सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका २१ ॥

१७६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २१ ॥
बोला ] सो तुम [ अन्यथा ] दीक्षित होकर धर्म भ्रष्ट हो जाओगे, विद्वानों के चलने योग्य
मार्ग कभी प्रकट न होगा, तुम्हारे लिये विद्वानों के चलने योग्य मार्ग गुप्त हो जायगा।
( ते वयं भगवन्तम् एव उपधावाम, यथा स्वस्ति संवत्सरस्य उद्ऋचं समश्नवामहै,
इति ब्राह्मणम् ) [ आचार्य बोले ] सो हम आप भगवान् [ श्रीमान् ] के ही पास आवें,
जिससे कल्याण के साथ संवत्सर [ यज्ञ ] की समाप्ति वाली ऋचा को हम प्राप्त करें,
यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २० ॥
भावार्थ:—सब ऋत्विज् लोग दीक्षादि लेकर अपना अपना कर्तव्य कर्म करें जिस-
से यज्ञ निर्विघ्न समाप्त होवे ॥ २० ॥
कण्डिका २१ ॥
स होवाच, द्वादश ह वै वसूनि दीक्षितादुत्क्रामन्ति, न ह वै दीक्षितो-
ऽग्निहोत्रं जुहुयात्, न पौर्णमासेन यज्ञेन यजेत, नामावास्येनास्मिन्वसीत, न पितृ-
यज्ञेन यजेत, न तत्र गच्छेदयत्र मनसा जिगमिषेन्नेष्ट्या यजेत, न वाचा यथाकथा-
चिदभिभाषेत, न मिथुनं चरेत् नान्यस्य यथाकाममुपयुञ्जीत, न पशुबन्धेन यज्ञेन
यजेत, न तत्र गच्छेदयत्र चक्षुषा पराऽश्येत्, कृष्णाजिनं वसीत, कुरीरन्धारयेन्मु-
ष्टीकुर्यादङ्गुष्ठप्रभृतयस्तिस्र उच्च्छ्रयेत्, मृगशृङ्गं गृह्णीयात्तेन कषेताथ यस्य
दीक्षितस्य वागवायता स्यान् मुष्टी वा विसृष्टौ स एतानि जपेत् ॥ २१ ॥
कण्डिका २१ ॥ दीक्षित पुरुष के कर्तव्य कर्म और भूल में प्रायश्चित्त ॥
( सः ह उवाच ) वह [ ब्राह्मण—क० २० ] बोला--( द्वादश ह वै वसूनि
दीक्षितात् उत्क्रामन्ति ) बारह उत्तम कर्म [ क० २२ ] दीक्षित [ संकल्प करके
नियम धारण करने वाले ] से उन्नति पाते हैं। (दीक्षितः अग्निहोत्रं न ह वै
जुहुयात् ) दीक्षित पुरुष अग्निहोत्र को अब अवश्य ही करे १, ( न¹ पौर्णमासेन यज्ञेन
यजेत ) अब पौर्णमासी के यज्ञ से होम करे २, .( न अमावास्येन अस्मिन् वसीत )
अब अमावस्या के यज्ञ से इस [ यज्ञश.ला ] में निवास करे ३, ( न पितृयज्ञेन यजेत )
अब पितृयज्ञ से होम करे ४, ( न तत्र गच्छेत् यत्र मनसा जिगमिषेत् ) अब वहां
२१-( द्वादश ) द्वादशसंख्यायुक्तानि - क० २२ ( वसूनि ) उत्तमानि
कर्माणि ( दीक्षितात् ) संकल्पं विधाय धृतनियमात् ( उत्क्रामन्ति ) उन्नतानि
गच्छन्ति ( न ) सम्प्रति--निरु० ७ । ३१ ( वसीत ) वसेत ( जिगमिषेत् ) गन्तु-
मिच्छेत् ( इष्ट्या ) । यज्ञविशेषेण । यथा पुत्रेष्ट्या नवशस्येष्ट्या, सवत्सरेष्ट्या
१. इस कण्डिका के उपवाक्यों में बहुत बार “न' का प्रयोग हुआ है, जिसका
भाष्यकार ने निषेधार्थक अर्थ न करके सर्वत्र विधिमूलक अर्थ किया है, जो कि आश्चर्य-
जनक है। वस्तुतः यहाँ कुछ उपवाक्यों में 'न' की निषेधार्थक सङ्गति है, तथा "न
वाचा यथाकथञ्चिदभिभाषेत" किन्तु "न पौर्णमासेन यजेत" आदि वाक्यों में विधिमूलक
अर्थ ही अभिप्रेत है, सो 'न' का प्रयोग इस प्रकार के वाक्यों में अपपाठ रूप ही प्रतीत
होता है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २२ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २२ ॥ १७७
जावे जहां मन से जाना चाहे ५, ( न इष्ट्या यजेत ) अब इष्टि [ जैसे पुत्रेष्टि,
नवशस्येष्टि, संवत्सरेष्टि ] से यज्ञ करे ६, ( न वाचा यथाकथाचित् अभिभाषेत )
अब वाणी से किसी ही [ उचित ] प्रकार बातचीत करे ७, ( न मिथुनं चरेत् ) अब
मिथुन [ मेधा, धारणावती बुद्धि ] का अनुष्ठान करे ८, ( न अन्यस्य यथाकामम् उप-
युञ्जीत ) अब दूसरे से अपनी इच्छा के अनुसार ही मिले ६, ( न पशुबन्धेन यज्ञेन
यजेत ) अब पशु के बन्धन वाले यज्ञ से यज्ञ करे १०, ( न तत्र गच्छेत् यत्र चक्षुषा
परापश्येत् ) अब वहां जावे जहां नेत्र से दूर तक देखे ११ । ( कृष्णाजिनं वसीत )
काली मृगछाला पहिने १२, ( कुरीरं धारयेत् ) केश रखाये १३, ( मुष्टी कुर्यात् )
दोनों मुट्ठी बांधे १४, ( अङ्गुष्ठप्रभृतयः तिस्रः उच्छ्रयेत् ) अंगूठा आदि तीन
[ अंगुलियों ] को ऊंचा रक्खे १५, ( मृगशृङ्गं गृह्णीयात् तेन कषेत ) हरिण के सींग
को लिये रहे, उससे खुजावे १६ । ( अथ यस्य दीक्षितस्य वाक् वा अयता स्यात्
मुष्टी वा विसृष्टौ, सः एतानि जपेत् ) जिस दीक्षित पुरुष की वाणी बेनियम हो जावे
अथवा दोनों मुट्ठी खुल जावें, वह इन [ वाक्यों ] को जपे [ कण्डिका २२ ] ॥ २१ ॥
कण्डिका २२ ॥
अग्निहोत्रञ्च मा पौर्णमासश्च यज्ञः पुरस्तात् प्रत्यञ्चमुभौ कामप्रौ भूत्वा
क्षित्या सहाविशतां, वसतिश्च माऽमावास्यश्च यज्ञः पश्चात् प्राञ्चमुभाविति
समानं, मनश्च मा पितृयज्ञश्च यज्ञो दक्षिणत उदञ्चमुभाविति समानं, वाक् च
मेष्टिश्चोत्तरतो दक्षिणाञ्चमुभाविति समानं, रेतश्च माऽन्नं चेत ऊर्ध्वमुभाविति
समानम्। चक्षुश्च मा पशुबन्धश्च यज्ञोऽमुतोर्वाञ्चमुभौ कामप्रौ भूत्वा क्षित्या
सहाविशतामिति। खलु ह वै दीक्षितो य आत्मनि वसूनि धत्ते न चैवास्य
काचनात्तिर्भवति, न च यज्ञविष्कन्धमुपयन्त्यपहन्ति पुनर्मृत्युमपात्येति पुन-
राजातिं, कामचारोऽस्य सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद, यश्चैवं विद्वान् दीक्षा-
मुपैतीति ब्राह्मणम् ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ दीक्षित की भूल के प्रायश्चित्त ॥
( अग्निहोत्रं च पौर्णमासः च यज्ञः पुरस्तात् प्रत्यञ्चं मा उभौ कामप्रौ भूत्वा
क्षित्या सह आविशताम् ) [ प्रायश्चित्त के जपने योग्य वाक्य यह हैं—कं० २१ ]
( यथाकथाचित् ) येन केन प्रकारेणापि ( मिथुनम् ) क० २०। मेधाम् । संयोगम्
( चरेत् ) प्राप्नुयात् ( यथाकामम् ) स्वेच्छाचारेण ( परापश्येत् ) दूरमवलोकयेत्
( कृष्णाजिनम् ) कृष्णसारमृगचर्म ( वसीत ) आच्छादयेत् ( कुरीरम् ) कृञ
उञ्च ( उ० ४ । ३३ ) डुकृञ् करणे--ईरन्, ऋकारस्य उर् । केशम् ( उच्छ्रयेत् )
ऊर्ध्वं धारयेत् ( अयता ) नञ्+यम उपरमे--क्तः । अनियमिता । अवशीभूता
( विसृष्टौ ) वियुक्तौ ( एतानि ) वक्ष्यमाणानि वाक्यानि ॥
२२-( पुरस्तात् ) पूर्वदेशात् ( प्रत्यञ्चम् ) पश्चिमदेशं गच्छन्तम् ( काम-
प्रौ ) इष्टपूरकौ ( क्षित्या ) क्षि क्षये हिंसागतिनिवासेषु च--क्तिन्, क्षयति
१२

कण्डिका २३ ॥

१७८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २३ ॥
अग्निहोत्र १ और पौर्णमासी का यज्ञ २ पूर्व से पश्चिम को जाते हुये मुझमें दोनों कामनापूरक
होकर ऐश्वर्य्य के साथ प्रवेश करें १, ( वसतिः च अमावास्यः च यज्ञः पश्चात् प्राञ्चं
मा उभौ···इति समानम् ) रात्रि ३ और अमावास्या का यज्ञ ४ पश्चिम से पूर्व को जाते
हुये मुझमें दोनों-आगे वैसे ही २, (मनः च पितृयज्ञः च यज्ञः दक्षिणतः उदञ्चं मा उभौ-
इति समानम्) मन ५ और पितृयज्ञ वाला यज्ञ ६ दक्षिण से उत्तर जाते हुये मुझमें दोनों-आगे
वैसे ही ३, (वाक् च इष्टिः च उत्तरतः दक्षिणाञ्चं मा उभौ-इति समानम्) वाणी ७
और इष्टि [ पुत्रेष्टि इत्यादि ] ८ उत्तर से दक्षिण जाते हुये मुझमें दोनों-आगे वैसे ही ४,
( रेतः च अन्नं च इतः ऊर्ध्वं मा उभौ-इति समानम् ) वीर्य ९ और अन्न १० यहां
से ऊपर जाते हुये [ विमान आदि से जाते हुये ] मुझमें दोनों-आगे वैसे ही ५, ( चक्षुः च
पशुबन्धः च यज्ञः अमृतः अर्वाञ्चं मा उभौ कामप्रौ भूत्वा क्षित्या सह आविशताम्
इति ) नेत्र ११ और पशुओं के बन्धन वाला यज्ञ १२ यहां से [ नौका आदि द्वारा ]
नीचे जाते हुये मुझमें दोनों कामनापूरक होकर ऐश्वर्य के साथ प्रवेश करें ६। (खलु ह वै यः
दीक्षितः आत्मनि वसूनि धत्ते अस्य काचन आर्तिः न च एव भवति न च
यज्ञविष्कन्धम् उपयाति पुनः मृत्युम् अपहन्ति पुनः आजातिम् अपात्येति ) निश्चय
करके जो दीक्षित पुरुष अपने में [ इन बारह ] उत्तम कर्मों को धारण करता है, उसको
निश्चय करके कोई पीड़ा नहीं होती और न यज्ञ के पतन को वह पाता है, फिर वह
मृत्यु को हटा देता है और फिर वह अल्प जीवन को लांघ जाता है । ( अस्य कामचारः
सर्वेषु लोकेषु भाति यः एवं वेद यः च एवं विद्वान् दीक्षाम् उपैति इति ब्राह्मणम् )
उस [ मनुष्य ] का अपनी इच्छा से विचरना सब लोकों में प्रकाशित होता है जो व्यापक
ब्रह्म को जानता है और जो व्यापक ब्रह्म को जानने वाला दीक्षा पाता है [ देखो गो०
पू० १ । १५ ] -यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २२ ॥
भावार्थः-सत्यसंकल्पी दीक्षित के सब मनोरथ सिद्ध होते हैं ॥ २२ ॥
कण्डिका २३ ॥
अथ यस्य दीक्षितस्यार्तमती जाया स्यात् प्रतिस्नावा प्रतिस्नावा सारूप-
वत्पाया गोः पयसि स्थालीपाकं श्रपयित्वाऽभिघार्योद्वास्योद्धृत्य।भिहिङ्कृत्य
गर्भवेदनपुंसवनैः सम्पातमन्तं कृत्वा तं परैव प्राश्नीयाद्रेतो वा अन्नं वृषा हिङ्कार
एवं हीश्वराय दीक्षिताय दीक्षिता जाया पुत्रं लभेतेत्येतेनैव प्रक्रमेण यजेतेति
ब्राह्मणम् ॥ २३ ॥
इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणपूर्वभागे तृतीयः प्रपाठकः समाप्तः ।
ऐश्वर्य्यकर्मा-निघ० २ । २१ । विभूत्या । ऐश्वर्येण ( आविशताम् ) प्रविशताम् ।
प्राप्नुताम् ( वसतिः ) वहिवस्यर्तिभ्यश्चित् ( उ० ४ । ६० ) वस निवासे-अतिः ।
रात्रिः । गृहम् ( पश्चात् ) पश्चिमदेशात् ( प्राञ्चम् ) पूर्वदेशं गच्छन्तम् ( इतः )
अस्मात् स्थानात् ( अमृतः ) अदस्-तसिल् । अस्मात् स्थानात् ( अर्वाञ्चम् )
अत्रोगच्छन्तम् ( आर्तिः ) पीडा । अन्यद् गतम्-गो० पू० १ । १५ ।

कण्डिका २३ ॥ पुत्रेष्टि यज्ञ का विधान ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २३ ॥ १७६
कण्डिका २३ ॥ पुत्रेष्टि यज्ञ का विधान ॥
( अथ यस्य दीक्षितस्य ऋतुमती प्रतिस्नावा जाया स्यात् प्रतिस्नावा
सरूपवत्सायाः गोः पयसि स्थालीपाकं श्रपयित्वा अभिघार्य्य उद्वास्य उद्धृत्य अभि-
हिंकृत्य गर्भवेदनपुंसवनैः सम्पातवन्तं कृत्वा तं परा एव प्राश्नीयात् ) फिर जिस
दीक्षित पुरुष की ऋतुमती [ मासिक धर्म वाली होकर ] स्नान किये हुये पत्नी होवे, तो उसी
समान शुद्ध हुवे दूध वाली सवत्सा [बछड़े वाली] गौ के दूध में स्थालीपाक [ कड़ाही में पके
हुये अन्न विशेष ] को पकवाकर, घी से सींचकर, [कस्तूरी आदि से] सुगन्धित करके, बाहर
निकाल कर, मन्त्र विशेष पढ़कर, गर्भज्ञान के सूचक पुंसवन आदि संस्कारों से सब ऐश्वर्य
प्राप्त कराने वाले मन्त्रों से युक्त करके उस [ स्थालीपाक ] को दूसरी [ अर्थात् पत्नी ] के
साथ ही भोजन करे। ( रेतः वै अन्नम्, वृषा हिङ्कारः ) वीर्य ही अन्न है और ऐश्वर्य्यवान्
हिंकार [ मन्त्र विशेष ] है। ( एवं हि ईश्वराय दीक्षिताय दीक्षिता जाया पुत्रं लभेत
इति एतेन एव प्रक्रमेण यजेत इति ब्राह्मणम् ) इस प्रकार से ही समर्थ दीक्षा पाये हुए
पुरुष के लिये दीक्षा पायी हुई पत्नी पुत्र प्राप्त करे, इसी ही प्रक्रम [ क्रम ] से यज्ञ करे—
यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २३ ॥
भावार्थः—दीक्षित पुरुष दीक्षिता पत्नी के साथ यथाविधि स्थालीपाक भोजन करके
संतान उत्पन्न करे ॥ २३ ॥
विशेषः स्थालीपाक मिश्री के मोहनभोग में कस्तूरी, केशर, जायफल, जावित्री,
यथाविधि मिला कर बनाया जाता है—देखो श्रीमद्दयानन्द कृत संस्कारविधि सामान्य
प्रकरण ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिम श्रीसयाजीराव गायकवाडा-
धिष्ठित बड़ोदे पुरीगत श्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु
२३--( ऋतुमती ) रजस्वला । स्त्रीधर्मवती ( प्रतिस्नावा ) आतो मनिन् क्वनिब्
वनिपश्च ( पा० ३ । २ । ७४ ) प्रति+ष्णा शौचे-वनिप् । सम्यक्कृतस्नाना ।
( स्थालीपाकम् ) स्थाल्यां पाको यस्य तम् । गोदुग्धेन स्थाल्यां कृतं पाकभेदम्
( श्रपयित्वा ) श्रा पाके—णिच् -- क्त्वा । पाचयित्वा ( अभिघार्य्य ) अभि + घृ
क्षरणे—णिच्—ल्यप् । आभिमुख्येन घृतादिना संसिच्यं ( उद्वास्य ) कस्तूर्यादिना
सुरभीकृत्य ( उद्धृत्य ) उद् +हृ--ल्यप् । निःसार्य्य ( अभिहिङ्कृत्य ) मन्त्र-
विशेषैः अभिमन्त्र्य ( गर्भवेदनपुंसवनैः) गर्भसूचकपुंसवनादिसंस्कारैः (संपात-
वन्तम्) सम्+पत्तृ गतौ ऐश्वर्ये च--घञ्--मतुप् । सर्वैश्वर्य्यप्राप्तिमन्त्र-
विशिष्टम् । ( तम्) स्थालीपाकम् ( परा ) परया । जायया सह ( वृषा ) कनिन्
युवृषितक्षि० ( उ० १ । १ । १५६ ) वृषुसेचने, प्रजननैश्वर्ययोश्च-कनिन् । वर्षकः ।
प्रजनयिता । ऐश्वर्यवान् । ( हिङ्कारः ) हिम् इति अव्यक्तं शब्दं करोति । कृ--
अण् । हिंशब्दकारकः ( दीक्षिता ) दीक्षा--इतच् , टाप् । प्राप्तदीक्षा ( प्रक्रमेण )
उपायज्ञानपूर्वककारम्भेण ॥

कण्डिका १ ॥

१८० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २ ॥
लब्धदक्षिणेन श्री पण्डितक्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते
गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे तृतीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे भाद्रपदमासे कृष्णैकादश्यां तिथौ १६८० [ अशीत्यु-
त्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ।
मुद्रितम्—आषाढ शुक्ला १२ संवत् १६८१ वि० ता० १३ जुलाई सन् १९२४ ई० ॥
अथ चतुर्थः प्रपाठकः
कण्डिका १ ॥
ओम् अयं वै यज्ञो योऽयं पवते, तमेत १ईप्सन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते । तेषां
गृहपतिः प्रथमो दीक्षतेऽयं वै लोको गृहपतिरस्मिन् वा इदं सर्वं लोके प्रतिष्ठितं
गृहपता उ एव सर्वे सत्रिणः प्रतिष्ठिताः प्रतिष्ठाया एवैनं तत् प्रतिष्ठित्यै
दीक्षन्ते ॥ १ ॥
कण्डिका १ ॥ गृहपति की दीक्षा ॥
( ओम् अयं वै यज्ञः यः अयं पवते ) ओं, यही यज्ञ है जो यह चलता है ( तम् एते
ईप्सन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते ) उस [ यज्ञ ] को वे पाना चाहते हैं जो संवत्सर के
लिये दीक्षा लेते हैं । ( तेषां गृहपतिः प्रथमः दीक्षते ) उन [ लोगों ] में पहिले गृहपति
दीक्षा पाता है । ( अयं वै लोकः गृहपतिः ) यही लोक संसार गृहपति है । ( अस्मिन्
लोके वै इदं सर्वं प्रतिष्ठितं गृहपतौ उ एव सर्वे सत्रिणः प्रतिष्ठिताः ) इस लोक में
ही सब [ सत्तामात्र ] ठहरा हुआ है, गृहपति में भी सब यज्ञ कराने वाले ठहरे हुये हैं ।
( तत् प्रतिष्ठायाः एव प्रतिष्ठित्यै एनं दीक्षन्ते ) इसलिये प्रतिष्ठा [ गौरव ] के ही
ठहराव के लिये [ गृहपति ] को दीक्षा देते हैं ॥ १ ॥
भावार्थः - यज्ञ में गृहपति इसलिये पहिले दीक्षा लेता है कि वह ज्येष्ठाश्रमी है—
देखो मनु अ० ३ श्लो० ७५ ॥
कण्डिका २ ॥
अथ ब्रह्माणं दीक्षयति, चन्द्रमा वै ब्रह्माऽधिदैवं, मनोऽध्यात्मं, मनसैव तदोषधीः
सन्दधाति, तद्या ओषधीर्वेद् स एव ब्रह्मोषधीस्तदनेन लोकेन सन्दधाति, तस्मादे-
तावन्तरेणान्यो न दीक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीक्षेतेमं तं लोकमोषधिभिर्व्यापा-
दयेदुच्छ्रोषुका ह स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत ॥ २ ॥
१--( पवते ) गतिकर्मा—निघ० २ । १४ । संचरति ( ईप्सन्ति ) प्राप्तुमिच्छन्ति
( दीक्षन्ते ) दीक्षां प्राप्नुवन्ति ( प्रतिष्ठितम् ) प्रतीत्या स्थितम् ( सत्रिणः )
याजकाः ( प्रतिष्ठायाः ) गौरवस्य ( प्रतिष्ठित्यै ) स्थिरतायै ॥
१. पू. सं. इंसंति इति पाठः ॥

कण्डिका २ ॥ ब्रह्मा की दीक्षा ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ३ ॥ १८१
कण्डिका २ ॥ ब्रह्मा की दीक्षा ॥
( अथ ब्रह्माणं दीक्षयति ) फिर ब्रह्मा को वह दीक्षा देता है ( चन्द्रमाः वै ब्रह्मा।
अधिदेवं, मनः अध्यात्मम् ) चन्द्रमा [ के समान ] ही ब्रह्मा मुख्य देवता है और मन
आत्मा के अधिकार वाला है। ( तत् मनसा एव ओषधीः सन्दधाति ) इसलिये मन
से ही ओषधियों [ अन्न सोमलता आदिकों ] को वह [ ब्रह्मा ] ठीक ठीक रखता है।
( तत् याः ओषधीः वेद, सः एव ब्रह्मा ओषधीः तत् अनेन लोकेन सन्दधाति ) सो
जिन ओषधियों को जानता है वही ब्रह्मा उन ओषधियों को तब इस लोक के साथ ठीक
ठीक धरता है। ( तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों
[ गृहपति और ब्रह्मा ] के बीच में दूसरा न दीक्षा लेवे । ( यत् एतौ अन्तरेण अन्यः
दीक्षेत, सः इमम् तं लोकम् ओषधिभिः व्यापादयेत् ) यदि इन दोनों के बीच में
दूसरा [ अयोग्य ] दीक्षा लेवे । वह [ कुप्रयोग करके ] इस उस लोक को ओषधियों से नष्ट
कर देवे । ( उच्छोषुकाः ह स्युः ) वे [ लोक ] सूखे हो जावें, ( तस्मात् एतौ अन्तरेण
अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों के बीच में कोई [ अयोग्य पुरुष ] न दीक्षा
लेवे ॥ १ ॥
भावार्थः-योग्य ब्रह्मा पदार्थों के सुप्रयोग से यज्ञ को सिद्ध करता और अयोग्य पुरुष
उनके कुप्रयोग से यज्ञ को नष्ट कर देता है, इसलिये ब्रह्मा योग्य होना चाहिये ॥ २ ॥
कण्डिका ३ ॥
अथोद्गातारं दीक्षयत्यादित्यो वा उद्गाताऽधिदैवं, चक्षुरध्यात्मं, पर्जन्य
आदित्यः, पर्जन्यादधिवृष्टिर्जायते, वृष्टिरेव तदोषधीः सन्दधाति, तस्मादेतावन्त-
रेणान्यो न दीक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीक्षेतेमं तं लोकं वर्षेण व्यापादयेदवर्ष-
काऽह स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत ॥ ३ ॥
कण्डिका ३ ॥ उद्गाता की दीक्षा ॥
( अथ उद्गातारं दीक्षयति ) फिर उद्गाता को दीक्षा देता है । ( आदित्यः वै
उद्गाता अधिदेवं, चक्षुः अध्यात्मम् ) सूर्य [ के समान ] ही उद्गाता मुख्य देवता है,
आंख आत्मा के अधिकार वाली है, ( पर्जन्यः आदित्यः ) मेघ सूर्य है। ( पर्जन्यात्
अधि वृष्टिः जायते, वृष्टिः एव तत् ओषधीः सन्दधाति ) मेघ से वर्षा होती है,
वर्षा ही तब ओषधियों को ठीक ठीक रखती है। ( तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न
दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों [ ब्रह्मा और उद्गाता ] के बीच में कोई [ अयोग्य ] न
२-( अधिदेवम् ) मुख्यदेवः ( अध्यात्मम् ) आत्मानं शरीरम् अधिकृत्य वर्त्त-
मानम् ( ओषधीः ) अन्नसोमलतादिपदार्थान् ( संदधाति ) सम्यक् स्थापयति ।
(अन्तरेण) मध्ये ( व्यापादयेत् ) नाशयेत् ( उच्छोषुकाः ) लषपतपदस्थाभू०
( पा० ३ । २ । १४४ ) उत् + शुष शोषणे-उकञ् बाहुलकात् । अतिशयेन शुष्काः ॥

कण्डिका ४ ॥

१८२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ५ ।।
दीक्षा लेवे । ( यत् एतौ अन्तरेण अन्यः दीक्षेत सः इमं तं लोकं वर्षेण व्यापाययेत् )
यदि इन दोनों के बीच में कोई दीक्षा लेवे, वह इस उस लोक को वर्षा से नष्ट कर देवे ।
( अवर्षकाः ह स्युः ) वे [ लोक ] बिना वर्षा वाले हो जावें । ( तस्मात् एतौ अन्तरेण
अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों के बीच में कोई [ अयोग्य ] न दीक्षा लेवे ॥ ३ ॥
भावार्थः—योग्य होता होने से यज्ञ सिद्ध होता है ॥ ३ ॥
कण्डिका ४ ॥
अथ होतारं दीक्षयत्यग्निर्वै होताऽधिदैवं, वागध्यात्ममन्नं वृष्टिः, वाचं चैव
तदग्निं चान्नेन सन्दधाति, तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो
दीक्षेतेमं तं लोकमन्नेन व्यापायेदशनायुका ह स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न
दीक्षेत ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ होता की दीक्षा ॥
( अथ होतारं दीक्षयति ) फिर होता को दीक्षा देता है । ( अग्निः वै
होता अधिदैवं, वाक् अध्यात्मम् अन्नं वृष्टिः ) अग्नि [ के समान ] ही होता मुख्य
देवता है, वाणी आत्मा के अधिकार वाली है, अन्न वृष्टि है । ( तत् वाचं च एव अग्निं
च अन्नेन सन्दधाति ) इसलिये वाणी को और अग्नि को भी अन्न के साथ वह [ होता ]
ठीक ठीक धरता है, ( तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों
[ उद्गाता, और होता ] के बीच में कोई न दीक्षा लेवे । ( यत् एतौ अन्तरेण अन्यः
दीक्षेत सः इमं तं लोकम् अन्नेन व्यापाययेत् ) यदि इन दोनों के बीच में कोई
[ अयोग्य ] दीक्षा लेवे वह इस उस लोक को अन्न के बिना नष्ट कर देवे । ( अशनायुकाः
ह स्युः ) वे [ लोक ] भुखमरे हो जावें । ( तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत )
इसलिये इन दोनों के बीच में कोई न दीक्षा लेवे ॥ ४ ॥
भावार्थः—कण्डिका ३ के समान ॥ ४ ॥
कण्डिका ५ ॥
अथाध्वर्य्युं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति, वायुर्वा अध्वर्युंरधिदैवं, प्राणोऽध्या-
त्ममन्नं वृष्टिर्वायुं चैव तत्प्राणं चान्नेन सन्दधाति, तस्मादेतावन्तरेणान्यो न
दीक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीक्षेतेमं तं लोकं प्राणेन व्यापाययेत्, प्रमायुका ह
स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ अध्वर्यु की दीक्षा ॥
( अथ अध्वर्युं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति ) फिर अध्वर्यु को प्रतिप्रस्थाता
३—( वर्षेण ) वृष्टया ( अवर्षकाः ) वर्ष—स्वार्थे कन् । अनावृष्टियुक्ताः ॥
४—( अशनायुकाः ) अशनायोदन्यनायाबुभुक्षा० ( पा० ७ । ४ । ३४ )
अशन—क्यच् इच्छार्थे, इत्याशनाय । लषपतपदस्थाभू० ( पा० ३ । २ । १५४ )
अशनाय—उकञ् । बुभुक्षिताः ॥

कण्डिका ६ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ६ ॥ १८३
[ ऋत्विज् ] दीक्षा देता है । ( वायुः वै अध्वर्य्युः अधिदैवं, प्राणः अध्यात्मम्,
अन्नं वृष्टिः ) वायु [ के समान ] ही अध्वर्य्यु मुख्य देवता है, प्राण आत्मा के अधिकार
वाला है और अन्न वृष्टि है । (तत् वायुं च एव प्राण च अन्नेन सन्दधाति ) इसलिये
वायु को और प्राण को अन्न के साथ वह [ अध्वर्य्यु ] ठीक ठीक धरता है । (तस्मात्
एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों [ होता और अध्वर्य्यु ] के बीच में
कोई [ अयोग्य ] न दीक्षा लेवे । ( यत् एतौ अन्तरेण अन्यः दीक्षेत सः इमं तं लोकं
प्राणेन व्यापादयेत् ) यदि इन दोनों के बीच में कोई दीक्षा लेवे वह इस उस लोक को
प्राण से नष्ट कर देवे । (प्रमायुकाः ह स्युः ) वे [ लोक ] मृतक हो जावें, (तस्मात्
एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों के बीच में कोई न दीक्षा
लेवे ॥ ५ ॥
भावार्थः—कण्डिका ३ के समान ॥
कण्डिका ६ ॥
अथ ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छंसिनं दीक्षयति । अथोद्गात्रे प्रस्तोतारं दीक्षयति ।
अथ होत्रे मैत्रावरुणं दीक्षयति । अथाध्वर्य्यवे प्रतिप्रस्थातारं नेष्टा दीक्षयति ।
स हैनमन्वितरेषां वै नवानां क्लृप्तिरन्वितरे कल्पन्ते, नव वै प्राणाः, प्राणैर्यज्ञस्तायते ।
अथ ब्रह्मणे पोतारं दीक्षयति । अथोद्गात्रे प्रतिहर्त्तारं दीक्षयति । अथ होत्रेऽ
च्छावाकं दीक्षयति । अथाध्वर्य्यवे नेष्टारमुन्नेता दीक्षयति । स हैनन्वथ ब्रह्मण
आग्नीध्रं दीक्षयति । अथोद्गात्रे सुब्रह्मण्यं दीक्षयति । अथ होत्रे ग्रावस्तुतं दीक्ष-
यति । अथ तमन्तःस्नातको वा ब्रह्मचारी वा दीक्षयति, न पूतः पावयेदित्याहुः ।
सैषानुपूर्वं दीक्षा तद्य एवं दीक्षन्ते दीक्षिष्यमाणा एव ते सत्रियां प्रायश्चित्तं
न विन्दन्ते, सत्रियां प्रायश्चित्तमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमः कल्पते, यस्मिन्नर्द्धे
दीक्षन्त इति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥
कण्डिका ६ ॥ सहायक ऋत्विजों की दीक्षा ॥
( अथ ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छंसिनं दीक्षयति ) फिर ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाले ]
के लिये ब्राह्मणाच्छंसी [ वेद ज्ञान से स्तुति करने वाले ] को वह [ ब्रह्मा आदि ] दीक्षा
देता है । ( अथ उद्गात्रे प्रस्तोतारं दीक्षयति ) फिर उद्गाता [ वेद गाने वाले ] के
लिये प्रस्तोता [ प्रकृष्ट स्तुति करने वाले ] को दीक्षा देता है । ( अथ होत्रे मैत्रावरुणं
दीक्षयति ) फिर होता [ हवन करने वाले ] के लिये मैत्रावरुण [ प्राण और अपान विद्या
जानने वाले ] को दीक्षा देता है । ( अथ अध्वर्य्यवे प्रतिप्रस्थातारं नेष्टा दीक्षयति )
५—( प्रमायुकाः ) लषपतपदस्थाभू० ( पा० ३ । २ । १५४ ) प्र + मीञ्-
हिंस्-याम्—उकञ् । प्रमीताः । सर्वथा मृताः ॥
६ - ( ब्राह्मणाच्छंसिनम् ) ब्रह्मज्ञानात् स्तोतारम् ( मैत्रावरुणम् ) प्राणा-
पानवेत्तारम् ( नेष्टा ) नायको याजकः ( क्लृप्तिः ) कृपू सामर्थ्ये—क्तिन् । ( कल्पन्ते )

१८४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ६ ॥
फिर अध्वर्यु [हिंसा रहित यज्ञ करने वाले] के लिये प्रतिप्रस्थाता [सामने खड़े रहने
वाले] को नेष्टा [नायक याजक] दीक्षा देता है। (सः ह एनम् अनु+दीक्षते) वह
भी इसके पीछे [दीक्षा लेता है]। (इतरेषां वै नवानां कॢप्तिः अन्यतरे कल्पन्ते)
दूसरे नौ [ऋत्विजों] की व्यवस्था दूसरे कोई [इस प्रकार] करते हैं। (नव वै प्राणाः,
प्राणैः यज्ञः तायते) नौ [दो कान, दो नथने, दो आँखें एक मुख, एक पायु और एक
उपस्थ इन्द्रिय] ही प्राण हैं, प्राणों के साथ यज्ञ फैलता है। (अथ ब्रह्मणे पोतारं
दीक्षयति) फिर ब्रह्मा के लिये पोता [शोधने वाले] को दीक्षा देता है १। (अथ
उद्गात्रे प्रतिहर्त्तारं दीक्षयति) फिर उद्गाता के लिये प्रतिहर्त्ता [द्रव्य लाने वाले]
को दीक्षा देता है। २। (अथ होत्रे अच्छावाकं दीक्षयति) फिर होता के लिये अच्छा-
वाक् [शुद्ध बोलने वाले] को दीक्षा देता है। ३। (अथ अध्वर्य्यवे नेष्टारम् उन्नेता
दीक्षयति) फिर अध्वर्यु के लिये नेष्टा को उन्नेता [ऊपर उठाने वाला] दीक्षा देता
है। ४। (सः ह एनम् अनु+दीक्षते) वह [उन्नेता] भी इस [नेष्टा] के पीछे
[दीक्षा पाता है]। ५। (अथ ब्रह्मणे आग्नीध्रं दीक्षयति) फिर ब्रह्मा के लिये
आग्नीध्र [अग्नि प्रदीप्त करने वाले] को दीक्षा देता है। ६। (अथ उद्गात्रे सुब्रह्मण्यं
दीक्षयति) फिर उद्गाता के लिये सुब्रह्मण्य [अच्छे वेद में निपुण] को दीक्षा देता
है। ७। (अथ होत्रे ग्रावस्तुतं दीक्षयति) फिर होता के लिये ग्रावस्तुत् [सूक्ष्म
विचारों की स्तुति करने वाले] को दीक्षा देता है। ८। (अथ तम्+अनु,
अन्यः स्नातकः वा ब्रह्मचारी वा दीक्षयति) फिर उसके [पीछे] स्नातक [वेद विद्या
समाप्त कर चुकने वाला] अथवा ब्रह्मचारी [वेद विद्या पढ़ने वाला] दीक्षा पाता है।
६। (इतः न पावयेत् इति आहुः) अशुद्ध न शुद्ध करे [न संस्कार करावे]-ऐसा
कहते हैं। (सा एषा अनुपूर्वा दीक्षा) यही क्रमानुसार दीक्षा है। (तत् ये दीक्षिष्य-
माणाः एवं दीक्षन्ते, ते एवं सत्रिणां प्रायश्चित्तं न विन्दन्ते) जो दीक्षा चाहने वाले
पुरुष इस प्रकार दीक्षा पाते हैं, वे ही याजकों के प्रायश्चित्त को नहीं पाते [अर्थात् ठीक
ठीक यज्ञ करते हैं]। (सत्रिणां प्रायश्चित्तम् अनु तस्य अर्द्धस्य योगक्षेमः कल्पते
यस्मिन् अर्द्धे दीक्षन्ते इति ब्राह्मणम्) याजकों के प्रायश्चित्त के साथ उस ऋद्धि
[सम्पत्ति] का योगक्षेम [पाने योग्य का पाना और पाये हुये का बचाना] सिद्ध होता
है, जिस सम्पत्ति में वे दीक्षा पाते हैं-यह ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञान] है॥ ६॥
भावार्थः-विद्वानों के हाथ से काम होने पर प्रायश्चित्त की आवश्यकता नहीं होती,
और जो कुछ त्रुटि हो जाय, तो प्रायश्चित्त करके कार्य सिद्ध कर लेना चाहिये ॥ ६ ॥
व्यवस्थां कुर्वन्ति (नव प्राणाः) सप्तशीर्षण्यानीन्द्रियाणि द्वे पायूपस्थे (पोतारम्)
शोधयितारम् (प्रतिहर्त्तारम्) द्रव्याणामानेतारम् (आग्नीध्रम्) अग्निदीपयि-
तारम् (सुब्रह्मण्यम्) सुब्रह्मन्-यत् साध्वर्थे। सुब्रह्मणि वेदज्ञाने साधुः (वा)
विरूरपे (पूतः) पूयी दुर्गन्धे विशरणे च-क्तः। अशुद्धः (पावयेत्) शोधयेत्।
संस्कारयेत् (अर्द्धस्य) गो० पू० १। १३। ऋद्धेः। संपत्तेः (योगक्षेमः) गो०
पू० १। १३। प्राप्यस्य प्रापणं प्राप्तस्य रक्षणं च (अर्द्धे) सम्पत्तौ ॥

कण्डिका ७ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ७ ॥ १८५
कण्डिका ७ ॥
श्रद्धाया वै देवा दीक्षणीयान्निरमिमत १, अदितेः प्रायणीयां २, सोमात् क्रयं
३, विष्णोरातिथ्यम् ४, आदित्यात् प्रवर्ग्यं ५, स्वधाया उपसदो ६, अग्नीषोमाभ्या-
मौपवसथ्यमहः ७, प्रातर्यावद्भ्यो देवेभ्यः प्रातरनुवाकं ८, वसुभ्यः प्रातः सवनं
६, रुद्रेभ्यो माध्यन्दिनं सवनम् १०, आदित्येभ्यस्तृतीयसवनं ११, वरुणादवभृथम्
१२, अदितेरुदयनीयां १३, मित्रावरुणाभ्यामनूबन्ध्यां १४, त्वष्टुस्त्वाष्ट्रं १५, देवी-
भ्यो दिविकाभ्यो देवता हवींषि १६, कामाद् दशातिरात्रं १७, स्वर्गलोकादुद्व-
सानीयां १८, तद्वा एतदग्निष्टोमस्य जन्म स य एवमेतदग्निष्टोमस्य जन्म वेदाग्नि-
ष्टोमेन १सात्मा सलोको भूत्वा देवान् अप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥
कण्डिका ७ ॥ अग्निष्टोम, और अठारह प्रकार के यज्ञों के देवी देवता ॥
( श्रद्धायाः वै देवाः दीक्षणीयां निरमिमत ) श्रद्धा [ ईश्वर और वेद में विश्वास ]
से ही विद्वानों ने दीक्षणीया [ दीक्षा योग्य इष्टि ] को बनाया है १. ( अदितेः प्रायणी-
याम् ) अदिति [ अखण्ड वेदवाणी ] से प्रायणीया [ पाने योग्य इष्टि ] को २, ( सोमात्
क्रयम् ) सोम [ ऐश्वर्य ] से क्रय [ मोल लेने के यज्ञ ] को ३, ( विष्णोः आतिथ्यम् )
विष्णु [व्यापक परमेश्वर ] से आतिथ्य [ अतिथिसत्कार ] को ४, ( आदित्यात् प्रवर्ग्यम् )
सूर्य से प्रवर्ग्य [ होमाग्नि ] को ५, ( स्वधायाः उपसदः ) स्वधा [ अन्न ] से उपसद
[ पास बैठने ] को ६, ( अग्नीषोमाभ्याम् औपवसथ्यम् अहः ) अग्नि और सोम
[ जल ] से उपवसथ [ ग्राम ] सम्बन्ध वाले दिन [ यज्ञ ] को ७, ( प्रातर्यावद्भ्यः देवे-
भ्यः प्रातरनुवाकम् ) प्रातःकाल चलने वाले देवों से प्रातरनुवाक [ यज्ञ ] को ८, ( वसु-
भ्यः प्रातः सवनम् ) वसुओं [ अग्नि, पृथिवी, वायु, अन्तरिक्ष आदित्य, प्रकाश, चन्द्रमा,
और नक्षत्र - ८ वसुओं ] से प्रातःसवन [ यज्ञ ] को ६, ( रुद्रेभ्यः माध्यन्दिनं सवनम् )
रुद्रों [ प्राण, अपान, व्यान, समान, उदान, नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त, धनंजय, इन दश
प्राणों और ग्यारहवें जीवात्मा ] से माध्यन्दिन सवन को १०, ( आदित्येभ्यः तृतीय-
सवनम् ) आदित्यों [ बारह महीनों ] से तृतीय सवन को ११, ( वरुणाद् अवभृथम् )
वरुण [ उत्तम जल ] से अवभृथ [ यज्ञान्त स्नान ] को १२, ( अदितेः [ = दितेः ]
उदयनीयाम् ) अदिति अर्थात् दिति से [ दोषनाशक शक्ति से—यहाँ अदिति पद दिति के
७ ( दीक्षणीयाम् ) दीक्ष मौण्ड्येऽथोपनयननियमव्रत'देशेषु—अनीयर् ।
दीक्षायोग्यामिष्टिम् (निरमिमत ) निर्मितवन्तः ( अदितेः ) कृत्यल्युटो बहुलम्
( पा० ३ । ३ । ११३ ) दीङ् क्षये, दो अवखण्डने, दाप् लवने वा—क्तिन् । दतिस्य-
तिमास्थामिति किति (पा० ७ । ४ । ४० ) इति इत्वम् । दीङ् पक्षे ह्रस्वत्वं, नञ्
समासः । अदितिः पृथिवी—निघ० १ । १ । वाक्—निघ० १ । ११ । अदीना देवमाता
—निरु० ४ । २२ । अदीनायाः वेदवाण्याः । ( प्रायणीयाम् ) प्रापणीयामिष्टिम्
( प्रातर्यावद्भ्यः ) आर्षो दकारः । प्रातर्याविभ्यः । प्रातर्गच्छद्भ्यः ( वसुभ्यः )
अष्टवसुभ्यः ( रुद्रेभ्यः ) एकादशप्राणेभ्यः (वरुणात् ) वरणीयात् श्रेष्ठात् जलात्
१. पू. सं. 'स आत्मा' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ८ ॥

१८६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ८ ॥
लिये है—देखो ऊपर अंक २ तथा क० ८ अंक १३ ] उदयनीया [ उत्तमता से पाने योग्य
इष्टि ] को १३, ( मित्रावरुणाभ्याम् अनुबन्ध्याम् ) मित्र और वरुण [ प्राण और
अपान ] से अनुबन्ध्या [ निरन्तर सम्बन्ध वाली इष्टि ] को १४, ( त्वष्टुः त्वाष्ट्रम् ) त्वष्टा
[ सूक्ष्म बनाने वाले ] से त्वाष्ट्र [ त्वष्टा के कर्म ] को १५, ( देवीभ्यः शिविकाभ्यः
देवताहविषि ) देवियों [ दिव्य गुण वाली ] और देविकाओं [ व्यवहार कुशल क्रियाओं ]
से देवताओं के अनेक हवि को १६, ( कामात् दशातिरात्रम् ) काम [ श्रेष्ठ इच्छा ]
से दशातिरात्र [ यज्ञ ] को १७. ( स्वर्गलोकात् उदवसानीयाम् ) स्वर्गलोक से उदवसा-
नीया [ उत्तम समाप्ति वाली इष्टि को विद्वानों ने बनाया ] १८ । ( तत् वै एतत्
अग्निष्टोमस्य जन्म ) सो वही अग्निष्टोम यज्ञ का जन्म है। ( यः एवम् एतत् अग्निष्टो-
मस्य जन्म वेद, सः अग्निष्टोमेन सात्मा सलोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति
ब्राह्मणम् ) जो इस प्रकार अग्निष्टोम के जन्म को जानता है, वही अग्निष्टोम से समान
आत्मा वाला और समान लोक वाला होकर दिव्य गुणों को पाता है—यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ७ ॥
भावार्थः मनुष्य अग्निष्टोम यज्ञ के ठीक ठीक ज्ञान के साथ अनुष्ठान से मनोरथ
सिद्ध करता है ॥ ७ ॥
विशेषः—इस कण्डिका का मिलान कण्डिका ८ से करो ।
कण्डिका ८ ॥
अथ यत् दीक्षणीयया यजन्ते श्रद्धामेव तद् देवीं देवतां यजन्ते, श्रद्धा देवी
देवता भवति, श्रद्धाया देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति १, अथ
यत् प्रायणीयया यजन्तेऽदितिमेव तद् देवीं देवतां यजन्तेऽदितिर्देवी देवता भवत्य-
दित्या देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति २, अथ यत् क्रयमुपयन्ति
सोममेव तद् देवं देवतां यजन्ते, सोमो देवो देवता भवति सोमस्य देवस्य सायुज्यं
सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ३। अथ यदातिथ्यया यजन्ते विष्णुमेव तद् देवं
देवतां यजन्ते, विष्णुर्देवो देवता भवति विष्णोर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य
एतदुपयन्ति ४। अथ यत्प्रवर्ग्यमुपयन्त्यादित्यमेव तद् देवं देवतां यजन्ते, आदित्यो
देवो देवता भवत्यादित्यस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ५।
अथ यदुपसदमुपयन्ति स्वधामेव तद् देवीं देवतां यजन्ते, स्वधा देवी देवता भवति
स्वधाया देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ६ । अथ यदौपवसथ्यम-
हरुपयन्त्यग्नीषोमावेव तद् देवौ देवते यजतोऽग्नीषोमौ देवौ देवते भवतोऽग्नीषो-
( अवभृथम् ) अवे भृञः ( उ० २ । ३ ) अव + भृञ् भरणे-क्थन् । यज्ञान्तस्नानम्
( अदितेः ) अदितेःपूर्वनिर्देशात् अत्र दितेः इत्यनुभूयते । दितेः दोषखण्डनशक्तिः
सकाशात् ( उदयनीयाम् ) उद् + इण् गतौ-अनीयर् । उत्तमतया प्रापणीयामिष्टिम्
( दिविकाभ्यः ) दिवु क्रीडादिषु -ण्वुल् । दैविकाभ्यः -कं० ८ । व्यवहारकुशलाभ्यः
( सात्मा.) समानात्मा ( सलोकः ) समानलोकः ॥

ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ८ ।। १८७
मयोर्देवतयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ७ । अथ यत् प्रातरनुवाक-
मुपयन्ति प्रातर्याव्ण एव तद् देवां देवतां यजन्ते प्रातर्याव्वाणो देवा देवता भवन्ति,
प्रातर्याव्णां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ८ । अथ यत् प्रातः
सवनमुपयन्ति वसूनैव तद् देवां देवतां यजन्ते, वसवो देवा देवता भवन्ति वसूनां
देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ९। अथ यन्माध्यन्दिनं सवनमुपयन्ति
रुद्रानेव तत् देवान् देवतां यजन्ते, रुद्रा देवा देवता भवन्ति रुद्राणां देवानां सायुज्यं
सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति १० । अथ यत्तृतीयसवनमुपयन्त्यादित्यानेव तद्
देवान् देवतां यजन्ते, आदित्या देवा देवता भवन्त्यादित्यानां देवानां सायुज्यं सलो-
कतां यन्ति य एतदुपयन्ति ११ । अथ यदवभृथमुपयन्ति वरुणमेव तद् देवं देवतां
यजन्ते, वरुणो देवो देवता भवति वरुणस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य
एतदुपयन्ति १२। अथ यदुदयनीयया यजन्ते दितिमेव तद् देवीं देवतां यजन्ते
अदितिर्देवी देवता भवत्यदित्या देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति
१३ । अथ यदनूबन्ध्यया यजन्ते मित्रावरुणावेव तद् देवौ देवते यजतो मित्रावरुणौ
देवौ देवते भवतो मित्रावरुणयोर्देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुप-
यन्ति १४। अथ यत् त्वाष्ट्रेण पशुना यजन्ते त्वष्टारमेव तद् देवं देवतां यजन्ते,
त्वष्टा देवो देवता भवति त्वष्टुर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति १५ ।
अथ यद् देविकाहविर्भिष्चरन्ति या एता उपसत्सुर्भवन्त्यग्निः सोमो विष्णु-
रिति देव्यो देविका देवता भवन्ति देवीनां देविकानां देवतानां सायुज्यं सलो-
कतां यन्ति य एतदुपयन्ति १६ । अथ यद् दशातिरात्रमुपयन्ति काममेव तद्
देवं देवतां यजन्ते, कामो देवो देवता भवति कामस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां
यन्ति य एतदुपयन्ति १७। अथ यदुदवसानीयया यजन्ते स्वर्गमेव तं लोकं देवं
देवतां यजन्ते स्वर्गो लोको देवो देवता भवति स्वर्गस्य लोकस्य देवस्य सायुज्यं
सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति १८ । तद्वा एतदग्निष्टोमस्य जन्म स य एवमे-
तदग्निष्टोमस्य जन्म वेदाप्त्वैव तदग्निष्टोमं स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति, प्रतितिष्ठति
प्रजया पशुभिर्य एवं वेदाग्निष्टोमेन सात्मा सलोको भूत्वा देवान् अप्येतीति
ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ अठारह प्रकार के यज्ञ और उनके फल,
और अग्निष्टोम ॥
( अथ यत् दीक्षणीयया यजन्ते, तत् श्रद्धाम् एव देवीं देवतां यजन्ते, श्रद्धा
देवी देवता भवति, श्रद्धायाः देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति )
फिर जब दीक्षणीया [ इष्टि ] [ क० ७ ] से यज्ञ करते हैं, तब श्रद्धा देवी ही देवता को
पूजते हैं, श्रद्धा देवी देवता [ प्रधान विषय ] होती है, श्रद्धा देवी के सहयोग [ दृढ
८-( यत् ) यदा ( तत् ) तदा ( सायुज्यम् ) सह+युजिर् योगे-क्विप्,
ततो भावे-ष्यञ् । सहयोगम् । दृढसंसर्गम् ( सलोकताम् ) सह एकस्मिन्

१८८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ८ ।।
संयोग, पक्के मेल ] और सलोकता [ सहवास ] को वे पाते हैं, जो इस [ कर्म ] को
स्वीकार करते हैं । १ । ( अथ यत् प्रायणीयया यजन्ते, तत् अदितिम् एव देवीं
देवतां यजन्ते, अदितिः देवी देवता भवति, अदित्याः देव्याः सायुज्यं सलोकतां
यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब प्रायणीया [ इष्टि ] से यज्ञ करते हैं, तब अदिति
[ अखण्ड शक्ति ] देवी ही देवता को पूजते हैं, अदिति देवी देवता होती है,
अदिति देवी के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं जो इसको स्वीकार करते हैं । २ ।
( अथ यत् क्रयम् उपयन्ति, तत् सोमम् एव देवं देवतां यजन्ते, सोमः देवः देवता
भवति, सोमस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब
क्रय [ मोल लेना ] स्वीकार करते हैं, तब सोम [ ऐश्वर्यवान् ] ही देव देवता को पूजते
हैं, सोम देव देवता होता है, सोम देव के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं जो इसको
स्वीकार करते हैं । ३ । ( अथ यत् आतिथ्यया यजन्ते, तत् विष्णुम् एव देवं देवतां
यजन्ते, विष्णुः देवः देवता भवति, विष्णोः देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति [ ये ]
एतत् उपयन्ति ) फिर जब आतिथ्या [ इष्टि ] से यज्ञ करते हैं, तब विष्णु [ व्यापक ]
ही देव देवता को पूजते हैं, विष्णु देव देवता होता है, विष्णु देवता के सहयोग और
सहवास को वे पाते हैं [ जो ] इसको स्वीकार करते हैं । ४ । ( अथ यत् प्रवर्ग्यम्
उपयन्ति तत् आदित्यम् एव देवं देवतां यजन्ते, आदित्यः देवः देवता भवति आदि-
त्यस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब प्रवर्ग्य
[ होमाग्नि ] को स्वीकार करते हैं, तब सूर्य ही देव देवता को पूजते हैं, सूर्य देव देवता
होता है, सूर्य देव के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं, जो इसको स्वीकार करते
हैं । ५ । ( अथ यत् उपसदम् उपयन्ति, तत् स्वधाम् एव देवीं देवतां यजन्ते,
स्वधा देवी देवता भवति, स्वधायाः देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जब उपसद [ पास बैठने, उपासना ] को स्वीकार करते हैं, तब स्वधा
[ अन्न वा स्वधारण शक्ति ] ही देवी देवता को पूजते हैं, स्वधा देवी देवता होती है,
स्वधा देवी के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं जो इसको स्वीकार करते हैं । ६ ।
( अथ यत् औपवसथ्यम् अहः उपयन्ति तत् अग्नीषोमौ एव देवौ देवते यजतः
अग्नीषोमौ देवौ देवते भवतः, अग्नीषोमयोः देवतयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये
एतत् उपयन्ति ) फिर जब औपवसथ्य अहः [ उपवसथ अर्थात् याग सम्बन्धी दिन के
यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं, तब अग्नि और सोम [ जल ] ही दोनों देव देवता पूजे जाते
हैं, अग्नि और सोम दोनों देव देवता होते हैं, अग्नि और सोम देवता के सहयोग और
सहवास को वे पाते हैं जो इसको स्वीकार करते हैं । ७ । ( अथ यत् प्रातरनुवाकम्
उपयन्ति, तत् प्रातर्याव्णः एव देवान् देवतां यजन्ते, प्रातर्यावाणः देवाः देवताः
लोके वासम् ( यन्ति ) प्राप्नुवन्ति ( उपयन्ति ) स्वीकुर्वन्ति ( अदितिम् ) अखण्ड-
शक्तिम् ( यजतः ) इज्येते । पूज्येते ( प्रातर्याव्णः ) कं ७ । प्रातर्गन्तॄन् ( उप-
सत्सुः ) इषेः क्वसुः । ( उ० ३ । १५७ ) उप+षदॢ गतौ-क्वसुः, बहुवचनस्यैक-
वचनम् । उपसत्सवः । समीपे स्थितिशीलाः ( आप्त्वा ) प्राप्य ( तत् ) तेन कर्मणा
( वेद ) जानाति । अन्यद्गतम्-क० ७ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ८ ।। १८६
भवन्ति, प्रातर्याव्णां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर
जब प्रातरनुवाक [ यज्ञ ] को वे स्वीकार करते हैं, तब प्रातःकाल चलने वाले ही देवों
देवताओं को पूजते हैं, प्रातःकाल चलने वाले देव देवता होते हैं प्रातःकाल चलने वाले
देवों के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं जो इसको स्वीकार करते हैं । ८ । ( अथ
यत् प्रातः सवनम् उपयन्ति तत् वसून् एव देवान् देवतां यजन्ते, वसवः देवाः
देवताः भवन्ति, वसूनां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर
जब प्रातःसवन [ प्रातःकालीन यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं, तब वसु देवों ही [ आठ
वसु—क० ७ ] देवता को पूजते हैं, वसु देव देवता होते हैं, वसु देवताओं के सहयोग
और सहवास को वे पाते हैं, जो इसको स्वीकार करते हैं । ६ । ( अथ यत् माध्यन्दिनं
सवनम् उपयन्ति, तत् रुद्रान् एव देवान् देवतां यजन्ते. रुद्राः देवाः देवताः भवन्ति
रुद्राणां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति) फिर जब माध्यन्दिन सवन
[ दोपहर के यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं, तब रुद्र देवों ही [ ग्यारह रुद्रों—क० ७ ] देवता
को पूजते हैं रुद्र देव देवता होते हैं, रुद्र देवों के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं, जो
इसको स्वीकार करते हैं । १० । ( अथ यत् तृतीयं सवनम् उपयन्ति, तत् आदित्यान्
एव देवान् देवतां यजन्ते, आदित्याः देवाः देवताः भवन्ति, आदित्यानां देवानां
सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब तृतीय सवन [ तीसरे पहर के
यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं, तब आदित्य [ बारह महीनों—क० ७ ] देवों देवता को ही
पूजते हैं, आदित्य देव देवता हैं, आदित्य देवों के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं जो
इसको स्वीकार करते हैं । ११ । ( अथ यत् अवभृथम् उपयन्ति, तत् वरुणम् एव देवं
देवतां यजन्ते, वरुणः देवः देवता भवति वरुणस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति
ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब अवभृथ [यज्ञान्त स्नान] को वे स्वीकार करते हैं, तब वरुण
[जल] ही देव देवता को पूजते हैं, वरुण देव देवता होता है, वरुण देव के ही सहयोग और
सहवास को वे पाते हैं, जो इसको स्वीकार करते हैं । १२ । (अथ यत् उदयनीयया यजन्ते
तत् दितिम् एव देवीं देवतां यजन्ते, अदितिः देवी देवता भवति अदित्याः [दित्याः]
देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति) फिर जब उदयनीया [इष्टि] से यज्ञ
करते हैं । तब दिति ही [ दोषखण्डक शक्ति ] देवी देवता को पूजते हैं, अदिति [दिति] देवी
देवता होती है, अदिति [ दिति ] के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं जो इसको
स्वीकार करते हैं । १३ । ( अथ यत् अनूबन्ध्या यजन्ते तत् मित्रावरुणौ एव देवौ
देवते यजतः, मित्रावरुणौ देवौ देवते भवतः, मित्रावरुणयोः देवयोः सायुज्यं
सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब अनूबन्ध्या [ इष्टि ] से यज्ञ करते हैं तब
मित्र और वरुण ही [ प्राण और अपान ] देव देवता पूजे जाते हैं, मित्र और वरुण दोनों
देव देवता होते हैं, मित्र और वरुण देव के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं, जो इस-
को स्वीकार करते हैं । १४ । ( अथ यत् त्वाष्ट्रेण पशुना यजन्ते, तत् त्वष्टारम् एव
देवं देवतां यजन्ते, त्वष्टा देवः देवता भवति त्वष्टुः देवस्य सायुज्यं सलोकतां
यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब त्वष्टा [ सूक्ष्म बनाने वाले ] को देवता मानने
वाले पशु [ प्राणी अर्थात् आत्मा ] के साथ यज्ञ करते हैं, तब त्वष्टा ही

१६० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ८ ॥
वाले ] देव देवता को ही पूजते हैं, त्वष्टा देव देवता होता है त्वष्टा देव के सहयोग और
सहवास को वे पाते हैं, जो इसको स्वीकार करते हैं। १५ । ( अथ यद् देविकाः हविर्भिः
चरन्ति याः एताः उपसत्सुः भवन्ति, अग्निः, सोमः, विष्णुः इति द्वेव्यः देविकाः
देवताः भवन्ति, देवींनां देविकानां देवतानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जो देविकायें [ व्यवहार कुशल देवियां ] हवियों [ ग्राह्य पदार्थों ] से
काम करती हैं, जो समीप बैठने वाली होती हैं, अग्नि, सोम [ ऐश्वर्यवान् ] विष्णु व्यापक
यह देवी देविकायें देवता होती है, देवियों, देविकाओं, और देवताओं के सहयोग और
सहवास को वे पाते हैं, जो इसको स्वीकार करते हैं। १६ । ( अथ यत् दशातिरात्रम्
उपयन्ति, तत् कामम् एव देवं देवतां यजन्ते कामः देवः देवता भवति, कामस्य
देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब दशातिरात्र [ यज्ञ ]
को वे स्वीकार करते हैं, तब काम [ श्रेष्ठ इच्छा ] ही देव देवता को पूजते हैं, काम देव
देवता होता है, काम देव के सहयोग और सहवास को पाते हैं, जो इसको स्वीकार करते
हैं। १७ । ( अथ यद् उदवसानीयया यजन्ते, तं स्वर्गम् एव लोकं देवं देवतां यज-
न्ते, स्वर्गः लोकः देवः देवता भवति, स्वर्गस्य लोकस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां
यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब उदवसानीया [ उत्तम समाप्ति योग्य इष्टि ]
से यज्ञ करते हैं, उस स्वर्ग लोक ही देव देवता को पूजते हैं, स्वर्ग लोक देव देवता [ प्रधान
विषय ] होता है, स्वर्ग लोक देव के सहयोग [ पक्के मेल ] और सहवास [ एक स्थान में
निवास ] को वे पाते हैं जो इसको स्वीकार करते हैं ॥ १८ ॥
( तत् वै एतत् अग्निष्टोमस्य जन्म ) सो यही अग्निष्टोम यज्ञ का जन्म है । ( यः
एवम् एतत् अग्निष्टोमस्य जन्म वेद, सः तत् अग्निष्टोमम् आप्त्वा एव स्वर्गे लोके
प्रतितिष्ठति ) जो इस प्रकार इस अग्निष्टोम के जन्म को जानता है, वह उससे अग्निष्टोम
को पाकर ही स्वर्ग लोक में ठहरता है। (प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद,
अग्निष्टोमेन सात्मा सलोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम् ) वह प्रजा
[ संतान आदि ] से और पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है और वही अग्निष्टोम के साथ एक
आत्मा वाला और एक निवास वाला होकर उत्तम गुणों को पाता है - यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ८ ॥
भावार्थः-कण्डिका ७ के समान है ॥ ८ ॥
विशेषः १-इस कण्डिका का मिलान कण्डिका ७ से करो।
२-प्रकरण मिलाने से जान पड़ता है कि [ विश्वेभ्यो देवेभ्यः१ दशरात्रं
दिग्भ्यो दशरात्रिकं पृष्ठ्यं षडहमहेभ्यो लोकेभ्यः छन्दोमत् त्र्यहं संवत्सरात् दशम-
महः प्रजा-] इतना विषय कण्डिका ६ के [ गवायुषी ] पद के पीछे का कण्डिका आठ
में छप गया है। यह भूल एशियाटिक सुसैटी के पुस्तक और जीवानन्द सं. दोनों में है।
हमने पुस्तक का मूल और अपना भाष्य प्रकरण के अनुसार ठीक कर दिया है ॥
१. यह पाठ जर्मन सं. में यथास्थान ६ वीं कण्डिका में है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ९ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ६ १९१
कण्डिका ९ ॥
अहोरात्राभ्यां वै देवाः प्रायणीयमन्तरात्रं निरमिमत १, अर्द्धमासेभ्यश्चतुर्विंश-
महः २, ब्रह्मणोऽभिप्लवं ३, क्षत्रात् पृष्ठ्यम् ४, अग्नेरभिजितम् ५, अद्द्भ्यः स्वर-
सामानः ६, सूर्याद्विषुवन्तम् ७ उक्ता आवृत्ताः स्वरसामानः । इन्द्राद्विश्वजितम् ८,
उक्तौ पृष्ठ्याभिप्लवौ मित्रावरुणाभ्यां गवायूषी¹ ६, विश्वेभ्यो देवेभ्यः दशरात्रं
१०, दिग्भ्यो दशरात्रिकं पृष्ठ्यं षडहम् ११, एभ्यो लोकेभ्यः छन्दोमत् त्र्यहं १२,
संवत्सरात् दशममहः १३, प्रजा¹पतेर्महाव्रतं १४, स्वर्गाल्लोकादुदयनीयमतिरात्रं
१५, तद्वा एतत् संवत्सरस्य जन्म, स य एवमेतत् संवत्सरस्य जन्म वेद संवत्सरेण
सात्मा सलोको भूत्वा देवानप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥
कण्डिका ९ ॥ प्रायणीय अतिरात्रादि पन्द्रह प्रकार के यज्ञ और संवत्सर ॥
(अहोरात्राभ्यां वै देवाः प्रायणीयम् अतिरात्रं निरमिमत) दिन और रात
से ही विद्वानों ने प्रायणीय [पाने योग्य] अतिरात्र [रात्रि में पूरा होने वाले यज्ञ] को
बनाया । १ । (अर्धमासेभ्यः चतुर्विंशम् अहः) आधे महीनों से चतुर्विंशमहः [चौबीस
अवयव वाले दिन अर्थात् यज्ञ] को । २ । (ब्रह्मणः अभिप्लवम्) ब्रह्मा से अभिप्लव
[उछल जाना, यज्ञ] को । ३ । (क्षत्रात् पृष्ठ्यम्) क्षत्रिय से पृष्ठ्य [सेचन यज्ञ]
को । ४ । (अग्नेः अभिजितम्) अग्नि [पराक्रम] से अभिजित् [विजय यज्ञ]
को । ५ । (अद्भ्यः स्वरसामानः) जल से स्वरसामों [स्वर सहित साम वाले यज्ञों]
को । ६ । (सूर्यात् विषुवन्तम्) सूर्य से विषुवत् [तुल्य रात्रि दिन के काल, अर्थात्
ग्रीष्म विषुवत् और हेमन्त विषुवत् वाले यज्ञ] को । ७ । (आवृत्ताः स्वरसामानः उक्ताः)
बार बार आने वाले स्वरसाम यज्ञ कहे गये । (इन्द्रात् विश्वजितम्) इन्द्र [ऐश्वर्य्य-
वान्] से विश्वजित् [दिग्विजय यज्ञ] को । ८ । (पृष्ठ्याभिप्लवौ उक्तौ) पृष्ठ्य और
अभिप्लव यज्ञ कहे गये । (मित्रावरुणाभ्यां गवायूषी) मित्र और वरुण [प्राण और अपान]
से गवायूषी [गौ विद्या वा पृथिवी और आयु अर्थात् जीवन दो यज्ञों] को । ६ ।
(विश्वेभ्यो देवेभ्यः दाशरात्रम्) विश्वे देवाओं [सब दिव्य गुणों] से दशरात्र [दशरात्रि
यज्ञ] को । १० । (दिग्भ्यः दशरात्रिकं पृष्ठ्यं षडहम्) दिशाओं से दशरात्रिक पृष्ठ्य
षडह को । ११ । (एभ्यो लोकेभ्यः छन्दोमत् त्र्यहम्) इन लोकों से छन्दोमत् त्र्यह
[छन्दयुक्त तीन दिन वाले यज्ञ] को । १२ । (संवत्सरात् दशम् अहः) संवत्सर [वर्ष]
से दशम अहः [दसवें दिन वाले यज्ञ] को । १३ । (प्रजापतेः महाव्रतम्) प्रजापति
[पुरुष] से महाव्रत [उत्तम नियम] को । १४ । (स्वर्गात् लोकात् उदयनीयम्
९—(अतिरात्रम्) अतिक्रान्तो रात्रिम्, अच् समासान्तः । यज्ञविशेषम्
(क्षत्रात्) क्षत्रियात् (पृष्ठ्यम्) तिथपृष्ठगूथ० (उ० २ । १२) पृषु सेचने—
थक् । पृष्ठादुपसङ्ख्यानम् (वा० पा० ४ । २ । ४२) पृष्ठ—यन् । सेचनम् ।
(स्वरसामानः) आर्षी प्रथमा द्वितीयार्थे । स्वरसाम्नः । स्वरसहितसामवतो
यज्ञान् (विषुवन्तम्) तुल्यरात्रिदिनकालवन्तं यज्ञम् (आवृत्ताः) अभ्यस्ताः
(मित्रावरुणाभ्याम्) प्राणापानाभ्याम् (गवायूषी) गौश्च आयुश्च । यज्ञविशेषम्
१. यहाँ देखें १६० पृ० की टिप्पणी ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १० ॥

१६२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १० ॥
अतिरात्रम् ) स्वर्ग लोक से उदयनीय अतिरात्र [ उत्तमता से पाने योग्य रात्रि में पूरे होने
वाले यज्ञ ] को [ बनाया ] । १५ । ( तत् वै एतत् संवत्सरस्य जन्म ) सो यही संवत्सर
यज्ञ का जन्म है । ( यः एवम् एतत् संवत्सरस्य जन्म वेद सः संवत्सरेण सात्मा
सलोकः भूत्वा देवम् अप्येति इति ब्राह्मणम् ) जो इस प्रकार संवत्सर के जन्म को
जानता है, वह संवत्सर से समान आत्मा वाला और सामान लोक वाला होकर उत्तम
गुण पाता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ६ ॥
भावार्थ:—जो मनुष्य संवत्सर [ काल ] यज्ञ के विविध अङ्गों को जानकर उनका
ठीक प्रयोग करता है, वह संवत्सर [ काल ] के समान विजयी होता है ॥ ६ ॥
विशेष:—इस कण्डिका संशोधन के विषय में क० ८२ देखो ॥
कण्डिका १० ॥
अथ यत् प्रायणीयमतिरात्रमुपयन्त्यहोरात्रावेव तद्देवौ देवते यजतोऽहोरात्रौ
देवाँ देवते भवतोऽहोरात्रयोर्देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १ ।
अथ यच्चतुर्विशमहरुपायन्त्यर्द्धमासानेव तद्देवां देवतां यजन्तेऽर्द्धमासा देवा देवता
भवन्त्यर्द्धमासानां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । २ । अथ
यदभिप्लवमुपयन्ति ब्रह्माणमेव तत् देवं देवतां यजन्ते ब्रह्मा देवो देवता भवति
ब्रह्मणो देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ३ । अथ यत् पृष्ठ्यमुप-
यन्ति क्षत्रमेव तत् देवं देवतां यजन्ते क्षत्रं देवो देवता भवति क्षत्रस्य देवस्य सायुज्यं
सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ४ । अथ यदभिजितमुपयन्त्यग्निमेव तत् देवं देवतां
यजन्तेऽग्निर्देवो देवता भवत्यग्नेर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ५ ।
अथ यत् स्वरसाम्न उपयन्त्यप एव तत् देवीर्देवता यजन्ते आपो देव्यो देवता
भवन्त्यपां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ६ । अथ यद्विषुवन्त-
मुपयन्ति सूर्य्यमेव तत् देवं देवतां यजन्ते सूर्य्यो देवो देवता भवति सूर्य्यस्य देवस्य
सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ७ । उक्ता आवृत्तः स्वरसामानः । अथ
यद्विश्वजितमुपयन्तीन्द्रमेव तत् देवं देवतां यजन्ते इन्द्रो देवो देवता भवतीन्द्रस्य
देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ८ । उक्तौ पृष्ठ्य,भिप्लवौ । अथ
यद् गवायूषी उपयन्ति मित्रावरुणावेव तत् देवौ देवते यजतो मित्रावरुणौ
देवौ देवते भवतो मित्रावरुणयोर्देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुप-
यन्ति । ९ । अथ यद् दशरात्रमुपयन्ति विश्वानैव तद् देवान् देवतां यजन्ते विश्वेदेवा
देवता भवन्ति विश्वेषां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १० ।
अथ यद् दाशरात्रिकं पृष्ठ्यं षडहमुपयन्ति दिश एव तत् देवीर्देवता यजन्ते दिशो
देव्यो देवता भवन्ति दिशां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ११ ।
अथ यच्छन्दोमतत्र्यहमुपयन्तीमानेव तल्लोकां देवान् देवतां यजन्त इमे लोका देवा
( संवत्सरात् ) सम्पूर्वाच्चित् ( उ० ३ । ७२ ) सम् + वस 'निवासे—सरन् चित् ।
संवत्सरः संवसन्तेऽस्मिन् भूतानि - निरु० ४ । २७ । द्वादशमासात्मकात् कालात् ।
समयात् ॥

कण्डिका १० ॥ प्रायणीय अतिरात्र आदि पन्द्रह प्रकार के यज्ञ

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४। क० १० ॥ १६३
देवता भवन्ति एषां लोकानां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १२ ।
अथ यद् दशममहरुपयन्ति संवत्सरमेव तद् देवं देवतां यजन्ते संवत्सरो देवो देवता
भवति संवत्सरस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १३ । अथ
यन्महाव्रतमुपयन्ति प्रजापतिमेव तद् देवं देवतां यजन्ते प्रजापतिर्देवो देवता भवति
प्रजापतेर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १४ । अथ यदुदयनीयमति-
रात्रमुपयन्ति स्वर्गमेव तल्लोकं देवं देवतां यजन्ते स्वर्गो लोको देवो देवता भवति
स्वर्गस्य लोकस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १५ । तद् वा
एतत्संवत्सरस्य जन्म, स य एवमेतत्संवत्सरस्य जन्म वेदाप्नोति संवत्सरं स्वर्गे लोके
प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद संवत्सरेण सात्मा सलोको भूत्वा
देवाँ अप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ प्रायणीय अतिरात्र आदि पन्द्रह प्रकार के यज्ञ
और उनके फल और संवत्सर का जन्म ॥
( अथ यत् प्रायणीयम् अतिरात्रम् उपयन्ति तत् अहोरात्रौ एव देवो देवते
यजतः अहोरात्रौ देवो देवते भवतः अहोरात्रयो। देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति
ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब प्रायणीय अतिरात्र [ यज्ञ क० ६ ] को स्वीकार करते हैं
तब दिन और रात ही दोनों देव देवता पूजे जाते हैं, दिन और रात दोनों देव देवता
[ मुख्य विषय ] होते हैं, दिन और रात दोनों देवों के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं,
जो इसको स्वीकार करते हैं । १ । ( अथ यत् चतुर्विशम् अहः उपयन्ति तत् अर्द्ध-
मासान् एव देवान् देवतां यजन्ते, अर्द्धमासाः देवाः देवताः भवन्ति, अर्द्धमासानां
देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब चतुर्विंश अहः [ यज्ञ ]
को स्वीकार करते हैं, तब आधे-आधे महीनों देवों देवता को ही पूजते हैं, आधे-आधे महीने
देव देवता होते हैं, आधे-आधे महीनों देवों के सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसको
स्वीकार करते हैं । २ । ( अथ यत् अभिप्लवम् उपयन्ति तत् ब्रह्माणम् एव देवं देवतां
यजन्ते, ब्रह्मा देवः देवता भवति ब्रह्मणः देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जब अभिप्लव को स्वीकार करते हैं, तब ब्रह्मा ही देव देवता को पूजते
हैं, ब्रह्मा देव देवता होता है, ब्रह्मा देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे
स्वीकार करते हैं । ३ । ( अथ यत् पृष्ठ्यम् उपयन्ति तत् क्षत्रम् एव देवं देवतां
यजन्ते क्षत्रं देवः देवता भवति, क्षत्रस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जब पृष्ठ्य यज्ञ को स्वीकार करते हैं, तब क्षत्रिय ही देव देवता को पूजते हैं,
क्षत्रिय देव देवता होता है, क्षत्रिय देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार
करते हैं । ४ । ( अथ यत् अभिजितम् उपयन्ति तत् अग्निम् एव देवं देवतां यजन्ते
अग्निः देवः देवता भवति अग्नेः देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति )
फिर जब अभिजित् यज्ञ को स्वीकार करते हैं, तब अग्नि ही देव देवता को पूजते हैं, अग्नि देव
१०—( यजतः ) पूज्येते । अन्यद् व्याख्यातम् क० ८, ६. ।।
१३

१६४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १० ॥
देवता होता है, अग्नि देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे पूजते हैं। ५। (अथ
यत् स्वरसाम्नः उपयन्ति, तत् अपः एव देवीः देवताः यजन्ते, आपः देव्यः देवताः
भवन्ति अपां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब स्वर-
साम यज्ञों को स्वीकार करते हैं, तब जल ही देव देवता को पूजते हैं, जल देव देवता
होता है, जल देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं। ६। ( अथ
यत् विषुवन्तम् उपयन्ति तत् सूर्य्यम् एव देवं देवतां यजन्ते, सूर्यः देवः देवता
भवति सूर्य्यस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब विषु-
वत् [ ग्रीष्म और शीत में तुल्य दिन रात वाले यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं तब सूर्य ही
देव देवता को पूजते हैं, सूर्य देव देवता होता है, सूर्यदेव का सहयोग और सहवास वे
पाते हैं, जो इसे स्वीकार करते हैं। ७। ( आवृत्ताः स्वरसामानः उक्ताः ) बार बार
आने वाले स्वरसाम कहे गये । ( अथ यत् विश्वजितम् उपयन्ति तत् इन्द्रम् एव देवं
देवतां यजन्ते, इन्द्रः देवः देवता भवति, इन्द्रस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति
ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब विश्वजित् यज्ञ को स्वीकार करते हैं तब इन्द्र [ ऐश्वर्य
वान् ] ही देव देवता को पूजते हैं, इन्द्र देव देवता होता है, इन्द्र देव का सहयोग और
सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं। ८। ( पृष्ठचाभिपप्लवौ उक्तौ ) पृष्ठ्य
ओर अभिपप्लव यज्ञ दोनों कहे गये । ( अथ यत् गवामयुषीं उपयन्ति तत् मित्रावरुणौ
एव देवौ देवते यजतः मित्रावरुणौ देवौ देवते भवतः मित्रावरुणयोः देवयोः
सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब गवामयुषी [ गो विद्या वा पृथिवी
ओर आयु अर्थात् जीवन वाले दो यज्ञों ] को स्वीकार करते हैं, तब मित्र और वरुण [ प्राण
और अपान ] दोनों देव देवता पूजे जाते हैं, मित्र और वरुण दोनों देव देवता होते हैं,
मित्र और वरुण देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं । ६ ।
( अथ यत् दशरात्रम् उपयन्ति, तत् विश्वान् एव देवान् देवतां यजन्ते,
विश्वेदेवाः देवताः भवन्ति विश्वेषां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जब दशरात्रि यज्ञ को स्वीकार करते हैं, तब सब ही देवों देवता को
पूजते हैं सब ही देव देवता होते हैं, सब ही देवों का सहयोग और सहवास वे
पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं। १०। (अथ यत् दाशरात्रिकं पृष्ठ्यं
षडहम् उपयन्ति तत् दिशः एव देवीः देवताः यजन्ते दिशः देव्यः देवताः भवन्ति,
दिशां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब दाशरात्रिक
पृष्ठ्य पडहं [ छह दिन वाले यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं तब दिशा ही देवियों देवता को
पूजते हैं दिशा देवियां देवता होती हैं, दिशा देवियों का सहयोग और सहवास वे पाते हैं
जो इसे स्वीकार करते हैं। ११। (अथ यत् छन्दोमतत्त्र्यहम् उपयन्ति तत् इमान्
एव लोकान् देवान् देवतां यजन्ते इमे लोकाः देवाः देवताः भवन्ति एषां लोकानां
देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब छन्दोमत् त्र्यह
[ छन्दयुक्त तीन दिन वाले यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं, तब इन ही लोकों देवों देवता को
पूजते हैं, यह लोक देव देवता होते हैं इन दिव्य लोकों का सहयोग और सहवास वे पाते
हैं, जो इसे स्वीकार करते हैं। १२। ( अथ यत् दशमम् अहः उपयन्ति तत् संवत्सरम्

कण्डिका ११ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ११ ॥ १६५
एव देवं देवतां यजन्ते, संवत्सरः देवः देवता भवति, संवत्सरस्य देवस्य सायुज्यं
सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब दशम अहः [ दसवें दिन वाले यज्ञ ]
को स्वीकार करते हैं, तब संवत्सर ही देव देवता को पूजते हैं, संवत्सर देव देवता होता
है, संवत्सर देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं । १३ ।
( अथ यत् महाव्रतम् उपयन्ति तत् प्रजापतिम् एव देवं देवतां यजन्ते. प्रजापतिः
देवः देवता भवति, प्रजापतेः देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति )
फिर जब महाव्रत यज्ञ को स्वीकार करते हैं तब प्रजापति ही देव देवता को पूजते हैं,
प्रजापति देव देवता होता है, प्रजापति देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे
स्वीकार करते हैं । १४ । ( अथ यत् उदयनीयम् अतिरात्रम् उपयन्ति तत् स्वर्गम् एव
लोकम् देवं देवतां यजन्ते. स्वर्गः लोकः देवः देवता भवति, स्वर्गस्य लोकस्य
देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब उदयनीय अतिरात्र
यज्ञ को स्वीकार करते हैं तब स्वर्ग ही लोक देव देवता को पूजते हैं, स्वर्ग लोक देव
देवता होता है स्वर्ग लोक देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार
करते हैं । १५ । ( तत् वै एतत् संवत्सरस्य जन्म ) सो यही संवत्सर का जन्म है ।
( यः एवं संवत्सरस्य जन्म वेद सः एतत् संवत्सरम् आप्त्वा स्वर्गे लोके प्रतिष्ठति )
जो इस प्रकार संवत्सर के इस जन्म को जानता है, वह इस संवत्सर को पाकर स्वर्ग-
लोक में ठहरता है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति, यः एवं वेद, संवत्सरेण सात्मा
सलोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम् ) वह प्रजा [ संतानादि ] से और
पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है, और संवत्सर के साथ एक आत्मा वाला
और एक लोक वाला होकर दिव्य गुणों को पाता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ]
है ॥ १० ।
भावार्थः—यहां संवत्सर यज्ञ का विशेष वर्णन है, भावार्थ कण्डिका ९ के
समान है ॥ १०॥
विशेषः—इस कण्डिका का मिलान क० ७ । ८ । ९ से करो ॥
कण्डिका ११ ॥
स वा एष संवत्सरोऽधिदेवं चाध्यात्मं च प्रतिष्ठितः स य एवमेतत्
संवत्सरमधिदैवं चाध्यात्मं च प्रतिष्ठितं वेद प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशु-
भिर्य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ ११ ॥
'कण्डिका ११ ॥ संवत्सर के ज्ञान की महिमा ॥
( सः वै एषः संवत्सरः अधिदैवं च अध्यात्मं च प्रतिष्ठितः ) सो यही संवत्सर
अधिदैव [ मुख्य देवता ] और अध्यात्म [ आत्मा के अधिकार वाला ज्ञान ] होकर
ठहरा है । ( यः एवम् एतत् संवत्सरम् अधिदैवं च अध्यात्मं च प्रतिष्ठितं वेद. सः
प्रतिष्ठति ) जो पुरुष इस प्रकार इस संवत्सर को अधिदेव और अध्यात्म ठहरा हुआ