सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

संक्षिप्त नृसिंह पुराण (सचित्र हिन्दी अनुवाद सहित)

Sankshipta Narasimha Purana Gita Press

महर्षि व्यास द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press Gorakhpur (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariSanskritpublished318 पृष्ठ

१८६ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४८

पृष्ठ 197 स्कैन

१८६ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४८
इत्युक्ता पार्थिवेनापि किंचिन्नोवाच सा शुभा ।
मुञ्चन्ती दीर्घमुष्णं च रोषोच्छ्वासं मुहुर्मुहुः ॥ ३७
तस्थावाश्लिष्य हस्ताभ्यां पार्थिवः प्राह रोषिताम् ।
किं ते कैकेयि दुःखस्य कारणं वद शोभने ॥ ३८
वस्त्राभरणरत्नादि यद्यदिच्छसि शोभने ।
तत्त्वं गृहीष्व निश्शङ्कं भाण्डारात् सुखिनी भव ॥ ३९
भाण्डारेण मम शुभे श्रोऽर्थसिद्धिर्भविष्यति ।
यदाभिषेकं सम्प्राप्ते रामे राजीवलोचने ॥ ४०
भाण्डागारस्य मे द्वारं मया मुक्तं निरर्गलम् ।
भविष्यति पुनः पूर्णं रामे राज्यं प्रशासति ॥ ४१
बहु मानय रामस्य अभिषेकं महात्मनः ।
इत्युक्ता राजवर्येण कैकेयी पापलक्षणा ॥ ४२
कुमतिर्निर्घृणा दुष्टा कुब्जया

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 198 स्कैन

अध्याय ४८ ] श्रीराम-वनवास; राजा दशरथका निधन तथा वनमें राम-भरतकी भेंट १८७

इत्याकर्ण्य स कैकेय्या वचनं घोरमप्रियम्। कैकेयीके इस घोर अप्रिय वचनको सुनकर राजा
पपात भुवि निस्संज्ञो राजा सापि विभूषिता ॥ ५१ दशरथ मूर्च्छित हो पृथ्वीपर गिर पड़े और कैकेयीने
(प्रसन्नतापूर्वक) अपने-आपको सुन्दर वस्त्राभूषणोंसे
रात्रिशेषं नयित्वा तु प्रभाते सा मुदावती। विभूषित कर लिया। शेष रात बिताकर प्रातःकाल कैकेयीने
दूतं सुमन्त्रमाह्वैवं राम आनीयतामिति ॥ ५२ आनन्दित हो राजदूत सुमन्त्रसे कहा—'श्रीरामको यहाँ बुलाकर
लाया जाय।' उस समय राम ब्राह्मणोंद्वारा पुण्याहवाचन
रामस्तु कृतपुण्याहः कृतस्वस्त्ययनो द्विजैः। और स्वस्तिवाचन कराकर, शङ्ख और तूर्य आदि वाद्योंका

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

[ अध्याय ४८

पृष्ठ 199 स्कैन

[Page Header]
१८८
श्रीनरसिंहपुराण
[ अध्याय ४८


[Left Column: Sanskrit Shlokas]
तिस्रः श्वश्रूः समामन्त्र्य श्वशुरं च विसंज्ञितम्।
मुञ्चन्तमश्रुधाराणि नेत्रयोः शोकजानि च ॥ ६५
पश्यती सर्वतः सीता चारुरोह तथा रथम्।
रथमारुह्य गच्छन्तं सीतया सह राघवम् ॥ ६६
दृष्ट्वा सुमित्रा वचनं लक्ष्मणं चाह दुःखिता।
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् ॥ ६७
अयोध्यांमटवीं विद्धि व्रज ताभ्यां गुणाकर।
मात्रैवमुक्तो धर्मात्मा स्तनक्षीरार्द्रदेहया ॥ ६८
तां नत्वा चारुयानं तमारुरोह स लक्ष्मणः।
गच्छतो लक्ष्मणे भ्राता सीता चैव पतिव्रता ॥ ६९
रामस्य पृष्ठतो यातौ पुराद्बहीरौ महामते।
विधिच्छिन्नाभिषेकं तं रामं राजीवलोचनम् ॥ ७०
अयोध्याया विनिष्क्रान्तमनुयाताः

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 200
स्थायी लिंक
पृष्ठ 200 स्कैन

अध्याय ४८ ] श्रीराम-वनवास; राजा दशरथका निधन तथा वनमें राम-भरतकी भेंट १८९
अथ लक्ष्मणमाहेदं वचनं राघवस्तदा। | तदनन्तर श्रीरामचन्द्रजीने उस समय लक्ष्मणसे यह
सीतामर्पय राजानं जनकं मिथिलेश्वरम् ॥ ७९ | बात कही—'लक्ष्मण! तुम सीताको ले जाकर मिथिलापति
| राजा जनकको सौंप आओ और स्वयं पिता-माताके
पितृमातृवशे तिष्ठ गच्छ लक्ष्मण याम्यहम्। | अधीन रहो। लौट जाओ, लक्ष्मण! मैं वनको अकेला ही
इत्युक्तः प्राह धर्मात्मा लक्ष्मणे भ्रातृवत्सलः ॥ ८० | जाऊँगा।' उनके यों कहनेपर भ्रातृवत्सल धर्मात्मा लक्ष्मणने
| कहा—'प्रभो! करुणानिधान! आप मुझे ऐसी कठोर
मैवमाज्ञापय विभो मामद्य करुणाकर। | आज्ञा न दीजिये। आप जहाँ भी जाना चाहते हैं, वहाँ मैं
गन्तुमिच्छसि यत्र त्वमवश्यं तत्र याम्यहम् ॥ ८१ | अवश्य चलूँगा।' लक्ष्मणके यों कहनेपर श्रीरामचन्द्रजीने
| सीतासे कहा—'शोभने सीते! तुम मेरी आज्ञासे अपने
इत्युक्तो लक्ष्मणेनासौ सीतां तामाह राघवः। | पिताके यहाँ चली जाओ अथवा माता कौशल्या और
सीते गच्छ ममादेशात् पितरं प्रति शोभने ॥ ८२ | सुमित्राके भवनमें जाकर रहो। सुन्दरि! तुम तबतकके
| लिये वहाँ लौट जाओ, जबतक कि मैं वनसे फिर यहाँ
सुमित्राया गृहे चापि कौशल्यायाः सुमध्यमे। | आ न जाऊँ' ॥ ७९–८३ ॥
निवर्तस्व हि तावत्त्वं यावदागमनं मम ॥ ८३ | श्रीरामचन्द्रजीके इस प्रकार आदेश देनेपर सीता भी
| हाथ जोड़कर बोली—'महाबाहो! हे शत्रुदमन! आप
इत्युक्ता राघवेनापि सीता प्राह कृताञ्जलिः। | वनमें जहाँ जाकर निवास करेंगे, वहाँ चलकर मैं भी
यत्र गत्वा वने वासं त्वं करोषि महाभुज ॥ ८४ | आपके ही साथ रहूँगी। राजन्! सत्यव्रतका पालन
| करनेवाले आप पतिदेवका वियोग मैं क्षणभरके लिये
तत्र गत्वा त्वया सार्धं वसाम्यहमरिंदम। | भी नहीं सह सकती; इसलिये प्रभो! मैं प्रार्थना करती
वियोगं नो सहे राजंस्त्वया सत्यवता क्वचित् ॥ ८५ | हूँ, मुझपर दया करें। प्राणनाथ! आप जहाँ जाना चाहते
| हैं, वहाँ मैं भी अवश्य ही चलूँगी' ॥ ८४–८६ ॥
अतस्त्वां प्रार्थयिष्यामि दयां कुरु मम प्रभो। | इसके बाद श्रीरामचन्द्रजीने देखा कि मेरे पीछे
गन्तुमिच्छसि यत्र त्वमवश्यं तत्र याम्यहम् ॥ ८६ | बहुत-से पुरुष नाना प्रकारके वाहनोंपर चढ़कर आ गये
| हैं तथा झुंड-की-झुंड स्त्रियाँ भी आ गयी हैं; तब
नानायानैरुपगताञ्जनान् वीक्ष्य स पृष्ठतः। | धर्मवेत्ता श्रीरामने उन सबको साथ चलनेसे मना किया
योषितां च गणान् रामो वारयामास धर्मवित् ॥ ८७ | और कहा—'पुरुषो! और स्त्रियो! आप सब लोग
| लौटकर अयोध्यामें स्वच्छन्दतापूर्वक रहें। मैं तपस्याके
निवृत्य स्थीयतां स्वैरमयोध्यायां जनाः स्त्रियः। | लिये चित्त एकाग्र करके दण्डकारण्यको जा रहा हूँ।
गत्वाहं दण्डकारण्यं तपसे धृतमानसः ॥ ८८ | वहाँ कुछ ही वर्षोंतक रहनेके बाद मैं अपनी पत्नी सीता
| और भाई लक्ष्मणके साथ यहाँ लौट आऊँगा, यह मैंने
कतिपयाब्दादायास्ये नान्यथा सत्यमीरितम्। | सच्ची बात बतायी है। इसे अन्यथा नहीं मानना
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या च स्वभार्यया ॥ ८९ | चाहिये' ॥ ८७–८९ ॥
| इस प्रकार अयोध्यावासी लोगोंको लौटाकर
जनान्निवर्त्य रामोऽसौ जगाम च गुहाश्रमम्। | श्रीरामने गुहके आश्रमपर पदार्पण किया। गुह स्वभावसे
गुहस्तु रामभक्तोऽसौ स्वभावादेव वैष्णवः ॥ ९० | ही वैष्णव तथा श्रीरामचन्द्रजीका परम भक्त था।
In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth

१९० श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४८

पृष्ठ 201
स्थायी लिंक
पृष्ठ 201 स्कैन

१९० श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४८
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा किं कर्तव्यमिति स्थितः।
महता तपसाऽऽनीता गुरुणा या हि वः पुरा॥ ९१
भगीरथेन या भूमिं सर्वपापहरा शुभा।
नानामुनिजनैर्जुष्टा कूर्ममत्स्यसमाकुला॥ ९२
गङ्गा तुङ्गोर्मिमालाढ्या स्फटिकाभजलावहा।
गुहोपनीतनावा तु तां गङ्गां स महाद्युतिः॥ ९३
उत्तीर्य भगवान् रामो भरद्वाजाश्रमं शुभम्।
प्रयागे तु ततस्तस्मिन् स्नात्वा तीर्थे यथाविधि॥ ९४
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राघवः सीतया सह।
भरद्वाजाश्रमे तत्र विश्रान्तस्तेन पूजितः॥ ९५
ततः प्रभाते विमले तमनुज्ञाप्य राघवः।
भरद्वाजोक्तमार्गेण चित्रकूटं शनैर्ययौ॥ ९६
नानाद्रुमलताकीर्णं पुण्यतीर्थमनुत्तमम्।
तापसं वेषमास्थाय जह्नुकन्यामतीत्य वै॥ ९७
गते रामे सभार्थे तु सह भ्रात्रा ससारथौ।
अयोध्यामवसन् भूप नष्टशोभां सुदुःखिताः॥ ९८
नष्टसंज्ञो दशरथः श्रुत्वा वचनमप्रियम्।
रामप्रवासजननं कैकेय्या मुखनिस्सृतम्॥ ९९
लब्धसंज्ञः क्षणाद्राजा रामरामेति चुक्रुशे।
कैकेय्युवाच भूपालं भरतं चाभिषेचय॥ १००
सीतालक्ष्मणसंयुक्तो रामचन्द्रो वनं गतः।
पुत्रशोकाभिसंतप्तो राजा दशरथस्तदा॥ १०१
विहाय देहं दुःखेन देवलोकं गतस्तदा।
ततस्तस्य महापुर्यामयोध्यायामरिंदम॥ १०२
रुरुदुःखशोकार्त्ता जनाः सर्वे च योषितः।
कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी कष्टकारिणी॥ १०३
भगवान् रामको देखते ही वह उनके सामने हाथ जोड़कर
खड़ा हो गया और बोला—'भगवान्! मैं क्या सेवा
करूँ'॥ ९० १/२॥
[यों कहकर गुहने सीता और लक्ष्मणसहित श्रीरामका
सादर पूजन एवं सत्कार किया। इसके बाद सबेरे सारथि
और रथको लौटाकर वे गङ्गाजीके तटपर गये और पुनः
कहने लगे—] राजन्! जिन्हें आपके पूर्वज महाराज भगीरथ
पूर्वकालमें बड़ी तपस्या करके पृथ्वीपर ले आये थे, जो
समस्त पापहारिणी और कल्याणकारिणी हैं, अनेकानेक
मुनिजन जिनका सेवन करते हैं, जिनमें कूर्म और मत्स्य
आदि जल-जन्तु भरे रहते हैं, जो ऊँची-ऊँची लहरोंसे
सम्पन्न एवं स्फटिकमणिके समान स्वच्छ जल बहानेवाली
हैं, उन पुण्यसलिला गङ्गाजीको गुहके द्वारा लायी हुई
नावसे पार करके महान् कान्तिमान् भगवान् श्रीराम भरद्वाज
मुनिके शुभ आश्रमपर गये॥ ९१-९३ १/२॥
वह आश्रम प्रयागमें था। श्रीरामचन्द्रजीने सीता तथा
भाई लक्ष्मणके साथ उस प्रयागतीर्थमें विधिवत् स्नान
करके, वहीं भरद्वाज ऋषिके आश्रममें उनसे सम्मान
प्राप्तकर रात्रिमें विश्राम किया। फिर निर्मल प्रभातकाल
होनेपर श्रीराम तपस्वीवेष धारणकर, भरद्वाज मुनिसे
आज्ञा ले, उन्हींके बताये हुए मार्गसे गङ्गाके पार हो,
धीरे-धीरे नाना प्रकारके वृक्ष और लताओंसे आच्छन्न
परम उत्तम पावन तीर्थ चित्रकूटको गये॥ ९४-९७॥
राजन्! इधर सीता-लक्ष्मण और सारथिके सहित
रामचन्द्रजीके चले जानेपर अयोध्यावासीजन बहुत दुःखी
होकर शोभाशून्य अयोध्यानगरीमें रहने लगे। राजा दशरथ
तो कैकेयीके मुखसे निर्गत श्रीरामको वनवास देनेवाले
अप्रिय वचनको सुनते ही मूर्च्छित हो गये थे। कुछ देर
बाद जब राजाको होश हुआ, तब वे उच्चस्वरसे 'राम!
राम!' पुकारने लगे। तब कैकेयीने भूपालसे कहा—
'राम तो सीता और लक्ष्मणके साथ वनमें चले गये;
अब आप भरतका राज्याभिषेक कीजिये।' यह सुनते ही
राजा दशरथ पुत्रशोकसे संतप्त हो, दुःखके मारे शरीर
त्यागकर देवलोकको चले गये॥ ९८-१०१ १/२॥
शत्रुदमन! तब उनकी महानगरी अयोध्यामें
रहनेवाले सभी स्त्री-पुरुष दुःख और शोकसे पीड़ित
हो विलाप करने लगे। कौशल्या, सुमित्रा तथा कष्टकारिणी
In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth

पृष्ठ 202
स्थायी लिंक
पृष्ठ 202 स्कैन

अध्याय ४८ ] श्रीराम-वनवास; राजा दशरथका निधन तथा वनमें राम-भरतकी भेंट १९१


[संस्कृत श्लोक]

परिवार्य मृतं तत्र रुरुदुस्ताः पतिं ततः ।
ततः पुरोहितस्तत्र वसिष्ठः सर्वधर्मवित् ॥ १०४
तैलद्रोण्यां विनिक्षिप्य मृतं राजकलेवरम् ।
दूतं वै प्रेषयामास सहमन्त्रिगणैः स्थितः ॥ १०५
स गत्वा यत्र भरतः शत्रुघ्नेन सह स्थितः ।
तत्र प्राप्य तथा वार्तां संनिवर्त्य नृपात्मजौ ॥ १०६
तावानीय ततः शीघ्रमयोध्यां पुनरागतः ।
क्रूराणि दृष्ट्वा भरतो निमित्तानि च वै पथि ॥ १०७
विपरीतं त्वयोध्यायामिति मेने स पार्थिवः ।
निश्शोभां निर्गतश्रीकां दुःखशोकान्वितां पुरीम् ॥ १०८
कैकेय्याग्निविनिर्दग्धामयोध्यां प्रविवेश सः ।
दुःखान्विता जनाः सर्वे तौ दृष्ट्वा रुरुदुर्भृशम् ॥ १०९
हा तात राम हा सीते लक्ष्मणेति पुनः पुनः ।
रुरोद भरतस्तत्र शत्रुघ्नश्च सुदुःखितः ॥ ११०
कैकेय्यास्तत्क्षणाच्छ्रुत्वा चुक्रोध भरतस्तदा ।
दुष्टा त्वं दुष्टचित्ता च यया रामः प्रवासितः ॥ १११
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राघवः सीतया वनम् ।
साहसं किं कृतं दुष्टे त्वया सद्योऽल्पभाग्यया ॥ ११२
उद्वास्य सीतया रामं लक्ष्मणेन महात्मना ।
ममैव पुत्रं राजानं करोत्विति मतिस्तव ॥ ११३
दुष्टाया नष्टभाग्यायाः पुत्रोऽहं भाग्यवर्जितः ।
भ्रात्रा रामेण रहितो नाहं राज्यं करोमि वै ॥ ११४
यत्र रामो नरव्याघ्रः पद्मपत्रायतेक्षणः ।
धर्मज्ञः सर्वशास्त्रज्ञो मतिमान् बन्धुवत्सलः ॥ ११५
सीता च यत्र वैदेही नियमव्रतचारिणी ।
पतिव्रता महाभागा सर्वलक्षणसंयुता ॥ ११६


[हिन्दी अनुवाद]

कैकेयी भी अपने मृत पतिको चारों ओरसे घेरकर रोने लगीं ॥ १०२-१०३ १/२ ॥
तब सब धर्मोंको जाननेवाले पुरोहित वसिष्ठजीने वहाँ आकर सबको शान्त किया और राजाके मृत शरीरको तेलसे भरी हुई नौकामें रखवाकर, मन्त्रिगणोंके साथ विचार करके, भरत-शत्रुघ्नको बुलानेके लिये दूत भेजा। वह दूत जहाँ शत्रुघ्नके साथ भरतजी थे, वहाँ गया और जितना उसे बताया गया था, उतना ही संदेश सुनाकर, उन दोनों राजकुमारोंको वहाँसे लौटाकर, उन्हें साथ ले, शीघ्र ही अयोध्यामें लौट आया। राजा भरत मार्गमें घोर अपशकुन देख मन-ही-मन यह जान गये कि 'अयोध्यामें कोई विपरीत घटना घटित हुई है।' फिर जो कैकेयीरूपी अग्निसे दग्ध होकर शोभाहीन, निस्तेज और दुःख-शोकसे परिपूर्ण हो गयी थी, उस अयोध्यापुरीमें भरतजीने प्रवेश किया। उस समय भरत और शत्रुघ्नको देख सभी लोग दुःखी हो 'हा तात! हा राम! हा सीते! हा लक्ष्मण!' इस प्रकार बारम्बार पुकारते हुए बहुत विलाप करने लगे। यह देख भरत और शत्रुघ्न भी दुःखी होकर रोने लगे ॥ १०४-११० ॥
उस समय कैकेयीके मुखसे तत्काल सारा वृत्तान्त सुनकर भरतजी उसके ऊपर बहुत ही कुपित हुए और बोले—'अरी! तू तो बड़ी दुष्टा है। तेरे चित्तमें दुष्टतापूर्ण विचार भरा हुआ है। हाय! जिसने श्रीरामको वनवास दे दिया, जिसके कारण भाई लक्ष्मण और देवी सीताके साथ श्रीरघुनाथजीको वनमें जानेको विवश होना पड़ा, उससे बढ़कर दुष्टा कौन स्त्री होगी? अरी दुष्टे! ओ मन्दभागिनी! तूने तत्काल ऐसा दुस्साहस कैसे किया? तूने सोचा होगा कि महात्मा लक्ष्मण और साध्वी सीताके साथ रामको घरसे निकालकर महाराजा दशरथ मेरे ही पुत्रको राजा बना देंगे। (धिक्कार है तेरी इस कुबुद्धिको!) आह! मैं कितना भाग्यहीन हूँ, जो तुझ-जैसी अभागिनी दुष्टा स्त्रीका पुत्र हुआ। किंतु तू निश्चय जान, मैं अपने ज्येष्ठ भ्राता श्रीरामसे अलग रहकर राज्य नहीं करूँगा। जहाँ मनुष्योंमें श्रेष्ठ, धर्मज्ञ, सम्पूर्ण शास्त्रोंके ज्ञाता, बुद्धिमान् तथा भाइयोंपर स्नेह रखनेवाले पूज्य भ्राता कमलदललोचन श्रीरामचन्द्रजी गये हैं, जहाँ नियम और व्रतका आचरण करनेवाली, समस्त शुभलक्षणोंसे युक्त, अत्यन्त सौभाग्य-शालिनी पतिव्रता विदेहराजकुमारी सीताजी विद्यमान हैं

१९२ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४८

पृष्ठ 203
स्थायी लिंक
पृष्ठ 203 स्कैन

१९२ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४८

लक्ष्मणश्च महावीर्यो गुणवान् भ्रातृवत्सलः।
तत्र यास्यामि कैकेयि महत्पापं त्वया कृतम्॥ ११७

राम एव मम भ्राता ज्येष्ठो मतिमतां वरः।
स एव राजा दुष्टात्मे भृत्योऽहं तस्य वै सदा ॥ ११८

इत्युक्त्वा मातरं तत्र रुरोद भृशदुःखितः।
हा राजन् पृथिवीपाल मां विहाय सुदुःखितम् ॥ ११९

क्व गतोऽस्यद्य वै तात किं करोमीह तद्वद ।
भ्राता पित्रा समः क्वास्ते ज्येष्ठो मे करुणाकरः ॥ १२०

सीता च मातृतुल्या मे क्व गतो लक्ष्मणश्च ह।
इत्येवं विलपन्तं तं भरतं मन्त्रिभिः सह ॥ १२१

वसिष्ठो भगवानाह कालकर्मविभागवित्।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्स त्वं न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ १२२

कर्मकालवशादेव पिता ते स्वर्गमास्थितः।
तस्य संस्कारकार्याणि कर्माणि कुरु शोभन ॥ १२३

रामोऽपि दुष्टनाशाय शिष्टानां पालनाय च।
अवतीर्णो जगत्स्वामी स्वांशेन भुवि माधवः ॥ १२४

प्रायस्तत्रास्ति रामेण कर्तव्यं लक्ष्मणेन च ।
यत्रासौ भगवान् वीरः कर्मणा तेन चोदितः ॥ १२५

तत्कृत्वा पुनरायाति रामः कमललोचनः।
इत्युक्तो भरतस्तेन वसिष्ठेन महात्मना ॥ १२६

संस्कारं लम्भयामास विधिदृष्टेन कर्मणा ।
अग्निहोत्राग्निना दग्ध्वा पितुर्देहं विधानतः ॥ १२७

स्नात्वा सरय्वाः सलिले कृत्वा तस्योदकक्रियाम्।
शत्रुघ्नेन सह श्रीमान्मातृभिर्बान्धवैः सह ॥ १२८

तस्यौर्ध्वदेहिकं कृत्वा मन्त्रिणा मन्त्रिनायकः।
हस्त्यश्वरथपत्तीभिः सह प्रायान्महामतिः ॥ १२९


और जहाँ भाईमें भक्ति रखनेवाले, सद्गुणसम्पन्न, महान्
पराक्रमी लक्ष्मणजी गये हैं, वहीं मैं भी जाऊँगा। कैकेयि !
तूने रामको वनवास देकर महान् पाप किया है।
दुष्टहृदये ! बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ श्रीरामचन्द्रजी ही मेरे ज्येष्ठ
भ्राता हैं, वे ही राजा होनेके अधिकारी हैं। मैं तो सदा
उनका दास हूँ' ॥ १११-११८॥

मातासे यों कहकर भरतजी अत्यन्त दुःखी हो, वहाँ
फूट-फूटकर रोने लगे और विलाप करने लगे—'हा
राजन् ! हा वसुधाप्रतिपालक ! हा तात ! मुझ अत्यन्त
दुःखी बालकको छोड़कर आप कहाँ चले गये ? बताइये,
मैं अब यहाँ क्या करूँ ? पिताके तुल्य दया करनेवाले
मेरे ज्येष्ठ भ्राता श्रीराम कहाँ हैं ? माताके समान पूजनीया
सीता कहाँ हैं और मेरा प्यारा भाई लक्ष्मण कहाँ चला
गया ?' ॥ ११९-१२०१/२ ॥

भरतको इस प्रकार विलाप करते देख काल और
कर्मके विभागको जाननेवाले भगवान् वसिष्ठजी मन्त्रियोंके
साथ वहाँ आकर बोले—'बेटा ! उठो, उठो; तुम्हें शोक
नहीं करना चाहिये। भद्र ! काल और कर्मके वशीभूत
होकर ही तुम्हारे पिता स्वर्गवासी हुए हैं; अब तुम उनके
अन्त्येष्टिसंस्कार आदि कर्म करो। भगवान् श्रीराम
साक्षात् लक्ष्मीपति नारायण हैं। वे जगदीश्वर दुष्टोंका नाश
और साधुपुरुषोंका पालन करनेके लिये ही अपने अंशसे
इस पृथ्वीपर अवतीर्ण हुए हैं। वनमें श्रीराम और लक्ष्मणके
द्वारा बहुत-से कार्य होनेवाले हैं। वहाँ वीरवर कमललोचन
श्रीरामचन्द्रजी उन्हीं कर्तव्यकर्मोंसे प्रेरित होकर रहेंगे और
उन्हें पूर्ण करके यहाँ लौट आयेंगे' ॥ १२१-१२५१/२ ॥

उन महात्मा वसिष्ठजीके यों कहनेपर भरतजीने
शास्त्रोक्त विधिके अनुसार पिताका और्ध्वदेहिक संस्कार
किया। उस समय उन्होंने अग्निहोत्रकी अग्निसे पिताके
शवका विधिपूर्वक दाह किया। फिर सरयूके जलमें
स्नान करके श्रीमान् भरतने भाई शत्रुघ्न, सब माताओं
तथा अन्य बन्धुजनोंके साथ परलोकगत पिताके लिये
तिलसहित जलकी अञ्जलि दी॥ १२६-१२८॥

इस प्रकार पिताका और्ध्वदैहिक संस्कार करके
मन्त्रियोंके अधिपति साधुश्रेष्ठ महाबुद्धिमान् भरतजी
अपने मन्त्रियों तथा हाथी, घोड़े, रथ एवं पैदल,
सेनाओंके साथ (माताओं तथा बन्धुजनोंको भी साथ

पृष्ठ 204
स्थायी लिंक
पृष्ठ 204 स्कैन

अध्याय ४८ ] श्रीराम-वनवास; राजा दशरथका निधन तथा वनमें राम-भरतकी भेंट १९३
भरतो राममन्वेष्टुं राममार्गेण सत्तमः।
तमायान्तं महासैनं रामस्यानुविरोधिनम्॥ १३०
मत्वा तं भरतं शत्रुं रामभक्तो गुहस्तदा।
स्वं सैन्यं वर्तुलं कृत्वा संनद्धः कवची रथी॥ १३१
महाबलपरीवारो रुरोध भरतं पथि॥ १३२
सभ्रातृकं सभार्यं मे रामं स्वामिनमुत्तमम्।
प्रापयस्त्वं वनं दुष्ट साम्प्रतं हन्तुमिच्छसि॥ १३३
गमिष्यसि दुरात्मंस्त्वं सेनया सह दुर्मते।
इत्युक्तो भरतस्तत्र गुहेन नृपनन्दनः॥ १३४
तमुवाच विनीतात्मा रामायाथ कृताञ्जलिः।
यथा त्वं रामभक्तोऽसि तथाहमपि भक्तिमान्॥ १३५
प्रोषिते मयि कैकेय्या कृतमेतन्महामते।
रामस्यानयनार्थाय व्रजाम्यद्य महामते॥ १३६
सत्यपूर्वं गमिष्यामि पन्थानं देहि मे गुह।
इति विश्वासमानीय जाह्नवीं तेन तारितः॥ १३७
नौकावृन्दैरनेकैस्तु स्नात्वासौ जाह्नवीजले।
भरद्वाजाश्रमं प्राप्तो भरतस्तं महामुनिम्॥ १३८
प्रणम्य शिरसा तस्मै यथावृत्तमुवाच ह।
भरद्वाजोऽपि तं प्राह कालेन कृतमीदृशम्॥ १३९
दुःखं न तावत् कर्तव्यं रामार्थेऽपि त्वयाधुना।
वर्तते चित्रकूटोऽसौ रामः सत्यपराक्रमः॥ १४०
त्वयि तत्र गते वापि प्रायोऽसौ नागमिष्यति।
तथापि तत्र गच्छ त्वं यदसौ वक्ति तत्कुरु॥ १४१
रामस्तु सीतया सार्धं वनखण्डे स्थितः शुभे।
लक्ष्मणस्तु महावीर्यो दुष्टालोकनतत्परः॥ १४२
ले) श्रीरामचन्द्रजीका अन्वेषण करनेके लिये जिस मार्गसे वे गये थे, उसी मार्गसे चले। उस समय भरत (और शत्रुघ्न)-को इतनी बड़ी सेनाके साथ आते देख, उन्हें श्रीरामचन्द्रजीका विरोधी शत्रु समझकर रामभक्त गुहने युद्धके लिये सुसज्जित हो, अपनी सेना गोलाकार खड़ी की और कवच धारणकर, रथारूढ़ हो, उस विशाल सेनासे घिरे हुए उसने मार्गमें भरतको रोक दिया। उसने कहा—'दुष्ट! दुरात्मन्! दुर्बुद्धे! तूने मेरे श्रेष्ठ स्वामी श्रीरामको भाई और पत्नीसहित वनमें तो भिजवा ही दिया; क्या अब उन्हें मारना भी चाहते हो, जो (इतनी बड़ी) सेनाके साथ वहाँ जा रहे हो?'॥ १२९-१३३ १/२ ॥
गुहके यों कहनेपर राजकुमार भरत श्रीरामके उद्देश्यसे हाथ जोड़कर विनययुक्त होकर उससे बोले—'गुह! जैसे तुम श्रीरामचन्द्रजीके भक्त हो, वैसे ही मैं भी उनमें भक्ति रखता हूँ। महामते! मैं नगरसे बाहर (मामाके घर) चला गया था, उस समय कैकेयीने यह अनर्थ कर डाला। महाबुद्धे! आज मैं श्रीरामचन्द्रजीको लौटा लानेके लिये जा रहा हूँ। तुमसे यह सत्य बात बताकर वहाँ जाना चाहता हूँ। तुम मुझे मार्ग दे दो'॥ १३४-१३६ १/२ ॥
इस प्रकार विश्वास दिलानेपर गुह उन्हें गङ्गातटपर ले आया और झुंड-की-झुंड नौकाएँ मँगाकर उनके द्वारा उन सबको पार कर दिया। फिर गङ्गाजीके जलमें स्नान करके भरतजी भरद्वाजमुनिके आश्रमपर पहुँचे और उन महामुनिके चरणोंमें मस्तक झुका, प्रणाम करके उन्होंने उनसे अपना यथार्थ वृत्तान्त कह सुनाया॥ १३७-१३८ १/२ ॥
भरद्वाजजीने भी उनसे कहा—'भरत! कालके ही प्रभावसे ऐसा काण्ड घटित हुआ है। अब तुम्हें श्रीरामके लिये भी खेद नहीं करना चाहिये। सत्यपराक्रमी वे श्रीरामचन्द्रजी इस समय चित्रकूटमें हैं। वहाँ तुम्हारे जानेपर भी वे प्रायः नहीं आ सकेंगे; तथापि तुम वहाँ जाओ और जैसे वे कहें, वैसे ही करो। श्रीरामचन्द्रजी सीताके साथ एक सुन्दर वनखण्डमें निवास करते हैं और महान् पराक्रमी लक्ष्मण दुष्ट जीवोंपर दृष्टि रखते हैं—उनकी रक्षामें तत्पर रहते हैं'॥ १३९-१४२ ॥
1113 Narsingpuran_Section_8_1_Front... Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth

पृष्ठ 205
स्थायी लिंक
पृष्ठ 205 स्कैन

१९४
श्रीनरसिंहपुराण
[ अध्याय ४८
इत्युक्तो भरतस्तत्र भरद्वाजेन धीमता।
उत्तीर्य यमुनां यातश्चित्रकूटं महानगम्॥ १४३
स्थितोऽसौ दृष्टवान्दूरात्सधूलीं चोत्तरां दिशम्।
रामाय कथयित्वाऽऽस तदादेशात्तु लक्ष्मणः॥ १४४
वृक्षमारुह्य मेधावी वीक्षमाणः प्रयत्नतः।
स ततो दृष्टवान् हृष्टामायान्तीं महतीं चमूम्॥ १४५
हस्त्यश्वरथसंयुक्तां दृष्ट्वा राममथाब्रवीत्।
हे भ्रातस्त्वं महाबाहो सीतापाश्र्वे स्थिरो भव॥ १४६
भूपोऽस्ति बलवान् कश्चिद्धस्त्यश्वरथपत्तिभिः।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः॥ १४७
रामस्तमब्रवीद्वीरो वीरं सत्यपराक्रमः।
प्रायेण भरतोऽस्माकं द्रष्टुमायाति लक्ष्मण॥ १४८
इत्येवं वदतस्तस्य रामस्य विदितात्मनः।
आरात्संस्थाप्य सेनां तां भरतो विनयान्वितः॥ १४९
ब्राह्मणैर्मन्त्रिभिः सार्धं रुदन्नागत्य पादयोः।
रामस्य निपपाताथ वैदेह्या लक्ष्मणस्य च॥ १५०
मन्त्रिणो मातृवर्गश्च स्निग्धबन्धुसुहृज्जनाः।
परिवार्य ततो रामं रुरुदुः शोककातराः॥ १५१
स्वर्यातं पितरं ज्ञात्वा ततो रामो महामतिः।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्याथ समन्वितः॥ १५२
स्नात्वा मलापहे तीर्थे दत्त्वा च सलिलाञ्जलिम्।
मात्रादीनभिवाद्याथ रामो दुःखसमन्वितः॥ १५३
उवाच भरतं राजन् दुःखेन महतान्वितम्।
अयोध्यां गच्छ भरत इतः शीघ्रं महामते॥ १५४
राज्ञा विहीनां नगरीं अनाथां परिपालय।
इत्युक्तो भरतः प्राह रामं राजीवलोचनम्॥ १५५
त्वामृते पुरुषव्याघ्र न यास्येऽहमितो ध्रुवम्।
यत्र त्वं तत्र यास्यामि वैदेही लक्ष्मणो यथा॥ १५६
बुद्धिमान् भरद्वाजजीके यों कहनेपर भरतजी यमुना पार करके महान् पर्वत चित्रकूटपर गये। वहाँ खड़े हुए लक्ष्मणजीने दूरसे उत्तर दिशामें धूल उड़ती देख श्रीरामचन्द्रजीको सूचित किया। फिर उनकी आज्ञासे वृक्षपर चढ़कर बुद्धिमान् लक्ष्मणजी प्रयत्नपूर्वक उधर देखने लगे। तब उन्हें वहाँ बहुत बड़ी सेना आती दिखायी दी, जो हर्ष एवं उत्साहसे भरी जान पड़ती थी। हाथी, घोड़े और रथोंसे युक्त उस सेनाको देखकर लक्ष्मणजी श्रीरामसे बोले—'भैया! तुम सीताके पास स्थिरतापूर्वक बैठे रहो। महाबाहो! कोई महाबली राजा हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सैनिकोंसे युक्त चतुरङ्गिणी सेनाके साथ आ रहा है'॥ १४३-१४६१/२॥
महात्मा लक्ष्मणके ऐसे वचन सुनकर सत्यपराक्रमी वीरवर श्रीराम अपने उस वीर भ्रातासे बोले—'लक्ष्मण! मुझे तो प्रायः यही जान पड़ता है कि भरत ही हम लोगोंसे मिलनेके लिये आ रहे हैं।' विदितात्मा भगवान् श्रीराम जिस समय यों कह रहे थे, उसी समय विनयशील भरतजी वहाँ पहुँचे और सेनाको कुछ दूरीपर ठहराकर स्वयं ब्राह्मणों और मन्त्रियोंके साथ निकट आ, सीता और लक्ष्मणसहित भगवान् श्रीरामके चरणोंपर रोते हुए गिर पड़े। फिर मन्त्री, माताएँ, स्नेही बन्धु तथा मित्रगण श्रीरामको चारों ओरसे घेरकर शोकमग्न हो रोने लगे॥ १४७-१५१॥
तदनन्तर महामति श्रीरामने अपने पिताके स्वर्गगामी होनेका समाचार पाकर भ्राता लक्ष्मण और जानकीके साथ वहाँके पापनाशक तीर्थमें स्नान करके जलाञ्जलि दी। राजन्! फिर माता आदि गुरुजनोंको प्रणाम करके रामचन्द्रजी दुःखी हो अत्यन्त खेदमें पड़े हुए भरतसे बोले—'महामते भरत! तुम अब यहाँसे शीघ्र अयोध्याको चले जाओ और राजासे हीन हुई उस अनाथ नगरीका पालन करो।' उनके यों कहनेपर भरतने कमलनयन रामसे कहा—'पुरुषश्रेष्ठ! यह निश्चय है कि मैं आपको साथ लिये बिना यहाँसे नहीं जाऊँगा। जहाँ आप जायँगे, वहीं सीता-लक्ष्मणकी भाँति मैं भी चलूँगा'॥ १५२-१५६॥
In Public Domain. Digitized by Sarvagya Sharda Peeth3 Narsingpuran_Section_8_1_Back

पृष्ठ 206
स्थायी लिंक
पृष्ठ 206 स्कैन

अध्याय ४८ ] श्रीराम-वनवास; राजा दशरथका निधन तथा वनमें राम-भरतकी भेंट १९५
इत्याकर्ण्य पुनः प्राह भरतं पुरतः स्थितम्।
नृणां पितृसमो ज्येष्ठः स्वधर्ममनुवर्तिनाम् ॥ १५७
यथा न लङ्घ्यं वचनं मया पितृमुखेरितम्।
तथा त्वया न लङ्घ्यं स्याद्वचनं मम सत्तम ॥ १५८
मत्समीपादितो गत्वा प्रजास्त्वं परिपालय।
द्वादशाब्दिकमेतन्मे व्रतं पितृमुखेरितम् ॥ १५९
तदरण्ये चरित्वा तु आगमिष्यामि तेऽन्तिकम्।
गच्छ तिष्ठ ममादेशे न दुःखं कर्तुमर्हसि ॥ १६०
इत्युक्तो भरतः प्राह बाष्पपर्याकुलेक्षणः।
यथा पिता तथा त्वं मे नात्र कार्या विचारणा ॥ १६१
तवादेशान्मया कार्यं देहि त्वं पादुके मम।
नन्दिग्रामे वसिष्येऽहं पादुके द्वादशाब्दिकम् ॥ १६२
त्वद्वेषमेव मन्द्वेषं त्वद्व्रतं मे महाव्रतम्।
त्वं द्वादशाब्दिकादूर्ध्वं यदि नायासि सत्तम ॥ १६३
ततो हविर्यथा चाग्नौ प्रधक्ष्यामि कलेवरम्।
इत्येवं शपथं कृत्वा भरतो हि सुदुःखितः ॥ १६४
बहु प्रदक्षिणं कृत्वा नमस्कृत्य च राघवम्।
पादुके शिरसा स्थाप्य भरतः प्रस्थितः शनैः ॥ १६५
स कुर्वन् भ्रातुरादेशं नन्दिग्रामे स्थितो वशी।
तपस्वी नियताहारः शाकमूलफलाशनः ॥ १६६
जटाकलापं शिरसा च बिभ्रत्
त्वचश्च वार्क्षीः किल वन्यभोजी।
रामस्य वाक्यादरतो हृदि स्थितं
बभार भूभारमनिन्दितात्मा ॥ १६७
यह सुनकर श्रीरामने अपने सामने खड़े हुए भरतसे पुनः कहा—'साधुश्रेष्ठ भरत ! अपने धर्मका पालन करनेवाले मनुष्योंके लिये ज्येष्ठ भ्राता पिताके समान पूज्य है। जिस प्रकार मुझे पिताके मुखसे निकले हुए वचनका उल्लङ्घन नहीं करना चाहिये, वैसे ही तुम्हें भी मेरे वचनोंका उल्लङ्घन नहीं करना चाहिये। अब तुम यहाँ मेरे निकटसे जाकर प्रजाजनका पालन करो। पिताके मुखसे कहा हुआ जो यह बारह वर्षोंके वनवासका व्रत मैंने स्वीकार किया है, उसका वनमें पालन करके मैं पुनः तुम्हारे पास आ जाऊँगा। जाओ, मेरी आज्ञाके पालनमें लग जाओ; तुम्हें खेद नहीं करना चाहिये' ॥ १५७-१६०॥
उनके यों कहनेपर भरतने आँखोंमें आँसू भरकर कहा—'भैया ! इसके सम्बन्धमें मुझे कोई विचार करनेकी आवश्यकता नहीं है कि मेरे लिये जैसे पिताजी थे, वैसे ही आप हैं। अब मैं आपके आदेशके अनुसार ही कार्य करूँगा; किंतु आप अपनी दोनों चरणपादुकाएँ मुझे दे दें। मैं इन्हीं पादुकाओंका आश्रय ले नन्दिग्राममें निवास करूँगा और आपकी ही भाँति बारह वर्षोंतक व्रतका पालन करूँगा। अब आपके वेषके समान ही मेरा वेष होगा और आपका जो व्रत है, वही मेरा भी महान् व्रत होगा। साधुशिरोमणे! यदि आप बारह वर्षोंके व्रतका पालन करनेके बाद तुरंत नहीं पधारेंगे तो मैं अग्निमें हविष्यकी भाँति अपने शरीरको होम दूँगा।' अत्यन्त दुःखी भरतजीने इस प्रकार शपथ करके भगवान् रामकी अनेक बार प्रदक्षिणा की, बारंबार उन्हें प्रणाम किया और उनकी चरणपादुकाएँ अपने सिरपर रखकर वे वहाँसे धीरे-धीरे चल दिये ॥ १६१–१६५॥
भरतजी अपनी इन्द्रियोंको वशमें करके, शाक और मूल-फलादिका नियमित आहार करते हुए, तपोनिष्ठ हो, भ्राताके आदेशका पालन करते हुए नन्दिग्राममें रहने लगे। विशुद्ध हृदयवाले भरतजी अपने सिरपर जटा धारण किये और अङ्गोंमें वल्कल पहने, वन्य फलोंका ही आहार करते थे। वे मन-ही-मन श्रीरामचन्द्रजीके वचनोंमें श्रद्धा रखनेके कारण अपने ऊपर पड़े पृथ्वीके शासनका भार ढोने लगे ॥ १६६-१६७॥
इति श्रीनरसिंहपुराणे श्रीरामप्रादुर्भावे अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥
इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणमें श्रीरामावतारविषयक अड़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ४८ ॥
1113 Narsingpuran_Section_8_2_FrontPublic Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth

१९६ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४९

पृष्ठ 207
स्थायी लिंक
पृष्ठ 207 स्कैन

१९६ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४९
उनचासवाँ अध्याय
श्रीरामका जयन्तको दण्ड देना; शरभङ्ग, सुतीक्ष्ण और अगस्त्यसे मिलना;
शूर्पणखाका अनादर; सीताहरण; जटायुवध और शबरीको दर्शन देना
मार्कण्डेय उवाच
गतेऽथ भरते तस्मिन् रामः कमललोचनः।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा भार्यया सीतया सह॥ १
शाकमूलफलाहारो विचचार महावने।
कदाचिल्लक्ष्मणमृते रामदेवः प्रतापवान्॥ २
चित्रकूटवनोद्देशे वैदेह्युत्सङ्गमाश्रितः।
सुष्वाप स मुहूर्तं तु ततः काको दुरात्मवान्॥ ३
सीताभिमुखमभ्येत्य विददार स्तनान्तरम्।
विदार्य वृक्षमRole/ारुह्य स्थितोऽसौ वायसाधमः॥ ४
ततः प्रबुद्धो रामोऽसौ दृष्ट्वा रक्तं स्तनान्तरे।
शोकाविष्टां तु सीतां तामुवाच कमलेक्षणः॥ ५
वद स्तनान्तरे भद्रे तव रक्तस्य कारणम्।
इत्युक्ता सा च तं प्राह भर्तारं विनयान्विता॥ ६
पश्य राजेन्द्र वृक्षाग्रे वायसं दुष्टचेष्टितम्।
अनेनैव कृतं कर्म सुप्ते त्वयि महामते॥ ७
रामोऽपि दृष्टवान् काकं तस्मिन् क्रोधमथाकरोत्।
इषीकास्त्रं समाधाय ब्रह्मास्त्रेणाभिमन्त्रितम्॥ ८
काकमुद्दिश्य चिक्षेप सोऽप्यधावद्भयान्वितः।
स त्विन्द्रस्य सुतो राजन्निन्द्रलोकं विवेश ह॥ ९
रामास्त्रं प्रज्वलद्दीप्तं तस्यानु प्रविवेश वै।
विदितार्थश्च देवेन्द्रो देवैः सह समन्वितः॥ १०
निष्कामयच्च तं दुष्टं राघवस्यापकारिणम्।
ततोऽसौ सर्वदेवैस्तु देवलोकाद्वहिः कृतः॥ ११
पुनः सोऽप्यपतद्रामं राजानं शरणं गतः।
पाहि राम महाबाहो अज्ञानादपकारिणम्॥ १२


हिन्दी अनुवाद

मार्कण्डेयजी कहते हैं— भरतजीके अयोध्या लौट जानेपर कमललोचन श्रीरामचन्द्रजी अपनी भार्या सीता और भाई लक्ष्मणके साथ शाक और मूल-फल आदिके आहारसे ही जीवन-निर्वाह करते हुए उस महान् वनमें विचरने लगे। एक दिन परम प्रतापी भगवान् राम लक्ष्मणको साथ न ले जाकर चित्रकूट पर्वतके वनमें सीताजीकी गोदमें कुछ देरतक सोये रहे। इतनेमें ही एक दुष्ट कौएने सीताके सम्मुख आ उनके स्तनोंके बीच चोंच मारकर घाव कर दिया। घाव करके वह अधम काक वृक्षपर जा बैठा॥ १-४॥
तदनन्तर जब कमलनयन श्रीरामचन्द्रजीकी नींद खुली, तब उन्होंने देखा, सीताके स्तनोंसे रक्त बह रहा है और वे शोकमें डूबी हुई हैं। यह देख उन्होंने सीतासे पूछा—'कल्याणि! बताओ, तुम्हारे स्तनोंके बीचसे रक्त बहनेका क्या कारण है?' उनके यों कहनेपर सीताने अपने स्वामीसे विनयपूर्वक कहा—'राजेन्द्र! महामते! वृक्षकी शाखापर बैठे हुए इस दुष्ट कौएको देखिये; आपके सो जानेपर इसीने यह दुस्साहसपूर्ण कार्य किया है'॥ ५-७॥
रामचन्द्रजीने भी उस कौएको देखा और उसपर बहुत ही क्रोध किया। फिर सींकका बाण बनाकर उसे ब्रह्मास्त्र-मन्त्रसे अभिमन्त्रित किया और उस कौएको लक्ष्य करके चला दिया। यह देख वह भयभीत होकर भागा। राजन्! कहते हैं, वह काक वास्तवमें इन्द्रका पुत्र जयन्त था, अतः भागकर इन्द्रलोकमें घुस गया। उसके साथ ही श्रीरामचन्द्रजीके उस प्रज्वलित एवं देदीप्यमान बाणने भी उसका पीछा करते हुए इन्द्रलोकमें प्रवेश किया। यह सब वृत्तान्त जान, देवराज इन्द्रने देवताओंके साथ मिलकर विचार किया तथा श्रीरामचन्द्रजीका अपराध करनेवाले उस दुष्ट पुत्रको वहाँसे निकाल दिया। जब सब देवताओंने उसे देवलोकसे बाहर कर दिया, तब वह पुनः राजा श्रीरामचन्द्रजीकी ही शरणमें आया और बोला—'महाबाहो श्रीराम! मैंने अज्ञानवश अपराध किया है, मुझे बचाइये'॥ ८-१२॥


1113 Narsingpuran_Section_8_2_Back
In Public Domain. Digitized by Sarvagya Sharda Peeth

पृष्ठ 208
स्थायी लिंक
पृष्ठ 208 स्कैन

अध्याय ४९ ] श्रीरामका जयन्तको दण्ड देना; शरभङ्ग, सुतीक्ष्ण और अगस्त्यसे मिलना; १९७


इति ब्रुवन्तं तं प्राह रामः कमललोचनः ।
अमोघं च ममैवास्त्रमङ्गमेकं प्रयच्छ वै ॥ १३

ततो जीवसि दुष्ट त्वमपकारो महान् कृतः ।
इत्युक्तोऽसौ स्वकं नेत्रमेकमस्त्राय दत्तवान् ॥ १४

अस्त्रं तन्नेत्रमेकं तु भस्मीकृत्य समाययौ।
ततः प्रभृति काकानां सर्वेषामेकनेत्रता ॥ १५

चक्षुषैकेन पश्यन्ति हेतुना तेन पार्थिव।
उषित्वा तत्र सुचिरं चित्रकूट से राघवः ॥ १६

जगाम दण्डकारण्यं नानामुनिनिषेवितम्।
सभ्रातृकः सभार्यश्च तापसं वेषमास्थितः ॥ १७

धनुःपर्वसुपाणिश्च सेषुधिश्च महाबलः।
ततो ददर्श तत्रस्थानम्बुभक्षान्महामुनीन् ॥ १८

अश्मकुट्टाननेकांश्च दन्तोलूखलिनस्तथा।
पञ्चाग्निमध्यगानन्यान्न्यानुग्रतपश्वरान् ॥ १९

तान् दृष्ट्वा प्रणिपत्योच्चै रामस्तैश्चाभिनन्दितः।
ततोऽखिलं वनं दृष्ट्वा रामः साक्षाज्जनार्दनः ॥ २०

भ्रातृभार्यासहायश्च सम्प्रतस्थे महामतिः।
दर्शयित्वा तु सीतायै वनं कुसुमिसं शुभम् ॥ २१

नानाश्चर्यसमायुक्तं शनैर्गच्छन् स दृष्टवान्।
कृष्णाङ्गं रक्तनेत्रं तु स्थूलशैलसमानकम् ॥ २२

शुभ्रदंष्ट्रं महाबाहुं संध्याघनशिरोरुहम्।
मेघस्वनं सापराधं शरं संधाय राघवः ॥ २३

विव्याध राक्षसं क्रोधाल्लक्ष्मणेन सह प्रभुः।
अन्यैरवध्यं हत्वा तं गिरिगर्ते महातनुम् ॥ २४


हिन्दी अनुवाद

इस प्रकार कहते हुए जयन्तसे कमललोचन श्रीरामने कहा—'अरे दुष्ट! मेरा अस्त्र अमोघ है, अतः इसके लिये अपना कोई एक अङ्ग दे दे; तभी तू जीवित रह सकता है; क्योंकि तूने बहुत बड़ा अपराध किया है।' उनके यों कहनेपर उसने श्रीरामके उस बाणके लिये अपना एक नेत्र दे दिया। उसके एक नेत्रको भस्म करके वह अस्त्र लौट आया। उसी समयसे सभी कौए एक नेत्रवाले हो गये। राजन्! इसी कारण वे एक आँखसे ही देखते हैं ॥ १३–१५½ ॥

श्रीरामचन्द्रजी अपने भाई और पत्नीके साथ चिरकालतक चित्रकूटपर निवास करनेके अनन्तर वहाँसे अनेक मुनिजनोंद्वारा सेवित दण्डकारण्यको चल दिये। उस समय वे तपस्वी वेषमें थे, उनके हाथमें धनुष और बाण थे तथा पीठपर तरकस बँधा था। वहाँ जानेपर महाबलवान् श्रीरामने उस वनमें रहनेवाले बड़े-बड़े मुनियोंका दर्शन किया, जिनमेंसे कई लोग केवल जलका आहार करनेवाले थे। कितने ही दन्तहीन होनेसे पत्थरपर कूट-पीसकर आहार ग्रहण करते, इसलिये 'अश्मकुट्ट' कहलाते थे। कुछ तपस्वी दाँतोंसे ही ओखलीका काम लेनेवाले होनेसे 'दन्तोलूखली' कहे जाते थे। कुछ पाँच अग्नियोंके बीचमें बैठकर तप करते थे और कुछ महात्मा इससे भी उग्र तपस्यामें तत्पर थे। उनका दर्शन करके श्रीरामने उन्हें साष्टाङ्ग प्रणाम किया और उन्होंने भी उनका अभिनन्दन किया ॥ १६–१९½ ॥

तत्पश्चात् साक्षात् विष्णुरूप महामति भगवान् श्रीराम वहाँके समस्त वनका अवलोकन करके अपनी भार्या और भाईके साथ आगे बढ़े। वे सीताजीको फूलोंसे सुशोभित तथा नाना आश्चयोंसे युक्त सुन्दर वन दिखाते हुए जिस समय धीरे-धीरे जा रहे थे, उसी समय उन्होंने सामने एक राक्षस देखा, जिसका शरीर काला और नेत्र लाल थे। वह पर्वतके समान स्थूल था। उसकी दाढ़ें चमकीली, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और केश संध्याकालिक मेघके समान लाल थे। वह घनघोर गर्जना करता हुआ सदा दूसरोंका अपकार किया करता था। उसे देखते ही लक्ष्मणके साथ श्रीरामचन्द्रजीने धनुषपर बाण चढ़ाया तथा उस घोर राक्षसको, जो दूसरोंसे नहीं मारा जा सकता था, बींधकर मार डाला। इस प्रकार उसका वध करके उन्होंने उस महाकाय राक्षसकी लाशको पर्वतके खड्डेमें डाल दिया ॥ २०-२४ ॥


In Public Domain. Digitized by Sarvagya Sharda Peeth

१९८ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४९

पृष्ठ 209
स्थायी लिंक
पृष्ठ 209 स्कैन

१९८ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४९


[संस्कृत मूल]

शिलाभिश्च्छाद्य गत्वाञ्चशरभङ्गाश्रमं ततः ।
तं नत्वा तत्र विश्रम्य तत्कथातुष्टमानसः ॥ २५
तीक्ष्णाश्रममुपागम्य दृष्टवांस्तं महामुनिम्।
तेनादिष्टेन मार्गेण गत्वागस्त्यं ददर्श ह॥ २६
खड्गं तु विमलं तस्मादवाप रघुनन्दनः ।
इषुधिं चाक्षयशरं चापं चैव तु वैष्णवम् ॥ २७
ततोऽगस्त्याश्रमाद्रामो भ्रातृभार्यासमन्वितः ।
गोदावर्याः समीपे तु पञ्चवट्यामुवास सः ॥ २८
ततो जटायुरभ्येत्य रामं कमललोचनम्।
नत्वा स्वकुलमाख्याय स्थितवान् गृध्रनायकः ॥ २९
रामोऽपि तत्र तं दृष्ट्वा आत्मवृत्तं विशेषतः ।
कथयित्वा तु तं प्राह सीतां रक्ष महामते ॥ ३०
इत्युक्तोऽसौ जटायुस्तु राममालिङ्ग्य सादरम् ।
कार्यार्थं तु गते रामे भ्रात्रा सह वनान्तरम् ॥ ३१
अहं रक्ष्यामि ते भार्यां स्थीयतामत्र शोभन।
इत्युक्त्वा गतवान्रामं गृध्रराजः स्वमाश्रमम् ॥ ३२
समीपे दक्षिणे भागे नानापक्षिनिषेविते ।
वसन्तं राघवं तत्र सीतया सह सुन्दरम् ॥ ३३
मन्मथाकारसदृशं कथयन्तं महाकथाः ।
कृत्वा मायामयं रूपं लावण्यगुणसंयुतम् ॥ ३४
मदनाक्रान्तहृदया कदाचिद्रावणानुजा ।
गायन्ती सुस्वरं गीतं शनैरागत्य राक्षसी ॥ ३५
ददर्श राममासीनं कानने सीतया सह ।
अथ शूर्पणखा घोरा मायारूपधरा शुभा ॥ ३६
निश्शङ्का दुष्टचित्ता सा राघवं प्रत्यभाषत ।
भज मां कान्त कल्याणीं भजन्तीं कामिनीमिह ॥ ३७


[हिन्दी अनुवाद]

और शिलाओंसे ढँककर वे वहाँसे शरभङ्गमुनिके आश्रमपर
गये। वहाँ उन मुनिको प्रणाम करके उनके आश्रमपर कुछ
देरतक विश्राम किया और उनके साथ कथा-वार्ता करके
वे मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुए॥ २०-२५॥
वहाँसे सुतीक्ष्णमुनिके आश्रमपर जाकर श्रीरामने उन
महर्षिका दर्शन किया और कहते हैं, उन्हींके बताये हुए
मार्गसे जाकर वे अगस्त्यमुनिसे मिले। वहाँ श्रीरघुनाथजीने
उनसे एक निर्मल खड्ग तथा वैष्णव धनुष प्राप्त किये
और जिसमें रखा हुआ बाण कभी समाप्त न हो—ऐसा
तरकस भी उपलब्ध किया। तत्पश्चात् सीता और लक्ष्मणके
साथ वे अगस्त्य-आश्रमसे आगे जाकर गोदावरीके निकट
पञ्चवटीमें रहने लगे। वहाँ जानेपर कमललोचन
श्रीरामचन्द्रजीके पास गृध्रराज जटायु आये और उनसे
अपने कुलका परिचय देकर खड़े हो गये। उन्हें वहाँ
उपस्थित देख श्रीरामने भी अपना सारा वृत्तान्त विशेषरूपसे
जनाया और कहा—‘महामते! तुम सीताकी रक्षा करते
रहो'॥ २६-३०॥
श्रीरामके यों कहनेपर जटायुने आदरपूर्वक उनका
आलिङ्गन किया और कहा—'श्रीराम! जब कभी कार्यवश
अपने भाई लक्ष्मणके साथ आप किसी दूसरे वनमें चले
जायँ, उस समय मैं ही आपकी भार्याकी रक्षा करूँगा;
अतः सुन्दर! आप निश्चिन्त होकर यहाँ रहिये।' श्रीरामसे
यों कहकर गृध्रराज पास ही दक्षिण भागमें स्थित अपने
आश्रमपर चले आये, जो नाना पक्षियोंद्वारा सेवित
था॥ ३१-३२ १/२ ॥
एक बार यह सुनकर कि कामदेवके समान सुन्दर
श्रीरामचन्द्रजी नाना प्रकारकी महत्त्वपूर्ण कथाएँ कहते हुए
अपनी भार्या सीताके साथ पञ्चवटीमें निवास कर रहे हैं,
रावणकी छोटी बहिन राक्षसी शूर्पणखा मन-ही-मन कामसे
पीड़ित हो गयी और लावण्य आदि गुणोंसे युक्त मायामय
सुन्दर रूप बनाकर, मधुर स्वरमें गीत गाती हुई धीरे-
धीरे वहाँ आयी। उसने वनमें सीताजीके साथ बैठे हुए
श्रीरामचन्द्रजीको देखा। तब मायामय सुन्दर रूप धारण
करनेवाली भयंकर राक्षसी दुष्टहृदया शूर्पणखाने निडर
होकर श्रीरामसे कहा—‘प्रियतम! मैं आपको चाहनेवाली
सुन्दरी दासी हूँ। आप मुझ सेविकाको स्वीकार करें। जो


In Public Domain. Digitized by Sarvagya Sharda Peeth

पृष्ठ 210 स्कैन

अध्याय ४९ ] श्रीरामका जयन्तको दण्ड देना; शरभङ्ग, सुतीक्ष्ण और अगस्त्यसे मिलना १९९
भजमानां त्यजेद्यस्तु तस्य दोषो महान् भवेत्। | पुरुष सेवामें उपस्थित हुई रमणीका त्याग करता है, उसे
इत्युक्तः शूर्पणखया रामस्तामाह पार्थिवः ॥ ३८ | बड़ा दोष लगता है'॥ ३३-३७½॥
| शूर्पणखाके यों कहनेपर पृथ्वीपति श्रीरामचन्द्रजीने
कलत्रवानहं बाले कनीयांसं भजस्व मे। | उससे कहा—'बाले! मेरे तो स्त्री है। तुम मेरे छोटे भाईके
इति श्रुत्वा ततः प्राह राक्षसी कामरूपिणी ॥ ३९ | पास जाओ।' उनकी बात सुनकर इच्छानुसार रूप धारण
| करनेवाली उस राक्षसीने कहा—'राघव! मैं रति-कर्ममें
अतीव निपुणा चाहं रतिकर्मणि राघव।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२०० श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४१

पृष्ठ 211 स्कैन

२०० श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४१
राममाह जनस्थाने भ्रात्रा सह महाबलम्।
ज्ञात्वा ते राघवं क्रुद्धाः प्रेषयामासूरूर्जितान्॥ ५१
चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां बलीयसाम्।
अग्रे निजग्मुस्तेनैव रक्षसां नायकास्त्रयः॥ ५२
रावणेन नियुक्तास्ते पुरैव तु महाबलाः।
महाबलपरीवारा जनस्थानमुपागताः॥ ५३
क्रोधेन महताऽऽविष्टा दृष्ट्वा तां छिन्ननासिकाम्।
रुदतीमश्रुदिग्धाङ्गीं भगिनीं रावणस्य तु॥ ५४
रामोऽपि तद्वलं दृष्ट्वा राक्षसानां बलीयसाम्।
संस्थाप्य लक्ष्मणं तत्र सीताया रक्षणं प्रति॥ ५५
गत्वा तु प्रहितैस्तत्र राक्षसैर्बलदर्पितैः।
चतुर्दशसहस्रं तु राक्षसानां महाबलम्॥ ५६
क्षणेन निहतं तेन शरैरग्निशिखोपमैः।
खरश्च निहतस्तेन दूषणश्च महाबलः॥ ५७
त्रिशिराश्च

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 212 स्कैन

अध्याय ४९ ] श्रीरामका जयन्तको दण्ड देना; शरभङ्ग, सुतीक्ष्ण और अगस्त्यसे मिलना २०१
इत्युक्ते रावणेनाथ मारीचो वाक्यमब्रवीत्।
त्वमेव गच्छ पापिष्ठ नाहं गच्छामि तत्र वै ॥ ६६
पुरैवानेन रामेण व्यथितोऽहं मुनेर्मखे।
इत्युक्तवति मारीचे रावणः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ६७
मारीचं हन्तुमारेभे मारीचोऽप्याह रावणम्।
तव हस्तवधाद्वीर रामेण मरणं वरम् ॥ ६८
अहं गमिष्यामि तत्र यत्र त्वं नेतुमिच्छसि ।
अथ पुष्पकमारुह्य जनस्थानमुपागतः ॥ ६९
मारीचस्तत्र सौवर्णं मृगमास्थाय चाग्रतः।
जगाम यत्र सा सीता वर्तते जनकात्मजा ॥ ७०
सौवर्णं मृगपोतं तु दृष्ट्वा सीता

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 213 स्कैन

२०२ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४९
इति ब्रुवाणं तं सीता भाविकर्मबलाद्धृतम्। यों कहते हुए लक्ष्मणसे उस समय विदेहकुमारी सीताने
लक्ष्मणं प्राह वैदेही विरुद्धवचनं तदा॥ ७९ कुछ विरुद्ध वचन कहा, जो भवितव्यताकी प्रेरणासे
उनके मुखसे सहसा निकल पड़ा था। वे बोलीं—'मैं
मृते रामे तु मामिच्छन्न्रतस्त्वं न गमिष्यसि। जानती हूँ, तुम श्रीरामके मर जानेपर मुझे अपनी बनाना
इत्युक्तः स विनीतात्मा असहन्नप्रियं वचः॥ ८० चाहते हो; इसीसे इस समय वहाँ नहीं जा रहे हो।'
सीताके यों कहनेपर विनयशील राजकुमार लक्ष्मण
जगाम राममन्वेष्टुं तदा पार्थिवनन्दनः। उस अप्रिय वचनको न सह

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 214 स्कैन

अध्याय ४९ ] श्रीरामका जयन्तको दण्ड देना; शरभङ्ग, सुतीक्ष्ण और अगस्त्यसे मिलना २०३
एवं प्रलपमानायाः सीतायास्तन्महत्स्वनम्। इस प्रकार उच्चस्वरसे विलाप करती हुई सीताके उस
आकर्ण्य गृध्रराजस्तु जटायुस्तत्र चागतः॥ ९२ महान् आर्तनादको सुनकर गृध्रराज जटायु वहाँ आ पहुँचे
(और बोले-) 'अरे दुष्टात्मा रावण! ठहर जा; तू
तिष्ठ रावण दुष्टात्मन् मुञ्च मुञ्चात्र मैथिलीम्। सीताको छोड़ दे, छोड़ दे।' यह कहकर पराक्रमी जटायु
इत्युक्त्वा युयुधे तेन जटायुस्तत्र वीर्यवान्॥ ९३ उसके साथ युद्ध करने लगे। उन्होंने अपने दोनों पंखोंसे
रावणकी छातीमें चोट की। उनको

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२०४ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४१

पृष्ठ 215 स्कैन

२०४ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ४१
पुष्पकेण गतः शीघ्रं लङ्कां दुष्टनिशाचरः। करके वह दुष्ट निशाचर पुष्पकविमानद्वारा शीघ्र ही लङ्कामें
अशोकवनिकामध्ये स्थापयित्वा स मैथिलीम् ॥ १०४ जा पहुँचा। वहाँ मिथिलेशकुमारी सीताको अशोक-वाटिका में
रखकर राक्षसियोंसे बोला- 'भयंकर मुखवाली निशाचरियो !
इमामत्रैव रक्षध्वं राक्षस्यो विकृताननाः। तुम लोग यहीं सीताकी रखवाली करो।' यह आदेश दे
इत्यादिश्य गृहं यातो रावणो राक्षसेश्वरः ॥ १०५ वह राक्षसराज रावण अपने भवनमें चला गया। उस
समय लङ्कानिवासी एकान्तमें परस्पर मिलकर बातें करने
लङ्कानिवासिनश्चोचुरेकान्तं च परस्परम्। लगे- 'दुरात्मा रावणने इस नगरीका विनाश करनेके

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 216 स्कैन

अध्याय ४९ ] श्रीरामका जयन्तको दण्ड देना; शरभङ्ग, सुतीक्ष्ण और अगस्त्यसे मिलना २०५
वनानि सर्वाणि विशोध्य राघवो उस समय श्रीरामचन्द्रजीने सारे वनोंको छान
गिरीन् समस्तान् गिरिसानुगोचरान्। डाला, समस्त पर्वतों तथा उनकी चोटियोंपर
तथा मुनीनामपि चाश्रमान् बहून्- जानेवाले मार्गोंका भी निरीक्षण कर लिया। इसी
स्तृणादिवल्लीगहनेषु भूमिषु॥ ११७ प्रकार उन्होंने मुनियोंके बहुत-से आश्रम भी देखे;
तृण एवं लताओंसे आच्छादित वनस्थलियों तथा
नदीतटे भूविवरे गुहायां खुले मैदानोंमें, नदीके

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें