गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका १६ ॥ स्वाहा शब्द के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
१६६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १६
चक्षुषी सूर्याचन्द्रमसौ, सा स्वाहा सा स्वधा सैषा यज्ञेषु वषट्कारभूता प्रयुज्यते,
तस्या अग्निदैवतं ब्राह्मणो रूपमिति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ स्वाहा शब्द के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
(स्वाहा वै कुतः सम्भूता १, केन प्रकृता २, किं वै अस्याः गोत्रम् ३, कत्यक्षरा
४ कतिपदा ५, क.ति १वर्णाः ६ किंपूर्वावसाना ७, क्वचित् स्थिता ८, किमधिष्ठाना
६, ब्रूहि स्वाहायाः यत् दैवतम् १० रूपं च ११) स्वाहा [ सुवाणी, आशीर्वाद,
सुदान ] कहां से उत्पन्न हुई १, किस करके बनाई गई २. क्या इसका गोत्र है ३, कितने
अक्षर वाली है. ४, कितने पाद वाली है ५, कितने वर्ण वाली है ६, कौन आदि अन्त वाली है
७, कहां ठहरी हुई है ८, कौन अधिष्ठान [ आश्रय ] वाली है ६, तू बता स्वाहा का जो
देवता :० और रूप है ११, (स्वाहा वै सत्यसम्भूता) [ उत्तर ] स्वाहा सत्य से
उत्पन्न है १, (ब्रह्मणा प्रकृता) ब्रह्म करके बनाई गई है २, (लामगायनसगोत्रा)
लामगायन [ मनोहर वेदों के गाने वाले ] के साथ एक गोत्र वाली है ३, (द्वे अक्षरे)
दो अक्षर हैं ४, (एकं पदम्) एक पाद है ५, (त्रयः च वर्णाः शुक्लः पद्मः सुवर्णः
इति) और तीन वर्ण हैं शुक्ल [ श्वेत ], पद्म [ कमलवर्ण ] और सुवर्ण [ सोना ] ६,
(वेदेषु सर्वच्छन्दसां समासभूता वर्णान्ते एकोच्छ्वासा) वेदों में सब छन्दों के संग्रह
रूप और वर्णों के अन्त में एक श्वास वाली है ७, (चत्वारः वेदाः षट् अङ्गानि शरीरे,
ओषधिवनस्पतयः लोमानि चक्षुषी सूर्याचन्द्रमसौ) चारों वेद और छह अङ्ग
[ शिक्षा कल्प व्याकरण निरुक्त छन्द और ज्योतिष ] दो शरीर, ओषधि वनस्पति लोम
और दोनों आंखें सूर्य चन्द्रमा हैं ८, (सा स्वाहा सा स्वधा सा एषा यज्ञेषु वषट्कारभूता
प्रयुज्यते, तस्याः अग्निः दैवतम् ब्राह्मणः रूपम् इति ब्राह्मणम्) वह स्वाहा वह
स्वधा और वही वषट्कार रूप होकर यज्ञों में प्रयुक्त की जाती है, उसका अग्नि देवता ६.
और ब्राह्मण [ वेदज्ञाता ] रूप है १०-यह ब्राह्मण है ॥ १६ ॥
१६-(स्वाहा) सु + आङ् + ह्वेञ् आह्वाने-डा। वाङ्नाम-निघ० १ । १२
स्वाहेत्येतत् सु आहेति वा स्वा वागाहेति वा स्वं प्राहेति वा स्वाहुतं हविर्जुहो-
तीति-निरु० ८ । २० सुवाणी। आशीर्वादः। सुदानम्। (संभूता) उत्पन्ना
(प्रकृता) सृष्टा (कतिपदा) कतिपादयुक्ता (किंपूर्वावसाना) किमाद्यन्ता
(लामगायनसगोत्रा) रमु क्रीडायाम्- घञ्, रस्य लः, गै गाने ल्युट्।
लामगायनेन रामगायनेन मनोहरवेदगायकेन समानगोत्रा (समासभूता) संग्रह-
भूता (एकोच्छ्वासा) एकश्वासयुक्ता। एकविरामा (वर्णान्ते) मन्त्राणां वर्णान्ते
(शरीरे) शरीरद्वयम्॥
१. पूर्व संस्करण में "कति वर्णाः" यह प्रश्नात्मक पाठ कण्डिका में नहीं है, किन्तु
उत्तर दिया है, तथा जर्मन सं. में भी कण्डिका में है अतः हमने बढ़ाया है। उत्तरों में
'किम्पूवावसाना" का उत्तर कण्डिका में नहीं है अतः कण्डिका का पाठ अस्त व्यस्त प्रतीत
होता है। पाठान्तरों के अभाव में हम संशोधन नहीं कर सके ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १७ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १८ ॥ १६७
कण्डिका १७ ॥
अथापि कारवो ह नाम ऋषयो अल्पस्वा आसंस्त इममेकगुमग्निष्टोमं ददृशु-
स्तमाहरंस्तेनायजन्त ते स्वर्ग्ययुः स य इच्छेत् स्वर्य्यामी१ति स एतेनैकगुनाऽग्निष्टो-
मेन यजेतेति ब्राह्मणम् ॥ १७ ॥
कण्डिका १७ ॥ अग्निष्टोम विषय ॥
( अथ अपि कारवः ह नाम ऋषयः अल्पस्वाः आसन् ) फिर स्तुति करने वाले
प्रसिद्ध ऋषि थोड़े धन वाले थे । ( ते इमम् एकगुम् अग्निष्टोमं ददृशुः ) उन्होंने इस
एक वाणी [ पाद ] वाले अग्निष्टोम [ स्वाहाकार ] को देखा । ( तम् आहरन् तेन
अयजन्त, ते स्वः ययुः ) वह उसे ले आये, उससे यज्ञ किया और उन्होंने स्वर्ग पाया ।
( स. य. इच्छेत् स्वर्यामि इति सः एतेन एकगुना अग्निष्टोमेन यजेत इति ब्राह्म-
णम् ) जो चाहे कि मैं स्वर्ग पाने वाला होऊं वह इस एक वाणी [ पाद ] वाले अग्नि-
ष्टोम [ स्वाहाकार ] से यज्ञ करे-यह ब्राह्मण है ॥ १७ ॥
कण्डिका १८ ॥
अथातः सवनीयस्य पशोर्विभागं व्याख्यास्यामः उद्धृत्यावदानानि, हनू
सजिह्वे प्रस्तोतुः, कण्ठः सकाकुदः प्रतिहर्तुः, श्येनं वक्ष२ उद्गातुर्दक्षिणं पार्श्वं
सांसमध्वर्योः, सव्यमुपगातॄणां, सव्योंऽसः प्रतिप्रस्थातुर्दक्षिणा श्रोणिरथ्यास्त्री
ब्रह्मणोऽवरसक्थं ब्राह्मणाच्छंसिनः, ऊरुः पोतुः, सव्या श्रोणिर्होत्तुरवरसक्थं
मैत्रावरुणस्योरुच्छावाकस्य, दक्षिणा दोर्नेष्टुः, सव्या सदस्यस्य, सदश्वानूकञ्च
गृहपतेर्जाघनी पत्न्यास्तां सा ब्राह्मणेन प्रतिग्राहयति, वनिष्ठुर्हृदयं वृक्कौ चाङ्गु-
लstruct? लstruct दक्षिणो बाहूराग्नीध्रस्य, सव्य आत्रेयस्य, दक्षिणौ पादौ गृहपतेर्व्रतप्रदस्य,
. व्यौ पादौ गृहपत्न्या व्रतप्रदायाः, सहैवैतयोरुष्ठस्तं गृहपतिरेवानुशास्ति
मणिकाश्च३ स्कन्धास्तिस्रश्च कीकसा ग्रावस्तुतस्तिस्रश्चैव कीकसा अर्द्धश्चापा-
नश्चोन्नेतुस्त ऊर्ध्वं चमसाध्वर्यूणां क्लोमाः शमयितुः, शिरः सुब्रह्मण्यस्य, यश्च
सुत्यामाह्वयते तस्य चर्म तथा खलु षट्त्रिंशत्सम्पद्यन्ते षट्त्रिंशदवदाना गौः
१७-( कारवः) कृवापाजिमि० (उ० १ । १) करोतेः-उण् । कारुरहमस्मि
कर्ता स्तोमानाम्-निरु० ६ । ६ स्तोतारः (नाम) प्रसिद्धौ (ऋषयः) सूक्ष्मदर्शिनः
(अल्पस्वाः) अल्पधनाः ( इमम् ) पूर्वोक्तं स्वाहाकारम् (एकगुम्) गोस्त्रियो-
रुपसर्जनस्य (पा० १ । २ । ४८ ) गोशब्दस्य ह्रस्वः । गौर्वाङ्नाम-निघ० १ ।
११ । एकवाचम् । एकपाद्युक्तम् (आहरन् ) आनीतवन्तः (स्वः) स्वर्गलोकम्
(ययुः ) जग्मुः । प्रापुः ।
१. पू० सं० स्वर्यायीति पाठः ॥ २. पू० सं० पक्ष इति पाठः ॥
३. पू० सं० "मर्णिजांः" इति पाठः ।। सम्पा० ।।
कण्डिका १८ ॥ पशुरूप वेदवाणी की सूक्ष्मता का विचार ॥
१६८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १८
षट्त्रिंशदक्षरा बृहती, बार्हतं वै स्वर्गो लोकः बृहत्या वै देवाः स्वर्गो लोके
यजन्ते, बृहत्या स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठन्ति, प्रतिनिष्ठन्ति प्रजया पशुभिर्य एवं विभ-
जन्ते । अथ यदतोऽन्यथाशीलको वा पापकृतो वा हुतादो वाऽन्यजना वाऽपि
मथ्नीरन्नेवमेवैषां पशुविमथितो भवतयस्वर्ग्यो१देवता यो ह वा इमं२ श्रुतऋषिः पशो-
विभागं विदाञ्चकार, तामु ह गिरिजाय बाभ्रव्यायान्त्यो मनुष्येभ्यः प्रोवाच, ततोऽ
३यमर्वाङ् मनुष्येष्व्वासीदिति ब्राह्मणम् ॥ १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ पशुरूप वेदवाणी की सूक्ष्मता का विचार ॥
(अथ अतः सवनीयस्य पशोः अवदानानि उद्धृत्य विभागं व्याख्या-
स्यामः) अब यहां यज्ञ योग्य पशु के खण्डों को निकाल कर विभाग की हम व्याख्या
करेंगे। (सजिह्वे हनू प्रस्तोतुः) जिह्वा सहित दोनों जबड़े प्रस्तोता [ऋत्विज्]
के हैं १, (सकाकुदः कण्ठः प्रतिहर्तुः) तालु सहित कण्ठ प्रतिहर्ता का है २, (श्येनं
वक्षः उद्गातुः) श्येन पक्षी के आकार वाली छाती उद्गाता की है ३, (सांसं दक्षिणं
पार्श्वम् अध्वर्योः) कन्धे सहित दाहिना पांजर अध्वर्यु का है ४, (सव्यम् उप-
ग.तृणाम्) बांयां [पांजर] उपगाताओं का है ५, (सव्यः अंसः प्रतिप्रस्थातुः) बांयां
कन्धा प्रतिप्रस्थाता का है ६, (दक्षिणा श्रोणिः अध्यास्त्री ब्रह्मणः) दाहिना कूला
अध्यास्त्री [??] ब्रह्मा का है ७, (अवरसक्थं ब्राह्मणाच्छंसिनः) [दाहिनी]
नीचे वाली पिंडली ब्राह्मणाच्छंसी की है ८, (ऊरुः पोतुः) जांघ पोता [ऋत्विज्] की
है ६, (सव्या श्रोणिः होतुः) बांयां कूला होता का है १०, (अवरसक्थं मैत्रा-
वरुणस्य) [बायीं] नीचे वाली पिंडली मैत्रावरुण [प्राण और अपान वायु के जानने
वाले ऋत्विज्] की है ११, (ऊरुः अच्छावाकस्य) [बायीं] जांघ अच्छावाक की
है १२, (दक्षिणा दोः नेष्टुः) दाहिना भुजदण्ड नेष्टा का है १३, (सव्या सदस्यस्य)
बांयां [भुजदण्ड] सदस्य का है १४, (सदं च अनूकं च गृहपतेः) पीठ का बांस
[रीढ़] और मूत्र की थैली गृहपति की है १५, १६ (जाघनी पत्न्याः तां सा ब्राह्मणेन
प्रतिग्राहयति) पूंछ पत्नी की है, उसको वह ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञानी] से स्वीकार कराती
है १७, (वनिष्ठुः हृदयं वृक्कौ च आङ्गुल्यानि दक्षिणः बाहुः आग्नीध्रस्य) वनिष्ठु
[भीतरली मल की मोटी आंत], हृदय, दो अण्डकोश, अंगुलियों के जोड़ और दाहिनी भुजा
आग्नीध्र की है १८, १६, २०, २१, २२, (सव्यः आत्रेयस्य) बायीं [भुजा] आत्रेय
१८-(सवनीयस्य) यज्ञीयस्य (उद्धृत्य) उत्+हृञ् हरणे-ल्यप् ।
उत्क्षिप्य (अवदानानि) खण्डनानि (श्येनम्) श्येनाकारम् (वक्षः) पचिवचिभ्यां
सुट् च (उ० ४।२२०) वच व्यक्तायां वाचि-असुन्, सुट् च । उरः (पार्श्वम्) स्पृशेः
श्वण्शुनौ पृ च (उ० ५।२७) स्पृश संस्पर्शने-श्वण् पृ इत्यादेशः । कक्षाधोभागः
(श्रोणिः) वहिश्रिश्रुयुद्रु० (उ० ४।५१) श्रु गतौ श्रुतौ च-निः। कटेः पश्चाद्-
भागः । नितम्बः । (अध्यास्त्री) ?? (अवरसक्थम्) असिसञ्जिभ्यां क्थिन्
१. पू० सं० 'स्वर्गो' इति पाठः ॥ २. पू० सं० "इमां, इयम्" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १८ १६६
[ सदा ज्ञानी परमेश्वर के उपासक ऋत्विज् ] की है २३, ( दक्षिणौ पादौ गृहपतेः
व्रतप्रदस्य ) दोनों दाहिने पांव गृहपति के भोजन देने वाले के हैं २४, ( सव्यौ पादौ
गृहपत्नयाः व्रतप्रदायाः ) दोनों बायें पांव गृहपत्नी के भोजन देने वाली के हैं २५,
( ओष्ठः सह एव एनयोः तं गृहपतिः एव अनुशास्ति ) ओंठ मिल करके ही इन दोनों
[ भोजन देने वाले या देने वाली ] का है, उसको गृहपति ही बांटता है २६,
(मणिकाः च स्कन्धाः तिस्रः कीकसाः च ग्रावस्तुतः) मणिका [अर्थात्
मणि समान मांसखण्ड ] और स्कन्धों के अवयव और तीन कीकसायें [ हंसली
की हड्डियां ] ग्रावस्तोता [ शास्त्र जताने वालों की स्तुति करने वाले ] के हैं २७, २८,
२६, (तिस्रः च एव कीकसाः अर्धं च अपानः च उन्नेतुः) तीनों ही कीकसायें और
डेढ़ अपान [ गुह्यस्थान उपस्थेन्द्रिय ] उन्नेता के हैं ३०, ३१ १/२, ( अतः ऊर्ध्वं चमसा
अध्वर्य्यूणाम् ) उससे ऊपर वाला [ आधा अपान ] और चमसा [ अङ्गविशेष ] सब
अध्वर्यु का है [ ३१+१/२ ] ३२, ३३, ( क्लोमाः शमयितुः ) क्लोम [ फेफड़ों के अव-
यव ] शमयिता [ शान्तिकर्ता ] के हैं ३४ ( शिरः सुब्रह्मण्यस्य ) शिर सुब्रह्मण्य का है
३५, (यः च सुत्याम् आह्वयते तस्य चर्म) और जो [ ऋत्विज् ] सुत्या [ सोम निचो-
ड़ने की क्रिया ] को बुलाता है उसका चर्म है ३६ । ( तथा खलु षट्त्रिंशत् सम्पद्यन्ते )
इस प्रकार से ही छत्तीस [ भाग ] बनते हैं । ( षट्त्रिंशदवदाना गौः षट्त्रिंशदक्षरा
बृहती ) छत्तीस खण्ड वाली गौ है [ और गौ के समान ] छत्तीस अक्षर वाली बृहती
छन्द [ अर्थात् समस्त वेदवाणी ] है । (बार्हतः वै स्वर्गः लोकः) बृहती [वेदवाणी ]
वाला ही स्वर्गलोक है । (बृहत्या वै देवाः स्वर्गे लोके यजन्ते) बृहती [वेदवाणी ]
( उ० ३ । १५४ ) षञ्ज सङ्गे-क्थिन् । बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् षच् ( पा०
५ । ४ । ११३ ) समासान्तः षच् प्रत्ययः । तत्पुरुषेऽपि बाहुलकात् । दक्षिणजंघाधो-
भागः ( मैत्रावरुणस्य ) प्राणापानयोर्वैत्तुः । ऋत्विग्विशेषस्य ( अच्छावाकस्य )
वच परिभाषणे -घञ् । ऋत्विग्विशेषस्य ( दोः ) भुजदण्डः ( सदम् ) पृष्ठवंशः
( अनूकम् ) मूत्रवस्तिः ( जाघनी ) जघन-अण्, ङीप् । पुच्छम् । लाङ्गूलम्
( प्रतिग्राहयति ) स्वीकारयति ( वनिष्ठुः१ ) वन सम्भक्तौ-इष्ठुच् । वनिष्ठुः ।
स्थूलान्तरम् ( वृक्कौ ) सृवृभृशुविषुमिशिभ्यः कन् ( उ० ३ । ४१ ) वृक आदाने-कक् ।
अण्डकोशौ ( आत्रेयस्य ) गो० पू० २ । १७ । सदाज्ञानवतः परमेश्वरस्य सेवकस्य
ऋत्विग्विशेषस्य ( व्रतप्रदस्य ) भोजनदायिनः ( व्रतप्रदायाः ) भोजनदात्र्याः
( अनुशास्ति विभज्य ददाति (मणिकाः) मणिसदृशमांसखण्डाः (ग्रावस्तुतः)
अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा ३ । २ । ७५) ग्रह उपादाने, गृ शब्दे, निगरणे वा-
क्वनिप्, पृषोदरादिरूपम् । ष्टुञ् स्तुतौ-क्विप् । ग्रावाणां शास्त्रविज्ञापकानां
स्तोतुः ( अपानः ) गुह्यस्थानम् । उपस्थेन्द्रियम् ( कीकसाः ) अत्यविचमि० ( उ०
३ । ११७ ) कक लौल्ये-असच्, धातोः कीकादेशः । जत्रुवक्षोगतास्थीनि ( चमसा )
१. यहां वनिष्ठुः या वनिष्टुः पाठ भ्रष्ट है तदनुसार व्युत्पत्ति भी व्यर्थ है । वस्तुतः
ऋतन्त्यञ्जि० ( उ० ४ । २ ) से वन धातु से इष्णुच् होकर वनतीति वणिष्णुः =
अपानोपरिस्थानम् सिद्ध होगा ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १९ ॥
१७० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १८ ॥
के द्वारा देवता [ विद्वान् लोग ] स्वर्गलोक में पूजे जाते हैं । (बृहत्या स्वर्गे लोके प्रति-
तिष्ठन्ति, प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठन्ति ये एवं विभजन्ते) बृहती [ वेदवाणी ] के द्वारा
स्वर्गलोक में वे ठहरते हैं और प्रजा के साथ और पशुओं के साथ प्रतिष्ठा पाते हैं जो
इस प्रकार बांट करते हैं । ( अथ यत् अतः अन्यथाशीलिकः वा पापकृतः वा हुतादः
वा अन्यजनाः वा अपि मथ्नीरन् एवम् एव एषां पशुः विमथितः अस्वर्ग्यः भवति )
फिर जो इससे विरुद्ध शील वाले, अथवा पाप करने वाले, अथवा हवि खाने वाले, अथवा
दूसरे मनुष्य ही मथें [ सूक्ष्म विचार करें ] . इस प्रकार से इन सबका पशु [ पशुरूप वेद-
ज्ञान ] विरुद्ध मथा हुआ और अस्वर्ग्य [ नरक समान ] होता है । ( देवता यः ह वै श्रुतः
ऋषिः पशोः इमं विभागं विदाञ्चकार, ताम् उ ह बाभ्रव्याय गिरिजाय, अन्यः
मनुष्येभ्यः प्रोवाच, ततः अयम् अर्वाङ् मनुष्येषु आसीत् इति ब्राह्मणम् ) उस देवता
[ विद्वान् ] ने जिस श्रुत [ वेदशास्त्र जानने वाले ] ऋषि ने पशु के इस विभाग को जाना
था, उस [ विभाग ] को बभ्रु [ पालनकर्ता ] के सन्तान गिरिज [ ऋषि ] को [ बताया ]
और दूसरे [ गिरिज ऋषि ] ने मनुष्यों को बताया, उससे यह [ विभाग ] अर्वाचीन
मनुष्यों में हुआ है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ १८ ॥
भावार्थः—यहां उपकारी गौ के ३६ अवयव मान कर ३६ अक्षर वाले बृहती छन्द से
उपमा दिखाई है । बृहती वाणी को भी कहते हैं, इसलिये बृहती छन्द समस्त वेदवाणी
का उपलक्षण है—अर्थात् मनुष्यों को चाहिये कि वेदवाणी के सब अङ्गों और उपाङ्गों को
बड़ी सूक्ष्म दृष्टि से विचार कर आनन्द पावैं ॥ १८ ॥
विशेषः—इस कण्डिका का मिलान ( तुलना ) ऐतरेय ब्राह्मण ७ । १ से करो ॥
कण्डिका १९ ॥
अथातो दीक्षाः । कस्यस्विद्धेतोर्दीक्षित इत्याचक्षते, श्रेष्ठां धियं क्षियतीति,
तं वा एतं १धीक्षितं सन्तं दीक्षित इत्याचक्षते, परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा
भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः, १ । कस्यस्विद्धेतोर्दीक्षितोऽप्रत्युत्थायिको भवत्यनभिवादुकः
प्रत्युत्थेयोऽभिवाद्यो ये प्रत्युत्थेयाभिवाद्यास्त एनमाविष्टा भवन्ति २, अथर्वाङ्गि-
रसस्तस्य किमाथर्वणमिति, यदात्मन्येव जुह्वति न परस्मिन्नेवं ह्याथर्वणानाम२दन-
समानामात्मन्येव जुह्वति न परस्मिन् ३, अथास्य किमाङ्गिरसमिति, यदात्मनश्च
अङ्गविशेषः (क्लोमाः ) क्लुङ् गतो—मन् । फुप्फुसावयवाः । हृदयपार्श्वस्थमांस-
खण्डाः (शमयितुः ) शमु उपशमे—तृन् । शान्तिकरस्य ( सुत्याम् ) सोमाभिषव-
क्रियाम् (बृहती ) षट्त्रिंशदक्षरच्छन्दोभेदः । वाक् । वेदवाणी (यजन्ते ) इज्यन्ते ।
पूज्यन्ते । ( अन्यथाशीलिकः ) शीलम् ( पा० ४ । ४ । ६१) अन्यथाशील—ठक् ।
विरुद्धस्वभावयुक्ताः । एकवचनमार्षम् ( पापकृतः ) पापकर्मकर्तारः ( हुतादः )
अदोऽन्नघ्ने ( पा० ३ । २ । ६८) हुत + अद भक्षणे—विट् । हुतभक्षकाः ( मथ्नीरन् )
मन्थ विलोडने—लिङ् । विलोडयेयुः ( विमथितः ) विरुद्धविलोड़ितः ( श्रुतः )
तत्त्वज्ञः । ऋषिविशेषः ( बाभ्रव्याय ) बभ्रुसंतानाय ( अर्वाङ् ) अर्वाचीनेषु ॥
१. पृ० सं० 'दीक्षितं' इति पाठः ॥ २. पृ०सं० ओदन इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १९ ।। दीक्षित पुरुष के कर्त्तव्य और अकर्त्तव्य कर्म ।।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १९ १७१
परेषां च नामानि न गृह्ण'न्त्येवं ह तस्मिन्नासादातामनश्चैव परेषां च नामानि न
गृह्यन्ते, विचक्षणवतीं वाचम्भाषन्ते चनसितवतीं विचक्षयन्ति, ब्राह्मणं चनसयन्ति
प्राजापत्यं, सैषा व्रतभृगथर्वाङ्गिरसस्तां ह्वान्व्यायत्ताः ४, कस्यस्विद्धेतोर्दीक्षितो
नाश्यन्नो भवति नास्य नाम गृह्णन्त्यन्नस्थो नामस्थो भवतीत्याहुस्तस्य येऽन्नमदन्ति
तेऽस्य पाप्मानमदन्त्यथास्य ये नाम गृह्णन्ति तेऽस्य नाम्नः पाप्मानमपाम्नते ५,
अथापि वेदानां गर्भभूतो भवतीत्याहुस्तस्याजातस्याविज्ञातस्याक्रीतसोमस्याभोजनीयं
भवतीत्याहुः । स दीक्षाणां प्रातर्जायते सोमं क्रीणन्ति तस्य जातस्य विज्ञातस्य
क्रीतसोमस्य भोजनीयं भवतीत्याहुः ६ । कस्यस्विद्धेतोः संस्रवाः १ परिजिहीर्षिता
भवन्ति यतरो वीर्य्यवत्तरो२ भवति स परस्य यज्ञं परिमुष्णाति ७ । कस्यस्विद्धेतो-
र्दैवे. न ध्यायेत् संस्थिते नाधीयी३तेति संस्रवस्यैव हेतोरिति विद्योतमाने स्तनयत्यथो
वर्षति वायव्यमभिपुण्वन्ति वै देवाः सोमञ्च भक्षयन्ति तदभिपुण्वन्ति ब्राह्मणाः
शुश्रुवांसोऽनूचानास्तेषां सर्वंरसमक्षाः पितृपितामहा भवन्ति, स दैवे न ध्यायेत्
संस्थिते नाधीयीतेति ब्राह्मणम् । ८ ।। १९ ।।
कण्डिका १९ ।। दीक्षित पुरुष के कर्त्तव्य और अकर्त्तव्य कर्म ।।
(अथ अतः दीक्षाः) अब यहाँ दीक्षाएँ [कही जाती हैं] । (कस्यस्वित् हेतोः
दीक्षितः इति आचक्षते) किस हेतु से यह दीक्षित [नियम धारण करने वाला] है,
ऐसा कहते हैं। (श्रेष्ठां धियं क्षियति इति, तं वै एतं धीक्षितं सन्तं दीक्षित इति
आचक्षते) [उत्तर] श्रेष्ठ [धी] बुद्धि को [क्षियति] प्राप्त होता है, उस ही
धीक्षित होते हुये को दीक्षित ऐसा कहते हैं। (परोक्षेण) परोक्ष [आँख ओट
प्रलय में वर्तमान ब्रह्म] के द्वारा (परोक्षप्रियाः इव हि) परोक्षप्रिय [आंख ओट
भविष्य के प्रेमी] लोगों के समान ही (देवाः) देवता [विद्वान् लोग] (प्रत्यक्षद्विषः)
प्रत्यक्ष [वर्तमान अवस्था] के द्वेषी [विरोधी] (भवन्ति) होते हैं [गो० ब्रा० पू०
१ । १] ? । (कस्यस्वित् हेतोः दीक्षितः अप्रत्युत्थायिकः अनभिवादुकः
प्रत्युत्थेयः अभिवाद्यः भवति) किस कारण से दीक्षित पुरुष बड़ों के लिये न उठने वाला
और न नमस्कार करने वाला, [किन्तु] बड़ों से उठकर आदर योग्य और नमस्कार योग्य
१९- (दीक्षाः) दीक्ष मौण्ड्ये, यागे, उपनयने, नियमव्रतयोरादेशे च-
अ, टाप् । अभीष्टप्रदमन्त्रग्रहणानि (कस्यस्वित् हेतोः) सर्वनाम्नस्तृतीया च
(पा० २ । ३ । २७) इति षष्ठी । कस्मादेव कारणात् (दीक्षितः) दीक्ष मौण्ड्यां-
दिषु-क्तः । अथवा । तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् (पा० ५ । २ । ३६) दीक्षा-
इतच् । प्राप्तदीक्षः । सोमयागादौ संकल्पं विधाय धृतनियमः (धियम्) बुद्धिम्
(क्षियति) गच्छति, प्राप्नोति (धीक्षितम्) दीक्षितम्, धस्य दः । प्राप्तबुद्धिम् (अप्रत्यु-
त्थायिकः) अप्रति+उद्+ष्ठा गतिनिवृत्तौ । जनेर्युक (उ० ४ । १११) इति यक्,
१. पू. सं. 'संस्रवा' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'वीर्यंवत्तमः' इति पाठः ॥
३. पू. सं. नाधीयेत इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
१७२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १६
होता है। (ये प्रत्युत्थेयाभिवाद्याः ते एनम् आविष्टाः भवन्ति २) [ उत्तर ] जो
पुरुष उठकर आदर योग्य और नमस्कार योग्य होते हैं वे [ उनके गुण ] इसमें प्रविष्ट
हो जाते हैं २ । (अथर्वाङ्गिरसः तस्य किम् आथर्वणम् इति) निश्चल ब्रह्म के जानने
वाले और वेद विज्ञान रखने वाले उस [ दीक्षित ] का क्या अथर्वणपन [ निश्चल ब्रह्म का
ज्ञान ] है। (यत् आत्मनि एव जुह्वति न परस्मिन्, एवं ह अदनसमानाम्
आथर्वणानाम् आत्मनि एव जुह्वति [ जुहोति ] न परस्मिन् ३) [ उत्तर ] क्योंकि
आत्मा में ही वे [ विद्वान् ] होम करते हैं, न दूसरे [ अग्नि ] में, ऐसे ही एक से हवि रखने
वाले निश्चल ब्रह्मज्ञानियों के मध्य वह [ दीक्षित ] आत्मा में ही होम करता है न दूसरे
[ अग्नि ] में [ यह अथर्वपन है ] ३ । (अथ अस्य किम् आङ्गिरसम् इति) फिर इस
[ दीक्षित ] का क्या आङ्गिरस [ वेदज्ञान का भाव ] है। (यत् आत्मनः च परेषां च
नामानि न गृह्णाति [ गृह्णन्ति ] एवं ह तस्मिन् १आसात् आत्मनः च एव परेषां च
नामानि न गृह्यन्ते ) [ उत्तर ] क्योंकि वे [ विद्वान् ] अपने और दूसरों के नाम नहीं लेते
हैं, ऐसे ही उस [ यज्ञ ] में आसन पर से अपने और दूसरों के नाम [ उस दीक्षित करके ]
नहीं लिए जाते हैं, (विचक्षणवतीं वाचं भाषन्ते [ भाषते ] चनमितवतीं विचक्षयन्ति
[विचक्षयन्ति ] प्राजापत्यं ब्राह्मणं चनसयन्ति ) वह [ दीक्षित ] विचक्षण [विविधदर्शी]
शब्दवाली वाणी बोलता है, और चनसित [ पूजनीय ] शब्द वाली कहता है, और
प्रजापति देवता वाले ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] को चनसित [ पूजनीय ] शब्द वाली
वाणी बोलता है [ क्षत्रिय और वैश्य को विचक्षण वाली वाणी बोलता है, जैसे देवदत्त
चनसित ! वीरेन्द्र विचक्षण ! धनपाल विचक्षण—गो० ब्रा० उ० २ । २३ ] । (सा
एषा व्रतधुक्, अथर्वाङ्गिरसः तां हि अन्व.यत्ताः ४) यह [ वाणी ] व्रत पूर्ण
करने वाली होती है, निश्चल ब्रह्मज्ञानी और वेदज्ञान वाले पुरुष उसके आधीन होते हैं ४।
(कस्यस्वित् हेतोः दीक्षितः आश्यन्नः न भवति. अस्य नाम न गृह्णन्ति अन्नस्थः
नामस्थः भवति इति आहुः) किस कारण से ही दीक्षित पुरुष अन्न खिलाने वाला नहीं
होता है और न इसका नाम लोग लेते हैं, वह [ दीक्षित ] अन्न वाला और नाम वाला
ततः ठक् । सम्मानार्थम् आसनात् अनुत्थितः ( अनभिवादुकः ) अनभिवादनकर्ता
(आविष्टाः) प्रविष्टाः (अथर्वाङ्गिरसः) अथर्वणः निश्चल ब्रह्मविदः, अङ्गिरसो वेद-
ज्ञानयुक्तस्य (आथर्वणम्) अथर्वभावः . जुह्वति) होमं कुर्वन्ति ( आथर्वणानाम् )
निश्चल ब्रह्मज्ञानिनाम् (अदनसमानाम्) समानहविष्कानाम् ( आङ्गिरसम् ) अङ्गि-
रोभावम् (विचक्षणवतीम् ) विचक्षणशब्दयुक्ताम् । विचक्षणः । वि+चक्षिङ्
कथने दर्शने च—युच् । विविधं द्रष्टा ( चनसितवतीम् ) चनसितशब्दयुक्ताम् ।
चायतेर्ह्रस्वश्च ( उ० ४। २००) चायू पूजादौ—असुन्, तुट् च । इति चनस् ।
चनश्शब्दे नामधातौ कृते—क्तः । इति चनसितशब्दः ( चनसयन्ति ) चनसित-
शब्दयुक्तां वाचं कथयति ( व्रतधुक् ) व्रतस्य नियमस्य दोग्ध्री पूरयित्री ( न )
निषेधे ( आश्यन्नः ) अश भोजने—ण्यत्, आर्षो ह्रस्वः । आश्यान्नः । आश्यं
१. यहाँ आसनात् पाठ युक्त है ॥ सम्पा० ॥
Here is the accurate line-by-line transcription of the provided image:
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १६ ॥ १७३
होता है, ऐसा कहते हैं । (ये तस्य अन्नम् अदन्ति ते अस्य पाप्मानम् अदन्ति, अथ
ये अस्य नाम गृह्णन्ति ते अस्य नाम्नः पाप्मानम् अपाघ्नते ५) जो पुरुष उसका अन्न
खाते हैं वे उसका पाप [ न खाने योग्य भोजन ] खाते हैं और जो इसका नाम लेते हैं वे
इसके नाम का पाप मिटाते हैं [ उसके नाम को निष्पाप और बड़ा समझते हैं ] ५ ।
(अथ अपि वेदानां गर्भभूतः भवति इति आहुः, तस्य अजातस्य अविज्ञातस्य
अक्रीतसोमस्य अभोजनीयं भवति इति आहुः ) फिर वह [ दीक्षित ] वेदों का गर्भभूत
[ आधार ] होता है ऐसा कहते हैं, उस न उत्पन्न हुये, न जाने गये, और सोम न मोल
लेने वाले [ दीक्षित ] का अभोजनीय [ अन्न ] होता है । ( सः दीक्षाणां प्रातः जायते
सोमं क्रीणन्ति [ क्रीणाति ] तस्य जातस्य विज्ञातस्य क्रीतसोमस्य भोजनीयं भवति
इति आहुः ६) [ उत्तर ] वह दीक्षाओं के मध्य प्रातःकाल उत्पन्न होता है, सोम मोल
लेता है, उस उत्पन्न हुये, जाने हुये, सोम मोल ले चुके हुये [ दीक्षित ] का भोजनीय [अन्न]
होता है, ऐसा कहते हैं ६ । (कस्यस्वित् हेतोः संसवाः परिजिहीर्षिताः भवन्ति )—
किस कारण से ही संसव [ दो वा बहुत यजमानों के मिलकर सोम निचोड़ने के यज्ञ ] छोड़ने
योग्य होते हैं । (यतरः वीर्य्यवत्तरः भवति सः परस्य यज्ञं परिमुष्णाति ७)
[ उत्तर ] उनमें जो कोई अधिक बलवान् होता है वह दूसरे के यज्ञ को लूट लेता है [ इससे
यज्ञों के बीच में नदी वा पहाड़ का अन्तर रहे ] ७ । ( कस्यस्वित् हेतोः दैवे न
ध्यायेत् संस्थिते न अधीयीत इति संसवस्य एव हेतोः इति ) किस कारण से ही दैव
[ मेघ ] सम्बन्धी कर्म में न चिन्ता करे, और संसव दोष [ दो यज्ञों में गड़बड़ पड़ जाने ]
के कारण से संस्थित [ समाप्त यज्ञ ] में न मन्त्र पढ़े । (विद्योतमाने स्तनयति अथो
वर्षति वायव्यं सोमं च वै देवाः अभिषुण्वन्ति भक्षयन्ति, तत् शुश्रुवांसः अनूचानाः
ब्राह्मणाः [ सोमं अभिषुण्वन्ति ] तेषां पितृपितामहाः सर्वरसभाक्षाः भवन्ति, सः दैवे
न ध्यायेत् संस्थिते न अधीयीत इति ब्राह्मणम् ८) - [ उत्तर ] बिजुली चमकते हुये,
गरजते हुये और बरसते हुये पर वायु देवता वाले सोम [ जल ] को देव [ मेघ ] निचोड़ते
हैं और खाते हैं इसलिये वेद सुने हुये और अङ्गों सहित वेद विचारने वाले ब्राह्मण [ ब्रह्म
ज्ञानी सोम को ] निचोड़ते हैं, उनके मध्य पितर और पितामह [ बाप और दादे के
भोजनीयमन्नं यस्मात् सः । अन्नस्य भोजयिता । यद्वा अश भोजने-णिनिः । वाहिता-
ग्न्यादिषु ( पा० २ । २ । ३७ ) इति आशीशब्दस्य पूर्वप्रयोगः । अन्नाशी । अन्न-
भक्षकः (संसवाः) द्वयोर्बहूनां वा यजमानानां सम्भूय सोमाभिषवाः, ते च
महान्तो दोषाः (परिजिहीर्षिताः) परिहर्तुमभिकांक्षिताः (यतरः) अनयोर्मध्ये यः
(परिमुष्णाति) परिमुष्णाति (दैवे) दैवो मेघः । मेघसंबन्धिनि कर्मणि (संस्थिते)
समाप्तयज्ञे (विद्योतमाने) विद्युत्प्रकाशमाने मेघे (स्तनयति) स्तन मेघशब्दे--
शतृः । मेघशब्दं कुर्वति (वायव्यम्) वायुदेवताकं सोमम् (देवाः) मेघाः ।
विद्वांसः (सोमम्) जलरसम् । सोमलतारसम् (शुश्रुवांसः) श्रु श्रवणे-क्वसुः ।
वेद श्रुतवन्तः (अनूचानाः) अनु+वच परिभाषणे--कानच् । साङ्गवेदविचक्षणाः
(पितृपितामहाः) पितरश्च पितामहाश्च । तत्समानपूज्याः विद्वांसः ॥
कण्डिका २० ॥
१७४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २० ॥
समान आदर योग्य विद्वान् ] सम्पूर्ण रस खाने वाले होते हैं, [ इसलिये ] वह दैव [ मेध
सम्बंधी कर्म ] में न चिन्ता करे और न संस्थित [ समाप्त यज्ञ ] में मन्त्र पढ़े, यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है । ८ ॥ १६ ॥
भावार्थ:—दीक्षित यजमान ऐसा प्रयत्न करे कि सब विघ्नों को हटाकर उसका
यज्ञ निर्विघ्न पूरा होवे ॥ १६ ॥
विशेष:—–विचक्षणवती वाणी और चनसितवती वाणी के विषय में ऐतरेय ब्राह्मण
१ । ६ और उस पर सायण भाष्य तथा आगे गो० ब्रा० उ० २ । २३ को देखो ॥
कण्डिका २० ॥
समावृत्ता आचार्या निषेदुस्तान् ह यज्ञो दीक्षिष्यमाणानां ब्राह्मणरूपं कृत्वो-
पोदेयायेत्थञ्चेद्वोपसमवत्सुर्हन्त वोऽहं मध्ये दीक्षा इति, त ऊचुर्नैव त्वा विद्मः न
जानीमः को हीदविज्ञायमानेन सह दीक्षिष्यतीति¹, यन्न्व्विदं दीक्षिष्यध्वे भूयो न
दीक्षिष्यध्वेऽथ वा उ एकं दीक्षयिष्यथ सं वै तर्हि मोहिष्यथ मोहिष्यति वो यज्ञः
सर्वे ते दीक्षयिष्यथेत्यथ वा उ एकं दीक्षयिष्यथ ते वा अहीनर्त्विजो गृहपतयो
भविष्यथ, ते तूष्णीं ध्यायन्त आसाञ्चक्रिरे, सहोवाच किन्नु तूष्णीमाध्वे भूयो वः
पृच्छामः पृच्छतेति यन्न्विदं दीक्षिष्यध्व उपेयमेतस्मिन् संवत्सरे मिथुनं चरिष्यथ
नोपेय्येति² धिधिति होचुः, कथं नु दीक्षिता उपैष्यामो² नोपैष्यामहा² इति,
ते वै ब्राह्मणानामभिमन्दारो भविष्यथ रेतो ह वो य एतस्मिन् संवत्सरे ब्राह्मणा-
स्तदभविष्यंस्ते³ बोधिमता भविष्यथेत्यथ वा उपैष्यामो नोपैष्यामहा इति, ते वै
दीक्षिता अवकीर्णिनो भविष्यथ न ह वै देवयानः पन्थाः प्रादुर्भावेष्यति तिरो वो देव-
यानः पन्था भविष्यतीति, ते वयं भगवन्तमेवोपधावाम यथा स्वस्ति संवत्सरस्योदृचं
समश्नवामहा इति ब्राह्मणम् ॥ २० ॥
कण्डिका २० ॥ दीक्षा विषयक प्रश्नोत्तर ॥
( समावृत्ताः आचार्याः निषेदुः ) समावर्त्तन सस्कार किये हुये आचार्य लोग बैठे
( दीक्षिष्यमाणानां यज्ञः ब्राह्मणरूपं कृत्वा तान् ह उपोदेयाय, इत्थं च इत् ह उप-
समवत्सुः ) उन दीक्षा चाहने वालों में यज्ञ ब्राह्मण रूप करके उनके पास आया और इस
प्रकार से ही यथाविधि ठहरा ( हन्त अहं मध्ये वः दीक्षे इति ) हे पुरुषों ! मैं मध्य में
२०—(समावृत्ताः) कृतसमावर्त्तनसंस्काराः (आचार्याः) वेदाध्यापयितारः
(दीक्षिष्यमाणानाम्) दीक्षितुमिच्छतां मध्ये (उपोदेयाय) उप+उत्+आ+इण्
गतौ—लिट् । समीपे आजगाम (इत्थम्) अनेन प्रकारेण (इत् ह) अवश्यमेव
(उपसमवत्सुः) उप+सम्+वस निवासे+लुङ्, बहुवचनं ह्रस्वत्वं चार्षम् ।
१. पू. सं. 'दीक्षिष्यसि' इति पाठः ॥
२. पू. सं. उपेष्यथ, उपेष्यामः, उपेष्यामहै इति पाठः ॥
३. पू. सं. तदभविष्यन् इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २० ॥ १७५
[ बैठ कर ] तुम्हें दीक्षा दूं । (ते ऊचुः न एव त्वा विद्मः न जानीमः कः हि इव
अविज्ञायमानेन सह दीक्षिष्यति इति) वे बोले, न तो तुझको हम जानते
हैं, न पहचानते हैं कौन अनजाने के साथ दीक्षा लेगा। (यत् नु इदं दीक्षिष्यध्वे भूयः
न दीक्षिष्यध्वे) [ब्राह्मण बोला] जो अब तुम दीक्षा लोगे, फिर तुम न दीक्षा लोगे :
(अथ वै उ एकं दीक्षयिष्यथ) [ब० व०] [आचार्य बोले] तो एक को ही तुम
दीक्षा दो। (तर्हि वै संगोहिष्यथ वः यज्ञः मोहिष्यति, सर्वे ते दीक्षयिष्यथ इति)
[ब्राह्मण बोला] तब [एक दीक्षित होने पर] तुम बेसुध हो जाओगे, तुम्हारा यज्ञ बेसुध
हो जायगा, सो तुम सब दीक्षा लोगे। (अथ वै उ एकं दीक्षयिष्यथ ते वै गृहपतयः
अहीनर्त्विजः भविष्यथ) [—ष्यन्ति] फिर तुम एक को ही दीक्षा दो, वे सब गृहपति
ऋत्विज् वाले हो जायेंगे। (ते तूष्णीं ध्यायन्तः आसाञ्चक्रिरे) वे चुप चाप ध्यान
करते हुये बैठ गये। (सः ह उवाच किं नु तूष्णीम् आध्वे) वह बोला—क्यों
तुम चुपचाप बैठते हो। (भूयः व पृच्छामः) [वे बोले] फिर हम तुम से पूछते हैं।
(पृच्छत इति) [ब्राह्मण बोला] पूंछो। (यत् नु इदं दीक्षिष्यध्वे) [आचार्य
बोले] अब तुम [एक को] दीक्षा दो। (उपयेमः एतस्मिन् संवत्सरे मिथुनं चरि-
ष्यथ) [ब्राह्मण बोला] हम समीप आते हैं, इसी संवत्सर [वर्ष] में मिथुन
[मेधा वा धारणावती बुद्धि] प्राप्त करोगे। (न उपैष्यथ इति धिक् इति) क्या
तुम समीप न आओगे, धिक्कार है। (ह ऊचुः कथं नु दीक्षिताः उपेष्यामः) वे
बोले -- कैसे दीक्षित होकर हम पास आवें, (न उपैष्यामहै इति) क्या हम पास न आवें ।
(ते वै ब्राह्मणानाम् अभिमन्दारः भविष्यथ) [ब्राह्मण बोले] वे ही [दीक्षित पुरुष]
ब्राह्मणों में सब ओर से स्तुति करने वाले [वा स्तुति योग्य] होंगे, (ये ब्राह्मणाः एतस्मिन्
संवत्सरे वः रेतः ह तद् अभविष्यन् ते बोधिमताः भविष्यथ इति) जो ब्राह्मण
तुम्हारे बीच इस वर्ष उस प्रकार से सामर्थ्य पावेंगे, वे ज्ञान से सम्मानित होंगे। (अथ वै
उपेष्यामः, न उपेष्यामहै इति) [आचार्य बोले] अब हम पास आवें, क्या हम
पास न आवें, (ते वै दीक्षिताः अवकीर्णिनः भविष्यथ [भविष्यन्ति] देवयानः
पन्थाः न ह वै प्रादुर्भाविष्यति, वः देवयानः पन्थाः तिरः भविष्यति इति) [ब्राह्मण
अवात्सुः । अवात्सीत् । सम्यक् निवसितवान् (वः) युष्मान् (दीक्षै) दीक्षितान्
करवाणि (दीक्षिष्यति) दीक्षां प्राप्स्यति (दीक्षयिष्यथ) दीक्षितं कुरुत (मोहि-
ष्यथ) मुग्धा भविष्यथ (अहीन-ऋत्विज) ऋत्विग्भिः सह वर्तमानाः (आध्वे)
आस उपवेशने—लट् । उपविशथ (उपयेमः) उपयामः । उपेमः (मिथुनम्)
क्षुधिपिशिमिथिभ्यः कित् (उ० ३।५५) मिथू मेधाहिंसनयोः—उनन् कित् ।
मेधाम् । संयोगम् (चरिष्यथ) प्राप्स्यथ (अभिमंदारः) अङ्गमदिमन्दिभ्य
आरन् (उ० ३।१३४) मदिं स्तुतौ—आरन् । सर्वतः स्तोतारः स्तुत्याः वा
(रेतः) सामर्थ्यम् (बोधिमताः) सर्वधातुभ्य इन् (उ० ४।११८) बुध ज्ञाने—
इन् + मत पूजायां ज्ञाने च--क्तः । बोधेन पूजिताः (अवकीर्णिनः) कॄ -विक्षेपे
--क्तः । धर्मभ्रष्टाः (देवयानः) देवगमनयोग्यः (उदृचम्) उत् उत्तमां समाप्ति-
विषयाम् ऋचम् (समश्नवामहै) सम्यक् प्राप्नुयाम ॥
कण्डिका २१ ॥
१७६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २१ ॥
बोला ] सो तुम [ अन्यथा ] दीक्षित होकर धर्म भ्रष्ट हो जाओगे, विद्वानों के चलने योग्य
मार्ग कभी प्रकट न होगा, तुम्हारे लिये विद्वानों के चलने योग्य मार्ग गुप्त हो जायगा।
( ते वयं भगवन्तम् एव उपधावाम, यथा स्वस्ति संवत्सरस्य उद्ऋचं समश्नवामहै,
इति ब्राह्मणम् ) [ आचार्य बोले ] सो हम आप भगवान् [ श्रीमान् ] के ही पास आवें,
जिससे कल्याण के साथ संवत्सर [ यज्ञ ] की समाप्ति वाली ऋचा को हम प्राप्त करें,
यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २० ॥
भावार्थ:—सब ऋत्विज् लोग दीक्षादि लेकर अपना अपना कर्तव्य कर्म करें जिस-
से यज्ञ निर्विघ्न समाप्त होवे ॥ २० ॥
कण्डिका २१ ॥
स होवाच, द्वादश ह वै वसूनि दीक्षितादुत्क्रामन्ति, न ह वै दीक्षितो-
ऽग्निहोत्रं जुहुयात्, न पौर्णमासेन यज्ञेन यजेत, नामावास्येनास्मिन्वसीत, न पितृ-
यज्ञेन यजेत, न तत्र गच्छेदयत्र मनसा जिगमिषेन्नेष्ट्या यजेत, न वाचा यथाकथा-
चिदभिभाषेत, न मिथुनं चरेत् नान्यस्य यथाकाममुपयुञ्जीत, न पशुबन्धेन यज्ञेन
यजेत, न तत्र गच्छेदयत्र चक्षुषा पराऽश्येत्, कृष्णाजिनं वसीत, कुरीरन्धारयेन्मु-
ष्टीकुर्यादङ्गुष्ठप्रभृतयस्तिस्र उच्च्छ्रयेत्, मृगशृङ्गं गृह्णीयात्तेन कषेताथ यस्य
दीक्षितस्य वागवायता स्यान् मुष्टी वा विसृष्टौ स एतानि जपेत् ॥ २१ ॥
कण्डिका २१ ॥ दीक्षित पुरुष के कर्तव्य कर्म और भूल में प्रायश्चित्त ॥
( सः ह उवाच ) वह [ ब्राह्मण—क० २० ] बोला--( द्वादश ह वै वसूनि
दीक्षितात् उत्क्रामन्ति ) बारह उत्तम कर्म [ क० २२ ] दीक्षित [ संकल्प करके
नियम धारण करने वाले ] से उन्नति पाते हैं। (दीक्षितः अग्निहोत्रं न ह वै
जुहुयात् ) दीक्षित पुरुष अग्निहोत्र को अब अवश्य ही करे १, ( न¹ पौर्णमासेन यज्ञेन
यजेत ) अब पौर्णमासी के यज्ञ से होम करे २, .( न अमावास्येन अस्मिन् वसीत )
अब अमावस्या के यज्ञ से इस [ यज्ञश.ला ] में निवास करे ३, ( न पितृयज्ञेन यजेत )
अब पितृयज्ञ से होम करे ४, ( न तत्र गच्छेत् यत्र मनसा जिगमिषेत् ) अब वहां
२१-( द्वादश ) द्वादशसंख्यायुक्तानि - क० २२ ( वसूनि ) उत्तमानि
कर्माणि ( दीक्षितात् ) संकल्पं विधाय धृतनियमात् ( उत्क्रामन्ति ) उन्नतानि
गच्छन्ति ( न ) सम्प्रति--निरु० ७ । ३१ ( वसीत ) वसेत ( जिगमिषेत् ) गन्तु-
मिच्छेत् ( इष्ट्या ) । यज्ञविशेषेण । यथा पुत्रेष्ट्या नवशस्येष्ट्या, सवत्सरेष्ट्या
१. इस कण्डिका के उपवाक्यों में बहुत बार “न' का प्रयोग हुआ है, जिसका
भाष्यकार ने निषेधार्थक अर्थ न करके सर्वत्र विधिमूलक अर्थ किया है, जो कि आश्चर्य-
जनक है। वस्तुतः यहाँ कुछ उपवाक्यों में 'न' की निषेधार्थक सङ्गति है, तथा "न
वाचा यथाकथञ्चिदभिभाषेत" किन्तु "न पौर्णमासेन यजेत" आदि वाक्यों में विधिमूलक
अर्थ ही अभिप्रेत है, सो 'न' का प्रयोग इस प्रकार के वाक्यों में अपपाठ रूप ही प्रतीत
होता है ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका २२ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २२ ॥ १७७
जावे जहां मन से जाना चाहे ५, ( न इष्ट्या यजेत ) अब इष्टि [ जैसे पुत्रेष्टि,
नवशस्येष्टि, संवत्सरेष्टि ] से यज्ञ करे ६, ( न वाचा यथाकथाचित् अभिभाषेत )
अब वाणी से किसी ही [ उचित ] प्रकार बातचीत करे ७, ( न मिथुनं चरेत् ) अब
मिथुन [ मेधा, धारणावती बुद्धि ] का अनुष्ठान करे ८, ( न अन्यस्य यथाकामम् उप-
युञ्जीत ) अब दूसरे से अपनी इच्छा के अनुसार ही मिले ६, ( न पशुबन्धेन यज्ञेन
यजेत ) अब पशु के बन्धन वाले यज्ञ से यज्ञ करे १०, ( न तत्र गच्छेत् यत्र चक्षुषा
परापश्येत् ) अब वहां जावे जहां नेत्र से दूर तक देखे ११ । ( कृष्णाजिनं वसीत )
काली मृगछाला पहिने १२, ( कुरीरं धारयेत् ) केश रखाये १३, ( मुष्टी कुर्यात् )
दोनों मुट्ठी बांधे १४, ( अङ्गुष्ठप्रभृतयः तिस्रः उच्छ्रयेत् ) अंगूठा आदि तीन
[ अंगुलियों ] को ऊंचा रक्खे १५, ( मृगशृङ्गं गृह्णीयात् तेन कषेत ) हरिण के सींग
को लिये रहे, उससे खुजावे १६ । ( अथ यस्य दीक्षितस्य वाक् वा अयता स्यात्
मुष्टी वा विसृष्टौ, सः एतानि जपेत् ) जिस दीक्षित पुरुष की वाणी बेनियम हो जावे
अथवा दोनों मुट्ठी खुल जावें, वह इन [ वाक्यों ] को जपे [ कण्डिका २२ ] ॥ २१ ॥
कण्डिका २२ ॥
अग्निहोत्रञ्च मा पौर्णमासश्च यज्ञः पुरस्तात् प्रत्यञ्चमुभौ कामप्रौ भूत्वा
क्षित्या सहाविशतां, वसतिश्च माऽमावास्यश्च यज्ञः पश्चात् प्राञ्चमुभाविति
समानं, मनश्च मा पितृयज्ञश्च यज्ञो दक्षिणत उदञ्चमुभाविति समानं, वाक् च
मेष्टिश्चोत्तरतो दक्षिणाञ्चमुभाविति समानं, रेतश्च माऽन्नं चेत ऊर्ध्वमुभाविति
समानम्। चक्षुश्च मा पशुबन्धश्च यज्ञोऽमुतोर्वाञ्चमुभौ कामप्रौ भूत्वा क्षित्या
सहाविशतामिति। खलु ह वै दीक्षितो य आत्मनि वसूनि धत्ते न चैवास्य
काचनात्तिर्भवति, न च यज्ञविष्कन्धमुपयन्त्यपहन्ति पुनर्मृत्युमपात्येति पुन-
राजातिं, कामचारोऽस्य सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद, यश्चैवं विद्वान् दीक्षा-
मुपैतीति ब्राह्मणम् ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ दीक्षित की भूल के प्रायश्चित्त ॥
( अग्निहोत्रं च पौर्णमासः च यज्ञः पुरस्तात् प्रत्यञ्चं मा उभौ कामप्रौ भूत्वा
क्षित्या सह आविशताम् ) [ प्रायश्चित्त के जपने योग्य वाक्य यह हैं—कं० २१ ]
( यथाकथाचित् ) येन केन प्रकारेणापि ( मिथुनम् ) क० २०। मेधाम् । संयोगम्
( चरेत् ) प्राप्नुयात् ( यथाकामम् ) स्वेच्छाचारेण ( परापश्येत् ) दूरमवलोकयेत्
( कृष्णाजिनम् ) कृष्णसारमृगचर्म ( वसीत ) आच्छादयेत् ( कुरीरम् ) कृञ
उञ्च ( उ० ४ । ३३ ) डुकृञ् करणे--ईरन्, ऋकारस्य उर् । केशम् ( उच्छ्रयेत् )
ऊर्ध्वं धारयेत् ( अयता ) नञ्+यम उपरमे--क्तः । अनियमिता । अवशीभूता
( विसृष्टौ ) वियुक्तौ ( एतानि ) वक्ष्यमाणानि वाक्यानि ॥
२२-( पुरस्तात् ) पूर्वदेशात् ( प्रत्यञ्चम् ) पश्चिमदेशं गच्छन्तम् ( काम-
प्रौ ) इष्टपूरकौ ( क्षित्या ) क्षि क्षये हिंसागतिनिवासेषु च--क्तिन्, क्षयति
१२
कण्डिका २३ ॥
१७८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २३ ॥
अग्निहोत्र १ और पौर्णमासी का यज्ञ २ पूर्व से पश्चिम को जाते हुये मुझमें दोनों कामनापूरक
होकर ऐश्वर्य्य के साथ प्रवेश करें १, ( वसतिः च अमावास्यः च यज्ञः पश्चात् प्राञ्चं
मा उभौ···इति समानम् ) रात्रि ३ और अमावास्या का यज्ञ ४ पश्चिम से पूर्व को जाते
हुये मुझमें दोनों-आगे वैसे ही २, (मनः च पितृयज्ञः च यज्ञः दक्षिणतः उदञ्चं मा उभौ-
इति समानम्) मन ५ और पितृयज्ञ वाला यज्ञ ६ दक्षिण से उत्तर जाते हुये मुझमें दोनों-आगे
वैसे ही ३, (वाक् च इष्टिः च उत्तरतः दक्षिणाञ्चं मा उभौ-इति समानम्) वाणी ७
और इष्टि [ पुत्रेष्टि इत्यादि ] ८ उत्तर से दक्षिण जाते हुये मुझमें दोनों-आगे वैसे ही ४,
( रेतः च अन्नं च इतः ऊर्ध्वं मा उभौ-इति समानम् ) वीर्य ९ और अन्न १० यहां
से ऊपर जाते हुये [ विमान आदि से जाते हुये ] मुझमें दोनों-आगे वैसे ही ५, ( चक्षुः च
पशुबन्धः च यज्ञः अमृतः अर्वाञ्चं मा उभौ कामप्रौ भूत्वा क्षित्या सह आविशताम्
इति ) नेत्र ११ और पशुओं के बन्धन वाला यज्ञ १२ यहां से [ नौका आदि द्वारा ]
नीचे जाते हुये मुझमें दोनों कामनापूरक होकर ऐश्वर्य के साथ प्रवेश करें ६। (खलु ह वै यः
दीक्षितः आत्मनि वसूनि धत्ते अस्य काचन आर्तिः न च एव भवति न च
यज्ञविष्कन्धम् उपयाति पुनः मृत्युम् अपहन्ति पुनः आजातिम् अपात्येति ) निश्चय
करके जो दीक्षित पुरुष अपने में [ इन बारह ] उत्तम कर्मों को धारण करता है, उसको
निश्चय करके कोई पीड़ा नहीं होती और न यज्ञ के पतन को वह पाता है, फिर वह
मृत्यु को हटा देता है और फिर वह अल्प जीवन को लांघ जाता है । ( अस्य कामचारः
सर्वेषु लोकेषु भाति यः एवं वेद यः च एवं विद्वान् दीक्षाम् उपैति इति ब्राह्मणम् )
उस [ मनुष्य ] का अपनी इच्छा से विचरना सब लोकों में प्रकाशित होता है जो व्यापक
ब्रह्म को जानता है और जो व्यापक ब्रह्म को जानने वाला दीक्षा पाता है [ देखो गो०
पू० १ । १५ ] -यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २२ ॥
भावार्थः-सत्यसंकल्पी दीक्षित के सब मनोरथ सिद्ध होते हैं ॥ २२ ॥
कण्डिका २३ ॥
अथ यस्य दीक्षितस्यार्तमती जाया स्यात् प्रतिस्नावा प्रतिस्नावा सारूप-
वत्पाया गोः पयसि स्थालीपाकं श्रपयित्वाऽभिघार्योद्वास्योद्धृत्य।भिहिङ्कृत्य
गर्भवेदनपुंसवनैः सम्पातमन्तं कृत्वा तं परैव प्राश्नीयाद्रेतो वा अन्नं वृषा हिङ्कार
एवं हीश्वराय दीक्षिताय दीक्षिता जाया पुत्रं लभेतेत्येतेनैव प्रक्रमेण यजेतेति
ब्राह्मणम् ॥ २३ ॥
इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणपूर्वभागे तृतीयः प्रपाठकः समाप्तः ।
ऐश्वर्य्यकर्मा-निघ० २ । २१ । विभूत्या । ऐश्वर्येण ( आविशताम् ) प्रविशताम् ।
प्राप्नुताम् ( वसतिः ) वहिवस्यर्तिभ्यश्चित् ( उ० ४ । ६० ) वस निवासे-अतिः ।
रात्रिः । गृहम् ( पश्चात् ) पश्चिमदेशात् ( प्राञ्चम् ) पूर्वदेशं गच्छन्तम् ( इतः )
अस्मात् स्थानात् ( अमृतः ) अदस्-तसिल् । अस्मात् स्थानात् ( अर्वाञ्चम् )
अत्रोगच्छन्तम् ( आर्तिः ) पीडा । अन्यद् गतम्-गो० पू० १ । १५ ।
कण्डिका २३ ॥ पुत्रेष्टि यज्ञ का विधान ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २३ ॥ १७६
कण्डिका २३ ॥ पुत्रेष्टि यज्ञ का विधान ॥
( अथ यस्य दीक्षितस्य ऋतुमती प्रतिस्नावा जाया स्यात् प्रतिस्नावा
सरूपवत्सायाः गोः पयसि स्थालीपाकं श्रपयित्वा अभिघार्य्य उद्वास्य उद्धृत्य अभि-
हिंकृत्य गर्भवेदनपुंसवनैः सम्पातवन्तं कृत्वा तं परा एव प्राश्नीयात् ) फिर जिस
दीक्षित पुरुष की ऋतुमती [ मासिक धर्म वाली होकर ] स्नान किये हुये पत्नी होवे, तो उसी
समान शुद्ध हुवे दूध वाली सवत्सा [बछड़े वाली] गौ के दूध में स्थालीपाक [ कड़ाही में पके
हुये अन्न विशेष ] को पकवाकर, घी से सींचकर, [कस्तूरी आदि से] सुगन्धित करके, बाहर
निकाल कर, मन्त्र विशेष पढ़कर, गर्भज्ञान के सूचक पुंसवन आदि संस्कारों से सब ऐश्वर्य
प्राप्त कराने वाले मन्त्रों से युक्त करके उस [ स्थालीपाक ] को दूसरी [ अर्थात् पत्नी ] के
साथ ही भोजन करे। ( रेतः वै अन्नम्, वृषा हिङ्कारः ) वीर्य ही अन्न है और ऐश्वर्य्यवान्
हिंकार [ मन्त्र विशेष ] है। ( एवं हि ईश्वराय दीक्षिताय दीक्षिता जाया पुत्रं लभेत
इति एतेन एव प्रक्रमेण यजेत इति ब्राह्मणम् ) इस प्रकार से ही समर्थ दीक्षा पाये हुए
पुरुष के लिये दीक्षा पायी हुई पत्नी पुत्र प्राप्त करे, इसी ही प्रक्रम [ क्रम ] से यज्ञ करे—
यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २३ ॥
भावार्थः—दीक्षित पुरुष दीक्षिता पत्नी के साथ यथाविधि स्थालीपाक भोजन करके
संतान उत्पन्न करे ॥ २३ ॥
विशेषः स्थालीपाक मिश्री के मोहनभोग में कस्तूरी, केशर, जायफल, जावित्री,
यथाविधि मिला कर बनाया जाता है—देखो श्रीमद्दयानन्द कृत संस्कारविधि सामान्य
प्रकरण ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिम श्रीसयाजीराव गायकवाडा-
धिष्ठित बड़ोदे पुरीगत श्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु
२३--( ऋतुमती ) रजस्वला । स्त्रीधर्मवती ( प्रतिस्नावा ) आतो मनिन् क्वनिब्
वनिपश्च ( पा० ३ । २ । ७४ ) प्रति+ष्णा शौचे-वनिप् । सम्यक्कृतस्नाना ।
( स्थालीपाकम् ) स्थाल्यां पाको यस्य तम् । गोदुग्धेन स्थाल्यां कृतं पाकभेदम्
( श्रपयित्वा ) श्रा पाके—णिच् -- क्त्वा । पाचयित्वा ( अभिघार्य्य ) अभि + घृ
क्षरणे—णिच्—ल्यप् । आभिमुख्येन घृतादिना संसिच्यं ( उद्वास्य ) कस्तूर्यादिना
सुरभीकृत्य ( उद्धृत्य ) उद् +हृ--ल्यप् । निःसार्य्य ( अभिहिङ्कृत्य ) मन्त्र-
विशेषैः अभिमन्त्र्य ( गर्भवेदनपुंसवनैः) गर्भसूचकपुंसवनादिसंस्कारैः (संपात-
वन्तम्) सम्+पत्तृ गतौ ऐश्वर्ये च--घञ्--मतुप् । सर्वैश्वर्य्यप्राप्तिमन्त्र-
विशिष्टम् । ( तम्) स्थालीपाकम् ( परा ) परया । जायया सह ( वृषा ) कनिन्
युवृषितक्षि० ( उ० १ । १ । १५६ ) वृषुसेचने, प्रजननैश्वर्ययोश्च-कनिन् । वर्षकः ।
प्रजनयिता । ऐश्वर्यवान् । ( हिङ्कारः ) हिम् इति अव्यक्तं शब्दं करोति । कृ--
अण् । हिंशब्दकारकः ( दीक्षिता ) दीक्षा--इतच् , टाप् । प्राप्तदीक्षा ( प्रक्रमेण )
उपायज्ञानपूर्वककारम्भेण ॥
कण्डिका १ ॥
१८० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २ ॥
लब्धदक्षिणेन श्री पण्डितक्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते
गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे तृतीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे भाद्रपदमासे कृष्णैकादश्यां तिथौ १६८० [ अशीत्यु-
त्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ।
मुद्रितम्—आषाढ शुक्ला १२ संवत् १६८१ वि० ता० १३ जुलाई सन् १९२४ ई० ॥
अथ चतुर्थः प्रपाठकः
कण्डिका १ ॥
ओम् अयं वै यज्ञो योऽयं पवते, तमेत १ईप्सन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते । तेषां
गृहपतिः प्रथमो दीक्षतेऽयं वै लोको गृहपतिरस्मिन् वा इदं सर्वं लोके प्रतिष्ठितं
गृहपता उ एव सर्वे सत्रिणः प्रतिष्ठिताः प्रतिष्ठाया एवैनं तत् प्रतिष्ठित्यै
दीक्षन्ते ॥ १ ॥
कण्डिका १ ॥ गृहपति की दीक्षा ॥
( ओम् अयं वै यज्ञः यः अयं पवते ) ओं, यही यज्ञ है जो यह चलता है ( तम् एते
ईप्सन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते ) उस [ यज्ञ ] को वे पाना चाहते हैं जो संवत्सर के
लिये दीक्षा लेते हैं । ( तेषां गृहपतिः प्रथमः दीक्षते ) उन [ लोगों ] में पहिले गृहपति
दीक्षा पाता है । ( अयं वै लोकः गृहपतिः ) यही लोक संसार गृहपति है । ( अस्मिन्
लोके वै इदं सर्वं प्रतिष्ठितं गृहपतौ उ एव सर्वे सत्रिणः प्रतिष्ठिताः ) इस लोक में
ही सब [ सत्तामात्र ] ठहरा हुआ है, गृहपति में भी सब यज्ञ कराने वाले ठहरे हुये हैं ।
( तत् प्रतिष्ठायाः एव प्रतिष्ठित्यै एनं दीक्षन्ते ) इसलिये प्रतिष्ठा [ गौरव ] के ही
ठहराव के लिये [ गृहपति ] को दीक्षा देते हैं ॥ १ ॥
भावार्थः - यज्ञ में गृहपति इसलिये पहिले दीक्षा लेता है कि वह ज्येष्ठाश्रमी है—
देखो मनु अ० ३ श्लो० ७५ ॥
कण्डिका २ ॥
अथ ब्रह्माणं दीक्षयति, चन्द्रमा वै ब्रह्माऽधिदैवं, मनोऽध्यात्मं, मनसैव तदोषधीः
सन्दधाति, तद्या ओषधीर्वेद् स एव ब्रह्मोषधीस्तदनेन लोकेन सन्दधाति, तस्मादे-
तावन्तरेणान्यो न दीक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीक्षेतेमं तं लोकमोषधिभिर्व्यापा-
दयेदुच्छ्रोषुका ह स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत ॥ २ ॥
१--( पवते ) गतिकर्मा—निघ० २ । १४ । संचरति ( ईप्सन्ति ) प्राप्तुमिच्छन्ति
( दीक्षन्ते ) दीक्षां प्राप्नुवन्ति ( प्रतिष्ठितम् ) प्रतीत्या स्थितम् ( सत्रिणः )
याजकाः ( प्रतिष्ठायाः ) गौरवस्य ( प्रतिष्ठित्यै ) स्थिरतायै ॥
१. पू. सं. इंसंति इति पाठः ॥
कण्डिका २ ॥ ब्रह्मा की दीक्षा ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ३ ॥ १८१
कण्डिका २ ॥ ब्रह्मा की दीक्षा ॥
( अथ ब्रह्माणं दीक्षयति ) फिर ब्रह्मा को वह दीक्षा देता है ( चन्द्रमाः वै ब्रह्मा।
अधिदेवं, मनः अध्यात्मम् ) चन्द्रमा [ के समान ] ही ब्रह्मा मुख्य देवता है और मन
आत्मा के अधिकार वाला है। ( तत् मनसा एव ओषधीः सन्दधाति ) इसलिये मन
से ही ओषधियों [ अन्न सोमलता आदिकों ] को वह [ ब्रह्मा ] ठीक ठीक रखता है।
( तत् याः ओषधीः वेद, सः एव ब्रह्मा ओषधीः तत् अनेन लोकेन सन्दधाति ) सो
जिन ओषधियों को जानता है वही ब्रह्मा उन ओषधियों को तब इस लोक के साथ ठीक
ठीक धरता है। ( तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों
[ गृहपति और ब्रह्मा ] के बीच में दूसरा न दीक्षा लेवे । ( यत् एतौ अन्तरेण अन्यः
दीक्षेत, सः इमम् तं लोकम् ओषधिभिः व्यापादयेत् ) यदि इन दोनों के बीच में
दूसरा [ अयोग्य ] दीक्षा लेवे । वह [ कुप्रयोग करके ] इस उस लोक को ओषधियों से नष्ट
कर देवे । ( उच्छोषुकाः ह स्युः ) वे [ लोक ] सूखे हो जावें, ( तस्मात् एतौ अन्तरेण
अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों के बीच में कोई [ अयोग्य पुरुष ] न दीक्षा
लेवे ॥ १ ॥
भावार्थः-योग्य ब्रह्मा पदार्थों के सुप्रयोग से यज्ञ को सिद्ध करता और अयोग्य पुरुष
उनके कुप्रयोग से यज्ञ को नष्ट कर देता है, इसलिये ब्रह्मा योग्य होना चाहिये ॥ २ ॥
कण्डिका ३ ॥
अथोद्गातारं दीक्षयत्यादित्यो वा उद्गाताऽधिदैवं, चक्षुरध्यात्मं, पर्जन्य
आदित्यः, पर्जन्यादधिवृष्टिर्जायते, वृष्टिरेव तदोषधीः सन्दधाति, तस्मादेतावन्त-
रेणान्यो न दीक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीक्षेतेमं तं लोकं वर्षेण व्यापादयेदवर्ष-
काऽह स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत ॥ ३ ॥
कण्डिका ३ ॥ उद्गाता की दीक्षा ॥
( अथ उद्गातारं दीक्षयति ) फिर उद्गाता को दीक्षा देता है । ( आदित्यः वै
उद्गाता अधिदेवं, चक्षुः अध्यात्मम् ) सूर्य [ के समान ] ही उद्गाता मुख्य देवता है,
आंख आत्मा के अधिकार वाली है, ( पर्जन्यः आदित्यः ) मेघ सूर्य है। ( पर्जन्यात्
अधि वृष्टिः जायते, वृष्टिः एव तत् ओषधीः सन्दधाति ) मेघ से वर्षा होती है,
वर्षा ही तब ओषधियों को ठीक ठीक रखती है। ( तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न
दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों [ ब्रह्मा और उद्गाता ] के बीच में कोई [ अयोग्य ] न
२-( अधिदेवम् ) मुख्यदेवः ( अध्यात्मम् ) आत्मानं शरीरम् अधिकृत्य वर्त्त-
मानम् ( ओषधीः ) अन्नसोमलतादिपदार्थान् ( संदधाति ) सम्यक् स्थापयति ।
(अन्तरेण) मध्ये ( व्यापादयेत् ) नाशयेत् ( उच्छोषुकाः ) लषपतपदस्थाभू०
( पा० ३ । २ । १४४ ) उत् + शुष शोषणे-उकञ् बाहुलकात् । अतिशयेन शुष्काः ॥
कण्डिका ४ ॥
१८२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ५ ।।
दीक्षा लेवे । ( यत् एतौ अन्तरेण अन्यः दीक्षेत सः इमं तं लोकं वर्षेण व्यापाययेत् )
यदि इन दोनों के बीच में कोई दीक्षा लेवे, वह इस उस लोक को वर्षा से नष्ट कर देवे ।
( अवर्षकाः ह स्युः ) वे [ लोक ] बिना वर्षा वाले हो जावें । ( तस्मात् एतौ अन्तरेण
अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों के बीच में कोई [ अयोग्य ] न दीक्षा लेवे ॥ ३ ॥
भावार्थः—योग्य होता होने से यज्ञ सिद्ध होता है ॥ ३ ॥
कण्डिका ४ ॥
अथ होतारं दीक्षयत्यग्निर्वै होताऽधिदैवं, वागध्यात्ममन्नं वृष्टिः, वाचं चैव
तदग्निं चान्नेन सन्दधाति, तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो
दीक्षेतेमं तं लोकमन्नेन व्यापायेदशनायुका ह स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न
दीक्षेत ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ होता की दीक्षा ॥
( अथ होतारं दीक्षयति ) फिर होता को दीक्षा देता है । ( अग्निः वै
होता अधिदैवं, वाक् अध्यात्मम् अन्नं वृष्टिः ) अग्नि [ के समान ] ही होता मुख्य
देवता है, वाणी आत्मा के अधिकार वाली है, अन्न वृष्टि है । ( तत् वाचं च एव अग्निं
च अन्नेन सन्दधाति ) इसलिये वाणी को और अग्नि को भी अन्न के साथ वह [ होता ]
ठीक ठीक धरता है, ( तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों
[ उद्गाता, और होता ] के बीच में कोई न दीक्षा लेवे । ( यत् एतौ अन्तरेण अन्यः
दीक्षेत सः इमं तं लोकम् अन्नेन व्यापाययेत् ) यदि इन दोनों के बीच में कोई
[ अयोग्य ] दीक्षा लेवे वह इस उस लोक को अन्न के बिना नष्ट कर देवे । ( अशनायुकाः
ह स्युः ) वे [ लोक ] भुखमरे हो जावें । ( तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत )
इसलिये इन दोनों के बीच में कोई न दीक्षा लेवे ॥ ४ ॥
भावार्थः—कण्डिका ३ के समान ॥ ४ ॥
कण्डिका ५ ॥
अथाध्वर्य्युं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति, वायुर्वा अध्वर्युंरधिदैवं, प्राणोऽध्या-
त्ममन्नं वृष्टिर्वायुं चैव तत्प्राणं चान्नेन सन्दधाति, तस्मादेतावन्तरेणान्यो न
दीक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीक्षेतेमं तं लोकं प्राणेन व्यापाययेत्, प्रमायुका ह
स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ अध्वर्यु की दीक्षा ॥
( अथ अध्वर्युं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति ) फिर अध्वर्यु को प्रतिप्रस्थाता
३—( वर्षेण ) वृष्टया ( अवर्षकाः ) वर्ष—स्वार्थे कन् । अनावृष्टियुक्ताः ॥
४—( अशनायुकाः ) अशनायोदन्यनायाबुभुक्षा० ( पा० ७ । ४ । ३४ )
अशन—क्यच् इच्छार्थे, इत्याशनाय । लषपतपदस्थाभू० ( पा० ३ । २ । १५४ )
अशनाय—उकञ् । बुभुक्षिताः ॥
कण्डिका ६ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ६ ॥ १८३
[ ऋत्विज् ] दीक्षा देता है । ( वायुः वै अध्वर्य्युः अधिदैवं, प्राणः अध्यात्मम्,
अन्नं वृष्टिः ) वायु [ के समान ] ही अध्वर्य्यु मुख्य देवता है, प्राण आत्मा के अधिकार
वाला है और अन्न वृष्टि है । (तत् वायुं च एव प्राण च अन्नेन सन्दधाति ) इसलिये
वायु को और प्राण को अन्न के साथ वह [ अध्वर्य्यु ] ठीक ठीक धरता है । (तस्मात्
एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों [ होता और अध्वर्य्यु ] के बीच में
कोई [ अयोग्य ] न दीक्षा लेवे । ( यत् एतौ अन्तरेण अन्यः दीक्षेत सः इमं तं लोकं
प्राणेन व्यापादयेत् ) यदि इन दोनों के बीच में कोई दीक्षा लेवे वह इस उस लोक को
प्राण से नष्ट कर देवे । (प्रमायुकाः ह स्युः ) वे [ लोक ] मृतक हो जावें, (तस्मात्
एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों के बीच में कोई न दीक्षा
लेवे ॥ ५ ॥
भावार्थः—कण्डिका ३ के समान ॥
कण्डिका ६ ॥
अथ ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छंसिनं दीक्षयति । अथोद्गात्रे प्रस्तोतारं दीक्षयति ।
अथ होत्रे मैत्रावरुणं दीक्षयति । अथाध्वर्य्यवे प्रतिप्रस्थातारं नेष्टा दीक्षयति ।
स हैनमन्वितरेषां वै नवानां क्लृप्तिरन्वितरे कल्पन्ते, नव वै प्राणाः, प्राणैर्यज्ञस्तायते ।
अथ ब्रह्मणे पोतारं दीक्षयति । अथोद्गात्रे प्रतिहर्त्तारं दीक्षयति । अथ होत्रेऽ
च्छावाकं दीक्षयति । अथाध्वर्य्यवे नेष्टारमुन्नेता दीक्षयति । स हैनन्वथ ब्रह्मण
आग्नीध्रं दीक्षयति । अथोद्गात्रे सुब्रह्मण्यं दीक्षयति । अथ होत्रे ग्रावस्तुतं दीक्ष-
यति । अथ तमन्तःस्नातको वा ब्रह्मचारी वा दीक्षयति, न पूतः पावयेदित्याहुः ।
सैषानुपूर्वं दीक्षा तद्य एवं दीक्षन्ते दीक्षिष्यमाणा एव ते सत्रियां प्रायश्चित्तं
न विन्दन्ते, सत्रियां प्रायश्चित्तमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमः कल्पते, यस्मिन्नर्द्धे
दीक्षन्त इति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥
कण्डिका ६ ॥ सहायक ऋत्विजों की दीक्षा ॥
( अथ ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छंसिनं दीक्षयति ) फिर ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाले ]
के लिये ब्राह्मणाच्छंसी [ वेद ज्ञान से स्तुति करने वाले ] को वह [ ब्रह्मा आदि ] दीक्षा
देता है । ( अथ उद्गात्रे प्रस्तोतारं दीक्षयति ) फिर उद्गाता [ वेद गाने वाले ] के
लिये प्रस्तोता [ प्रकृष्ट स्तुति करने वाले ] को दीक्षा देता है । ( अथ होत्रे मैत्रावरुणं
दीक्षयति ) फिर होता [ हवन करने वाले ] के लिये मैत्रावरुण [ प्राण और अपान विद्या
जानने वाले ] को दीक्षा देता है । ( अथ अध्वर्य्यवे प्रतिप्रस्थातारं नेष्टा दीक्षयति )
५—( प्रमायुकाः ) लषपतपदस्थाभू० ( पा० ३ । २ । १५४ ) प्र + मीञ्-
हिंस्-याम्—उकञ् । प्रमीताः । सर्वथा मृताः ॥
६ - ( ब्राह्मणाच्छंसिनम् ) ब्रह्मज्ञानात् स्तोतारम् ( मैत्रावरुणम् ) प्राणा-
पानवेत्तारम् ( नेष्टा ) नायको याजकः ( क्लृप्तिः ) कृपू सामर्थ्ये—क्तिन् । ( कल्पन्ते )
१८४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ६ ॥
फिर अध्वर्यु [हिंसा रहित यज्ञ करने वाले] के लिये प्रतिप्रस्थाता [सामने खड़े रहने
वाले] को नेष्टा [नायक याजक] दीक्षा देता है। (सः ह एनम् अनु+दीक्षते) वह
भी इसके पीछे [दीक्षा लेता है]। (इतरेषां वै नवानां कॢप्तिः अन्यतरे कल्पन्ते)
दूसरे नौ [ऋत्विजों] की व्यवस्था दूसरे कोई [इस प्रकार] करते हैं। (नव वै प्राणाः,
प्राणैः यज्ञः तायते) नौ [दो कान, दो नथने, दो आँखें एक मुख, एक पायु और एक
उपस्थ इन्द्रिय] ही प्राण हैं, प्राणों के साथ यज्ञ फैलता है। (अथ ब्रह्मणे पोतारं
दीक्षयति) फिर ब्रह्मा के लिये पोता [शोधने वाले] को दीक्षा देता है १। (अथ
उद्गात्रे प्रतिहर्त्तारं दीक्षयति) फिर उद्गाता के लिये प्रतिहर्त्ता [द्रव्य लाने वाले]
को दीक्षा देता है। २। (अथ होत्रे अच्छावाकं दीक्षयति) फिर होता के लिये अच्छा-
वाक् [शुद्ध बोलने वाले] को दीक्षा देता है। ३। (अथ अध्वर्य्यवे नेष्टारम् उन्नेता
दीक्षयति) फिर अध्वर्यु के लिये नेष्टा को उन्नेता [ऊपर उठाने वाला] दीक्षा देता
है। ४। (सः ह एनम् अनु+दीक्षते) वह [उन्नेता] भी इस [नेष्टा] के पीछे
[दीक्षा पाता है]। ५। (अथ ब्रह्मणे आग्नीध्रं दीक्षयति) फिर ब्रह्मा के लिये
आग्नीध्र [अग्नि प्रदीप्त करने वाले] को दीक्षा देता है। ६। (अथ उद्गात्रे सुब्रह्मण्यं
दीक्षयति) फिर उद्गाता के लिये सुब्रह्मण्य [अच्छे वेद में निपुण] को दीक्षा देता
है। ७। (अथ होत्रे ग्रावस्तुतं दीक्षयति) फिर होता के लिये ग्रावस्तुत् [सूक्ष्म
विचारों की स्तुति करने वाले] को दीक्षा देता है। ८। (अथ तम्+अनु,
अन्यः स्नातकः वा ब्रह्मचारी वा दीक्षयति) फिर उसके [पीछे] स्नातक [वेद विद्या
समाप्त कर चुकने वाला] अथवा ब्रह्मचारी [वेद विद्या पढ़ने वाला] दीक्षा पाता है।
६। (इतः न पावयेत् इति आहुः) अशुद्ध न शुद्ध करे [न संस्कार करावे]-ऐसा
कहते हैं। (सा एषा अनुपूर्वा दीक्षा) यही क्रमानुसार दीक्षा है। (तत् ये दीक्षिष्य-
माणाः एवं दीक्षन्ते, ते एवं सत्रिणां प्रायश्चित्तं न विन्दन्ते) जो दीक्षा चाहने वाले
पुरुष इस प्रकार दीक्षा पाते हैं, वे ही याजकों के प्रायश्चित्त को नहीं पाते [अर्थात् ठीक
ठीक यज्ञ करते हैं]। (सत्रिणां प्रायश्चित्तम् अनु तस्य अर्द्धस्य योगक्षेमः कल्पते
यस्मिन् अर्द्धे दीक्षन्ते इति ब्राह्मणम्) याजकों के प्रायश्चित्त के साथ उस ऋद्धि
[सम्पत्ति] का योगक्षेम [पाने योग्य का पाना और पाये हुये का बचाना] सिद्ध होता
है, जिस सम्पत्ति में वे दीक्षा पाते हैं-यह ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञान] है॥ ६॥
भावार्थः-विद्वानों के हाथ से काम होने पर प्रायश्चित्त की आवश्यकता नहीं होती,
और जो कुछ त्रुटि हो जाय, तो प्रायश्चित्त करके कार्य सिद्ध कर लेना चाहिये ॥ ६ ॥
व्यवस्थां कुर्वन्ति (नव प्राणाः) सप्तशीर्षण्यानीन्द्रियाणि द्वे पायूपस्थे (पोतारम्)
शोधयितारम् (प्रतिहर्त्तारम्) द्रव्याणामानेतारम् (आग्नीध्रम्) अग्निदीपयि-
तारम् (सुब्रह्मण्यम्) सुब्रह्मन्-यत् साध्वर्थे। सुब्रह्मणि वेदज्ञाने साधुः (वा)
विरूरपे (पूतः) पूयी दुर्गन्धे विशरणे च-क्तः। अशुद्धः (पावयेत्) शोधयेत्।
संस्कारयेत् (अर्द्धस्य) गो० पू० १। १३। ऋद्धेः। संपत्तेः (योगक्षेमः) गो०
पू० १। १३। प्राप्यस्य प्रापणं प्राप्तस्य रक्षणं च (अर्द्धे) सम्पत्तौ ॥
कण्डिका ७ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ७ ॥ १८५
कण्डिका ७ ॥
श्रद्धाया वै देवा दीक्षणीयान्निरमिमत १, अदितेः प्रायणीयां २, सोमात् क्रयं
३, विष्णोरातिथ्यम् ४, आदित्यात् प्रवर्ग्यं ५, स्वधाया उपसदो ६, अग्नीषोमाभ्या-
मौपवसथ्यमहः ७, प्रातर्यावद्भ्यो देवेभ्यः प्रातरनुवाकं ८, वसुभ्यः प्रातः सवनं
६, रुद्रेभ्यो माध्यन्दिनं सवनम् १०, आदित्येभ्यस्तृतीयसवनं ११, वरुणादवभृथम्
१२, अदितेरुदयनीयां १३, मित्रावरुणाभ्यामनूबन्ध्यां १४, त्वष्टुस्त्वाष्ट्रं १५, देवी-
भ्यो दिविकाभ्यो देवता हवींषि १६, कामाद् दशातिरात्रं १७, स्वर्गलोकादुद्व-
सानीयां १८, तद्वा एतदग्निष्टोमस्य जन्म स य एवमेतदग्निष्टोमस्य जन्म वेदाग्नि-
ष्टोमेन १सात्मा सलोको भूत्वा देवान् अप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥
कण्डिका ७ ॥ अग्निष्टोम, और अठारह प्रकार के यज्ञों के देवी देवता ॥
( श्रद्धायाः वै देवाः दीक्षणीयां निरमिमत ) श्रद्धा [ ईश्वर और वेद में विश्वास ]
से ही विद्वानों ने दीक्षणीया [ दीक्षा योग्य इष्टि ] को बनाया है १. ( अदितेः प्रायणी-
याम् ) अदिति [ अखण्ड वेदवाणी ] से प्रायणीया [ पाने योग्य इष्टि ] को २, ( सोमात्
क्रयम् ) सोम [ ऐश्वर्य ] से क्रय [ मोल लेने के यज्ञ ] को ३, ( विष्णोः आतिथ्यम् )
विष्णु [व्यापक परमेश्वर ] से आतिथ्य [ अतिथिसत्कार ] को ४, ( आदित्यात् प्रवर्ग्यम् )
सूर्य से प्रवर्ग्य [ होमाग्नि ] को ५, ( स्वधायाः उपसदः ) स्वधा [ अन्न ] से उपसद
[ पास बैठने ] को ६, ( अग्नीषोमाभ्याम् औपवसथ्यम् अहः ) अग्नि और सोम
[ जल ] से उपवसथ [ ग्राम ] सम्बन्ध वाले दिन [ यज्ञ ] को ७, ( प्रातर्यावद्भ्यः देवे-
भ्यः प्रातरनुवाकम् ) प्रातःकाल चलने वाले देवों से प्रातरनुवाक [ यज्ञ ] को ८, ( वसु-
भ्यः प्रातः सवनम् ) वसुओं [ अग्नि, पृथिवी, वायु, अन्तरिक्ष आदित्य, प्रकाश, चन्द्रमा,
और नक्षत्र - ८ वसुओं ] से प्रातःसवन [ यज्ञ ] को ६, ( रुद्रेभ्यः माध्यन्दिनं सवनम् )
रुद्रों [ प्राण, अपान, व्यान, समान, उदान, नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त, धनंजय, इन दश
प्राणों और ग्यारहवें जीवात्मा ] से माध्यन्दिन सवन को १०, ( आदित्येभ्यः तृतीय-
सवनम् ) आदित्यों [ बारह महीनों ] से तृतीय सवन को ११, ( वरुणाद् अवभृथम् )
वरुण [ उत्तम जल ] से अवभृथ [ यज्ञान्त स्नान ] को १२, ( अदितेः [ = दितेः ]
उदयनीयाम् ) अदिति अर्थात् दिति से [ दोषनाशक शक्ति से—यहाँ अदिति पद दिति के
७ ( दीक्षणीयाम् ) दीक्ष मौण्ड्येऽथोपनयननियमव्रत'देशेषु—अनीयर् ।
दीक्षायोग्यामिष्टिम् (निरमिमत ) निर्मितवन्तः ( अदितेः ) कृत्यल्युटो बहुलम्
( पा० ३ । ३ । ११३ ) दीङ् क्षये, दो अवखण्डने, दाप् लवने वा—क्तिन् । दतिस्य-
तिमास्थामिति किति (पा० ७ । ४ । ४० ) इति इत्वम् । दीङ् पक्षे ह्रस्वत्वं, नञ्
समासः । अदितिः पृथिवी—निघ० १ । १ । वाक्—निघ० १ । ११ । अदीना देवमाता
—निरु० ४ । २२ । अदीनायाः वेदवाण्याः । ( प्रायणीयाम् ) प्रापणीयामिष्टिम्
( प्रातर्यावद्भ्यः ) आर्षो दकारः । प्रातर्याविभ्यः । प्रातर्गच्छद्भ्यः ( वसुभ्यः )
अष्टवसुभ्यः ( रुद्रेभ्यः ) एकादशप्राणेभ्यः (वरुणात् ) वरणीयात् श्रेष्ठात् जलात्
१. पू. सं. 'स आत्मा' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥