सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका २४ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २४ १२६
भवन्ति ) और न इसके स्वाध्याय [ वेदों के पढ़ने ] के आशीर्वाद और न यज्ञ में पाये
आशीर्वाद स्वर्ग में पहुँचाने वाले होते हैं।
(तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम्) वह भी इस ऋचा करके कहा गया है—
(अग्निं दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् । अस्य यज्ञस्य सुक्रतुम् ) । अथ २० ।
१०१ । १, ऋ० १ । १२ । १, साम० उ० २ । १ । तृच ६, तथा पू० १ । १ । ३ ।
(दूतम्) पदार्थों के पहुँचाने वाले, (होतारम् ) वेग आदि देने वाले, (विश्ववेदसम् )
सब धनों के प्राप्त कराने वाले (अस्य) इस [ प्रसिद्ध ] (यज्ञस्य ) यज्ञ [ संयोग वियोग
व्यापार ] के ( सुक्रतुम् ) सुधारने वाले (अग्निम् ) अग्नि [ आग, बिजुली, सूर्य ] को
(वृणीमहे ) हम स्वीकार करते हैं—( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण मत है ॥ २३ ॥
भावार्थ:—ब्रह्मज्ञानी पुरुष गर्भाधान आदि संस्कारों को अग्निहोत्र के साथ करके
जीवन सुफल करें ॥ २३ ॥
कण्डिका २४ ॥
अथ ह प्रजापतिः सोमेन यक्ष्यमाणो वेदानुवाच, कं वो होतारं वृणीयां,
कमध्वर्युं, कमुद्गातारं, कं ब्रह्माणमिति । त ऊचुर्ऋग्विदमेव होतारं वृणीष्व,
यजुर्विदमध्वर्युं, सामविदमुद्गातारमथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणं, तथा हास्य यज्ञ-
श्चतुषु॑ लोकेषु चतुर्षु॑ देवेषु चतुर्षु॑ वेदेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पाद् यज्ञः प्रति-
ष्ठति, प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद, तस्मादृग्विदमेव होतारं वृणीष्व,
स हि हौत्रं वेदाग्निर्वै होता, पृथिवी वा ऋचामायतनमग्निर्देवता गायत्रं छन्दः
भूरिति शुक्रं तस्मात्तमेव होतारं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्य जितय एतस्य लोकस्य
विजितय एतस्य लोकस्य सञ्जितय एतस्य लोकस्यावरुद्धय एतस्य लोकस्य
वृद्धय एतस्य लोकस्य समृद्धय एतस्य लोकस्योदात्तय एतस्य लोकस्य व्याप्तय
एतस्य लोकस्य पर्याप्तय एतस्यं लोकस्य समाप्तये, अथ चेन्नैवंविदं होतारं
वृणुते, पुरस्तादेवैषां यज्ञो रिच्यते । यजुर्विदमेवाध्वर्युं वृणीष्व स ह्याध्वर्यवं
वेद, वायुर्वा अध्वर्युंरन्तरिक्षं वै यजुषामायतनं वायुर्देवता त्रैष्टुभं छन्दो भुव
इति शुक्रं तस्मात्तमेवाध्वर्युं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्येत्येवाथ चेन्नैवंविदमध्वर्युं
वृणुते, पश्चादेवैषां यज्ञो रिच्यते । सामविदमेवोद्गातारं वृणीष्व स ह्यौद्गात्रं
वेदादित्यो वा उद्गाता द्यौर्वै साम्नामायतनमादित्यो देवता जागतं छन्दः
स्वरिति शुक्रं तस्मात्तमेवोद्गातारं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्येत्येवाथ चेन्नैवंविद-
मुद्गातारं वृणुते, उत्तर एवैषां यज्ञो रिच्यते । अथर्वाङ्गिरोविदमेव ब्रह्माणं
वृणीष्व स हिं ब्रह्मत्वं वेद चन्द्रमा वै ब्रह्मा आपो वै भृग्वङ्गिरसामायतनं चन्द्रमा
३।७९) पितृ—यत्। रोङ् ऋतः (पा० ७।४।२७) रीडादेशः। पितुरागतं
धनम् (स्वर्गंङ्गमाः) स्वर्गप्रापिकाः (दूतम्) पदार्थानां प्रापकं तापंकं वा
(वृणीमहे) स्वीकुर्मः (होतारम्) वेगादिदातारम् (विश्ववेदसम्) वेदः धनं—
निघ० २।१०। सर्वधनप्रापकम् (सुक्रतुम्) शोभनकर्तारम् ॥
९

कण्डिका २४ ॥ ऋत्विजों के चुनाव में ऋग्वेदी होता, यजुर्वेदी अध्वर्यु,

१३० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २४ ॥
देवता वैद्युतश्चोष्णिक्ककुभौ छन्दसी ओमित्यथर्वणां शुक्लं जनदित्यङ्गिरसां, तस्मा-
त्तमेव ब्रह्माणं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्य जितय एतस्य लोकस्य विजितय एतस्य
लोकंस्य संजितय एतस्य लोकस्यावरुद्धय एतस्य लोकस्य वृद्ध्य एतस्य लोकस्य
समृद्धय एतस्य लोकस्योदात्तय एतस्य लोकस्य व्याप्तय एतस्य लोकस्य पर्याप्त्य
एतस्य लोकस्य समाप्तयेऽथ चेन्नैवंविदं ब्रह्माणं वृणुते, दक्षिणत एवैषां यज्ञो
रिच्यते ॥ २४ ॥
इति अथर्ववेदे गोपथब्राह्मणपूर्वभागे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः।
कण्डिका २४ ॥ ऋत्विजों के चुनाव में ऋग्वेदी होता, यजुर्वेदी अध्वर्यु,
सामवेदी उद्गाता, चतुर्वेदी ब्रह्मा हो ॥
(अथ ह प्रजापतिः सोमेन यक्ष्यमाणः वेदान् उवाच) फिर प्रजापति [प्रजा-
पालक परमेश्वर] सोम से [सोम याग समान ऐश्वर्य वा उत्पन्न संसार से] यज्ञ करने
की इच्छा करता हुआ वेदों से बोला-(कं वः होतारं वृणीयाम्, कम् अध्वर्युम्, कम्
उद्गातारम् कं ब्रह्माणम् इति) तुममें से किसको होता चुनूं किसको अध्वर्यु,
किसको उद्गाता और किसको ब्रह्मा। (ते ऊचुः ऋग्विद्म् एव होतारं वृणीष्व,
यजुर्विदम् अध्वर्युं म्, सामविदम् उद्गातारम् अथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणम्) वे
बोले-ऋग्वेद जानने वाले को ही होता चुन, यजुर्वेद जानने वाले को अध्वर्यु, सामवेद
जानने वाले को उद्गाता और अथर्वाङ्गिराओं [चारों वेद] जानने वाले को ब्रह्मा।
(तथा ह अस्य यज्ञः चतुर्षु लोकेषु चतुर्षु देवेषु चतुर्षु वेदेषु चतसृषु होत्रासु
चतुष्पात् यज्ञः प्रतिष्ठिति, प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद) वैसे ही इस
[प्रजापति] का यज्ञ चार लोकों में, चार देवों में, चार वेदों में, और चार ऋत्विजों की
क्रियाओं में [देखो गो० पू० २। १६] चार पांव वाला यज्ञ ठहरता है, वह पुरुष प्रजा
से और पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है। (तस्मात् ऋग्विद्म् एव
होतारं वृणीष्व) इसलिये ऋग्वेद जानने वाले को ही होता चुन। (सः हि होत्रं वेद,
पृथिवी वै ऋचाम् आयतनम् अग्निः देवता गायत्रं छन्दः भू इति शुक्रम्) वही होता
का कर्म जानता है, अग्नि ही होता है, पृथिवी ही ऋग्वेद मन्त्रों का स्थान है, अग्नि देवता
है, गायत्री छन्द है, भूः [यह व्याहृति = सर्वाधार परमेश्वर] वीर्य है। (तस्मात् तम्
एव होतारं वृणीष्व इति एतस्य लोकस्य जितये १, एतस्य लोकस्य विजितये
२४-(प्रजापतिः) प्रजापालकः परमेश्वरः (सोमेन) ऐश्वर्य्येण। उत्पन्नेन
संसारेण। सोमरसयागेन (यक्ष्यमाणः) यष्टुमेष्यमाणः (वः) युष्माकं मध्ये
(अथर्वाङ्गिरोविदम्) चतुर्वेदवेत्तारम् (अस्य) प्रजापतेः (प्रतितिष्ठति)
प्रतिष्ठितो भवति (आयतनम्) आश्रयः (भूः) सर्वाधारः परमेश्वरः
(शुक्रम्) वीर्य्यम् (लोकस्य) संसारस्य (जितये) जयाय (विजितये)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २४ १३१
२, एतस्य लोकस्य संजितये ३, एतस्य लोकस्य अवरुद्धये ४, एतस्य लोकस्य
व्यृद्ध्यै ५, एतस्य लोकस्य समृद्धये ६, एतस्य लोकस्य उदात्तये ७, एतस्य लोकस्य
व्याप्तये ८, एतस्य लोकस्य पर्य्याप्तये ९, एतस्य लोकस्य समाप्तये १०) इसलिये
उसको ही होता चुन, इस संसार के जय के लिये १, इस संसार के विविध जय के लिये
२, इस संसार के पूरे जय के लिये ३, इस संसार की रोक [ रक्षा ] के लिये ४, इस संसार
की विविध बढ़ती के लिये ५, इस संसार की पूरी बढ़ती के लिये ६, इस संसार के उठान
के लिये ७, इस संसार के फैलाव के लिये ८, इस संसार की पूर्णता के लिये ९, और इस
संसार की सिद्धि के लिये १० । ( अथ चेत् एवंविदं होतारं न वृणुते, पुरस्तात् एव
एषां यज्ञः रिच्यते ) और जो ऐसे विद्वान् को होता नहीं चुनता, पूर्व दिशा में ही इन
[ ऋत्विजों ] का यज्ञ बिछुड़ जाता है । ( यजुर्विदम् एव अध्वर्युं वृणीष्व ) यजुर्वेद
जानने वाले को ही अध्वर्यु चुन । ( सः हि आध्वर्य्यवं वेद वायुः वै अध्वर्युः
अन्तरिक्षं वै यजुषाम् आयतनम् वायुः देवता त्रैष्टुभं छन्दः, भुवः इति
शुक्रम् ) वही अध्वर्यु का कर्म जानता है, पवन ही अध्वर्यु है, अन्तरिक्ष ही
यजुर्वेद मन्त्रों का स्थान है, पवन देवता है, त्रिष्टुप् छन्द है भुवः [ यह व्याहृति
= सर्वव्यापक परमेश्वर ] वीर्य्य है । ( तस्मात् तम् एव अध्वर्युं वृणीष्व इति एतस्य
लोकस्य इति एव ) इसलिये उसको ही अध्वर्यु चुन, इस लोक के इत्यादि .....
( अथ चेत् एवंविदम् अध्वर्युं न वृणुते, पश्चात् एव एषां यज्ञः रिच्यते ) और जो
ऐसे विद्वान् को अध्वर्यु नहीं चुनता, पश्चिम दिशा में ही इन [ ऋत्विजों ] का यज्ञ बिछुड़
जाता है । ( सामविदम् एव उद्गातारं वृणीष्व ) सामवेद जानने वाले को ही उद्गाता
चुन । ( सः हि औद्गात्रं वेद, आदित्यः वै उद्गाता, द्यौः वै साम्नाम् आयतनम्
आदित्यः देवता जागतं छन्दः स्वः इति शुक्रम् ) वही उद्गाता के कर्म को जानता
है, सूर्य ही उद्गाता है, प्रकाश ही सामवेद मन्त्रों का स्थान है, सूर्य देवता है, जगती छन्द
है, स्वः [ यह व्याहृति = सुख स्वरूप परमात्मा ] वीर्य्य है । ( तस्मात् तम् एव उद्गातारं
वृणीष्व इति एतस्य लोकस्य इति एव ) इसलिये उसको ही उद्गाता चुन, इस लोक
के इत्यादि...... । ( अथ चेत् एवंविदम् उद्गातारं न वृणुते, उत्तरे एव एषां यज्ञः
रिच्यते ) जो ऐसे जानकार को उद्गाता नहीं चुनता है, उत्तर दिशा में ही इन
[ ऋत्विजों ] का यज्ञ बिछुड़ जाता है । ( अथर्वाङ्गिरोविदम् एव ब्रह्माणं वृणीष्व )
' अथर्वाङ्गिराओं [ चारों वेद ] जानने वाले को ही ब्रह्मा चुन । ( सः हि ब्रह्मत्वं वेद,
चन्द्रमाः वै ब्रह्मा, आपः वै भृग्वङ्गिरसाम् आयतनम् वैद्युतः चन्द्रमाः च देवता,
विविधजयाय ( संजितये ) सम्यग् जयाय ( अवरुद्धये ) निरोधाय । रक्षणाय
( व्यृद्ध्यै ) विविधवृद्ध्यै ( समृद्धये ) पूर्णवृद्धये ( उदात्तये ) उत् + आ + ददातेः

  • क्तिन् । उत्थानाय ( व्याप्तये ) विस्ताराय ( पर्य्याप्तये ) पूर्तये ( समाप्तये )
    संसिद्धये ( पुरस्तात् ) पूर्वस्यां दिशि ( एषाम् ) ऋत्विजां मध्ये ( रिच्यते )
    रिच वियोजनसंपर्चनयोः—कर्मणि लट् । वियुज्यते ( भुव. ) सर्वव्यापकः पर-
    मेश्वरः ( पश्चात् ) पश्चिमायां दिशि ( स्वः ) सुखस्वरूपः ( उत्तरे ) उत्तरस्यां

कण्डिका १ ॥

१३२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १ ॥
उष्णिक्ककुभौ छन्दसी ओम् इति अथर्वणां, जनत् इति अङ्गिरसां शुक्रम् ) वही
ब्रह्मा का काम जानता है, चन्द्रमा ही ब्रह्मा है, जल ही चारों वेदों का स्थान है, और
विविध प्रकाश वाला चन्द्रमा देवता , उष्णिक् ककुभ दो छन्द हैं, ओम् [ यह
व्याहृति = सर्वरक्षक परमात्मा ] निश्चल ज्ञान वालों का और जनत [ यह व्याहृति =
सर्वजनक परमेश्वर ] पूर्ण ज्ञान वालों का वीर्य है । ( तस्मात् तम् एव ब्रह्माणम्
वृणीष्व इति एतस्य लोकस्य जितये १, एतस्य लोकस्य विजितये २, एतस्य
लोकस्य संजितये ३ एतस्य लोकस्य अवरुद्धये ४, एतस्य लोकस्य वृद्ध्यै ५,
एतस्य लोकस्य समृद्धये ६, एतस्य लोकस्य उदात्तये ७, एतस्य लोकस्य व्याप्तये
८, एतस्य लोकस्य पर्याप्तये ९, एतस्य लोकस्य समाप्तये १० ) इसलिये उसको
ही ब्रह्मा चुने, इस संसार के जय के लिये १, इस संसार के विविध जय के लिये २, इस
संसार के पूरे जय के लिये ३, इस संसार की रोक [ रक्षा ] के लिये ४, इस संसार की
विविध बढ़ती के लिये ५, इस संसार की पूरी बढ़ती के लिये ६, इस संसार के उठान के
लिये ७, इस संसार के फैलाव के लिये ८, इस संसार की पूर्णता के लिये ९, इस संसार
की सिद्धि के लिये १० । ( अथ चेत्—एवंविदं ब्रह्माणं न वृणुते दक्षिणतः एव एषां
यज्ञः रिच्यते ) जो ऐसे जानकार को ब्रह्मा नहीं चुनता है, दक्षिण दिशा में इनका
[ ऋत्विजों ] का यज्ञ बिछुड़ जाता है ॥ २४ ॥
भावार्थः—परमेश्वर आप ही यज्ञ रूप संसार में सब ऋत्विजों का काम करके
संसार का उपकार करता है ॥ २४ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराज प्रथितमहागुणमहिमश्रीसयाजीरावगायकवाड-
धिष्ठितबड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु
लब्धदक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण
कृते गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे द्वितीयप्रपाठकः समाप्तः ॥
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे श्रावणमासे कृष्णचतुर्थ्यां तिथौ १९८० [ अशी-
त्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ।
अथ तृतीयः प्रपाठकः ॥
कण्डिका १ ॥
ओम् दक्षिणाप्रवणा भूमिर्दक्षिणत आपो वहन्ति तस्माद्यन्नास्तद्भूमेरुन्नत-
तरमिव भवति यत्र भृग्वङ्गिरसो विष्ठास्तद्यथा आप इमांल्लोकानभिवहन्त्येवमेव
भृग्वङ्गिरसः सर्वान् देवानभिवहन्त्येवमेवैषा व्याहृतिः सर्वान् वेदानभिवहत्यो३-
मिति ऋचामो३मिति यजुषामो३मिति साम्नामो३मिति सर्वस्याहाभिवादस्तं
दिशि ( भृग्वङ्गिरसाम् ) परिपक्वज्ञानवतां चतुर्वेदानाम् ( वैद्युतः ) विद्युत—
अण् । विविधप्रकाशयुक्तः ( ओम् ) सर्वरक्षकः ( जनत् ) सर्वजनकः ( दक्षिणतः )
दक्षिणस्यां दिशि ॥

कण्डिका १ ॥ ऋत्विज् चुने हुये वेदवेत्ता पुरुष होवें ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १ ॥ १३३
ह स्मैतदुत्तरं यज्ञे विद्वांसः कुर्वन्ति देवा ब्रह्माण आगच्छत आगच्छतेत्येते वै
देवा ब्रह्माणो यद् भृग्वङ्गिरसस्तानेवैतद् गृणानांस्तान् वृणानान् ह्वयन्तो मन्यन्ते
नान्योऽभृग्वङ्गिरोविद् वृतो यज्ञमागच्छेत् यज्ञस्य तेजसा तेज आप्नोत्यूर्जंयोर्जाँ
यशसा यशो नान्यो भृग्वङ्गिरोविदवृतो यज्ञमागच्छेन्नेद्यज्ञं परिमुष्णीयादिति,
तद्यथा पूर्वं वत्सोऽधीत्य गां धयेदेवं ब्रह्मा भृग्वङ्गिरोविदवृतो यज्ञमागच्छेन्नेद्यज्ञं
परिमुष्णीयादिति, तद्यथा गौर्वाश्वो वाऽश्वतरो वैकपात् द्विपाद् त्रिपादिति
स्यात्, किमभिभवेत् किमभ्यश्नुयादिति, तस्मादृग्विद्रमेव होतारं वृणीष्व, यजु-
र्विदमध्वर्यु, सामविदमूद्गातारमथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणं, तथा हास्य यज्ञश्च-
तुर्षु लोकेषु चतुर्षु वेदेषु चतुर्षु देवेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पाद्यज्ञः प्रतिष्ठति,
प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद यश्चैवमृत्विजामार्त्विज्यं वेद यश्च यज्ञे
यजनीयं वेदेति ब्राह्मणम् ॥ १ ॥
कण्डिका १ ॥ ऋत्विज् चुने हुये वेदवेत्ता पुरुष होवें ॥
( ओम् ) सर्वरक्षक परमेश्वर ! ( दक्षिणाप्रवणा भूमिः, दक्षिणतः आपः
वहन्ति ) दक्षिण की ओर झुकी हुई भूमि है, दक्षिण को जल बहते हैं । ( तस्मात् यज्ञाः
भूमेः तत् उन्नततरम् इव भवति, यत्र भृग्वङ्गिरसो विष्ठाः ) इसलिये यज्ञ भूमि के
उस अधिक ऊंचे स्थान को ही पाते हैं, जहां पर भृग्वङ्गिराः [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों
वेद ] विशेष करके ठहरे होते हैं । ( तत् यथा आपः इमान् लोकान् अभिवहन्ति,
एवम् एव भृग्वङ्गिरसः सर्वान् देवान् अभिवहन्ति ) सो जैसे जल इन लोकों को ले
चलते हैं वैसे ही भृग्वङ्गिरा [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेद ] सब दिव्य विद्वानों और
पदार्थों को ले चलते हैं । ( एवम् एव एषा व्याहृतिः सर्वान् वेदान् अभिवहति ओ३म्
इति ह ऋचाम्, ओ३म् इति यजुषाम्, ओ३म् इति साम्नाम् ओ३म् इति सर्वस्य
अभिवादः आह) और इसी प्रकार से ही यह व्याहृति [ ओम् ] सब वेदों को ले चलती है,
ओ३म् यह ऋग्वेद मन्त्रों का, ओ३म् यह यजुर्वेद मन्त्रों का, ओ३म् यह सामवेद मन्त्रों का,
ओ३म् यह सब प्रणाम योग्य कहा जाता है, (तं ह स्म एतत् उत्तरं यज्ञे विद्वांसः कुर्वन्ति)
और उस ही [ओङ्कार] को यज्ञ में विद्वान् लोग अधिक उत्कृष्ट करते हैं । (देवाः ब्रह्माणः
आगच्छत आगच्छत, इति एते वै देवाः ब्रह्माणः, यत् भृग्वङ्गिरस , एतत् गृणानान्
तान् एव वृणानान् तान् ह्वयन्तः मन्यन्ते ) हे विद्वान् ! ब्रह्मज्ञानियों ! आओ आओ, यही
विद्वान् ब्रह्मज्ञानी लोग हैं जो भृग्वङ्गिरः [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेद ] हैं, स्तुति किये
जाते हुये उनको ही और स्वीकार किये जाते हुये उनको इस प्रकार बुलाते हुये माने जाते
१-( दक्षिणाप्रवणा ) दक्षिणस्यां दिशि नम्रा ( उन्नततरम् ) उच्चतरं
स्थानम् ( इव ) एव ( भवति = भवन्ति ) प्राप्नुवन्ति ( भृग्वङ्गिरसः) परिपक्वज्ञान-
युक्ताः चत्वारो वेदाः ( विष्ठाः ) विशेषेण स्थिताः ( देवान् ) विदुषः पुरुषान् ।
१. 'अङ्गिरसः' का अर्थ ऋषि दयानन्द ने यजु० १६।५० में "सर्वविद्यासिद्धान्तविदः"
किया है ॥ सम्पा० ॥

१३४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १ ॥
हैं। (नान्यः १ अभृग्वङ्गिरोवित् वृतः यज्ञम् आगच्छेत् यज्ञस्य तेजसा तेजः
आप्नोति, ऊर्जया ऊर्जा, यशसा यशः न अन्यः) अन्य कोई चारों वेद न जानने वाला
चुना हुआ पुरुष यज्ञ में न आवे [क्योंकि वेदज्ञ ही] यज्ञ के तेज से तेज, बल से बल, यश
से यश पाता है, और दूसरा नहीं। (अभृग्वङ्गिरोवित् अवृतः यज्ञम् आगच्छेत्,
यज्ञं नेत् परिमुष्णीयात् इति) चारों वेद न जानने वाला बिना चुना हुआ पुरुष यज्ञ
में [यदि] आवे [तो] वह यज्ञ को कभी न चुरावे [अर्थात् पदाधिकारी न बनाया जावे]
(तत् यथा वत्सः पूर्वम् अधीत्य गां धयेत् एवं ब्रह्मा भृग्वङ्गिरोवित् वृतः यज्ञम्
आगच्छेत् यज्ञं नेत् परिमुष्णीयात् इति) सो जैसे बछड़ा [दोहने से] पहिले आकर
गाय को पी लेवे, वैसे ही ब्रह्मा चारों वेद जानने वाला यज्ञ में आवे वह कभी यज्ञ को
न चुरावे [अपनी ही स्वार्थ सिद्धि न करे]। (तत्-यथा गौः वा, अश्वः
वा, अश्वतरः वा एकपात् द्विपात् त्रिपात् इति स्यात् किम् अभिवहेत् किम् अभ्यश्नु-
यात् इति) सो जैसे बैल, वा घोड़ा वा खच्चर एक पांव वाला, दो पांव वाला, वा तीन पांव
वाला होवे, वह क्या ले जावेगा और किस स्थान पर पहुंचेगा [अल्प शक्ति वाला होने से]।
(तस्मात् ऋग्विद्म् एव होतारं वृणीष्व, यजुर्विदम् अध्वर्युं, सामविदम् उद्गातारम्,
अथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणम्) इसलिये ऋग्वेद जानने वाले को ही होता चुन, यजुर्वेद
जानने वाले को अध्वर्यु, सामवेद जानने वाले को उद्गाता और अथर्वाङ्गिरा [चारों
वेद] जानने वाले को ब्रह्मा। (तथा ह अस्य यज्ञः चतुर्षु लोकेषु चतुर्षु देवेषु चतुर्षु
वेदेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पात् यज्ञः प्रतिष्ठति) उस प्रकार से ही इस [यजमान]
का यज्ञ चार लोकों में, चार देवों में, चार वेदों में, चार ऋत्विजं की क्रियाओं में ठहरता
है [देखो गो० पू० २। १६ और २४]। (प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद,
यः च एवम् ऋत्विजाम् आर्त्विज्यं वेद यः च यज्ञे यजनीयं वेद इति ब्राह्मणम्)
वह प्रजा से और पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है, जो ऐसा जानता है और जो ऋत्विजों के
ऋत्विज् कर्म को जानता है और जो यज्ञ में पूजनीय व्यवहार जानता है, यह ब्राह्मण
[ब्रह्मज्ञान] है ॥ १ ॥
भावार्थः-वेदवेत्ता यज्ञकुशल पुरुष ही आदरणीय होवें ॥ १ ॥
वायुसूर्यादिदिव्यपदार्थान् (आह) कर्मण्यर्थे । कथ्यते (अभिवादः) अर्श-
आद्यच् । प्रणामयोग्यः (उत्तरम्) उन्नततरम् (गृणानान्) कर्मण्यर्थे । प्रियमा-
णान् । स्तूयमानान् (तान्) वेदान् (वृणानान्) कर्मण्यर्थे । व्रियमाणान् ।
स्वीकरणीयान् (ह्वयन्तः) आह्वयन्तः । उच्चारयन्तः (मन्यन्ते) ज्ञायन्ते (अन्यः)
भिन्नः (वृतः) स्वीकृतः (ऊर्जया) पराक्रमेण (अवृतः) अस्वीकृतः (नेत्)
नैव (परिमुष्णीयात्) अपहरेत् । नाशयेत् (पूर्वम्) दोहनात् पूर्वम् (वत्सः)
गोशिशुः (अधीत्य) आगत्य (धयेत्) धेट् पाने । पिबेत् (अभ्यश्नुयात्)
प्राप्नुयात् ॥
१. यहाँ आगे कण्डिका की पङ्क्तियां अति भ्रष्ट थीं, हस्तलेखों से मिलान करके मूल एवं
अर्थ भी यथावश्यक ठीक किया है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २ १३५
कण्डिका २ ॥
प्रजापतिर्यज्ञमतनुत, स ऋचैव होत्रमकरोत्, यजुषाध्वर्य्यवं, साम्नोद्गा-
त्रमथर्वाङ्गिरोभिर्ब्रह्मत्वं, तं वा एतं महावाचं कुरुते, यदृचैव होत्रमकरोद्यजुषाध्व-
र्य्यवं साम्नोद्गात्रमथर्वाङ्गिरोभिर्ब्रह्मत्वं स वा एष त्रिभिर्वेदैर्यज्ञस्यान्यतरः पक्षः
संस्क्रियते मनसैव ब्रह्मा यज्ञस्यान्यतरं पक्षं संस्करोत्ययमु वै यः पवते स यज्ञ-
स्तस्य मनश्च वाक् च वर्त्तनिर्मनसा चैव हि वाचा च यज्ञे वहत्यत एव मन
इयमेव वाक् स यद्वदन्नास्ति विद्यादद्धं मेऽस्य यज्ञस्यान्तरगादिति, तद्यथैकपात्
पुरुषो यन्नेकचक्रो वा रथो वर्त्तमानो भ्रैषं न्येत्येवमेवास्य यज्ञो भ्रैषं न्येति, यज्ञस्य
भ्रैषमनु यजमानो भ्रैषं न्येति, यजमानस्य भ्रैषमन्वृत्विजो भ्रैषं नियन्ति, ऋत्विजां
भ्रैषमनु दक्षिणा भ्रैषं नियन्ति, दक्षिणानां भ्रैषमनु यजमानः पुत्रपशुभिर्भ्रैषं न्येति,
पुत्रपशूनां भ्रैषमनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन भ्रैषं न्येति स्वर्गस्य लोकस्य भ्रैषमनु
तस्यार्द्धस्य योगक्षेमो भ्रैषं न्येति, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ २ ॥
कण्डिका २ ॥ चतुर्वेदी चार ऋत्विजों के बिना यज्ञ गिर जाता है ॥
( प्रजापतिः यज्ञम् अतनुत ) प्रजापति [ प्रजापालक परमेश्वर वा यजमान ]
ने यज्ञ फैलाया । ( सः ऋचा एव होत्रम् अकरोत्, यजुषा आध्वर्य्यवं, साम्ना
औद्गात्रम्, अथर्वाङ्गिरोभिः ब्रह्मत्वम् ) उस [ प्रजापति ] ने ऋग्वेद से ही होता का
कर्म किया, यजुर्वेद से अध्वर्य्यु का कर्म, सामवेद से उद्गाता का कर्म और अथर्वाङ्गिराओं
[ निश्चल ज्ञान वाले चारों वेदों ] से ब्रह्मा का काम । (तं वै एतं महावाद्यं कुरुते यत्
ऋचा एव हौत्रम् अकरोत्, यजुषा आध्वर्य्यवं, साम्ना औद्गात्रम् अथर्वाङ्गिरोभिः
ब्रह्मत्वम् ) उस ही इस [ यज्ञ ] को उसने अति प्रशंसनीय किया है, जिसने ऋग्वेद से
होता का कर्म किया है, यजुर्वेद से अध्वर्य्यु का कर्म, सामवेद से उद्गाता का कर्म,
और निश्चल ज्ञान वाले चारों वेदों से ब्रह्मा का कर्म । ( त्रिभिः वेदैः यज्ञस्य सः वै एषः
अन्यतरः पक्षः संस्क्रियते, मनसा एव ब्रह्मा यज्ञस्य अन्यतरं पक्षं संस्करोति )
तीनों वेदों [ त्रयी विद्या ] से यज्ञ का वही कोई सा पक्ष [ भाग ] सिद्ध किया जाता है,
मन से ही ब्रह्मा किसी ही पक्ष को सिद्ध करता है । ( अयम् उ वै यः पवते सः यज्ञः )
और यह जो चलता है, वह यज्ञ है । ( तस्य मनः च वाक् च वर्त्तनिः ) उस [ ब्रह्मा ]
का मन और वाणी प्रवृत्ति मार्ग है । ( मनसा च एव हि वाचा च यज्ञे वहति, अतः
एव मनः इयम् एव वाक् ) मन से और वाणी से ही वह यज्ञ में चलता है, इससे ही
मन यही वाणी है । ( सः यत् वदन् न अस्ति विद्यात् मे अस्य यज्ञस्य अर्द्धम् अन्तः
अगात् इति ) जो वह [ ब्रह्मा ] बताता हुआ नहीं रहता है, वह जाने कि मेरे इस यज्ञ
की ऋद्धि [ सम्पत्ति ] छिप गई । ( तत् यथा एकपात् पुरुषः यन्, एकचक्रः रथः वा
२-( अतनुत ) व्यस्तारयत् ( महावाद्यम् ) अतिशयेन कथनीयम् ! प्रशंस-
नीयम् ( अन्यतरः ) अन्यतमः । बहूनां मध्ये निर्धारित एकः ( पक्षः ) भागः
( संस्क्रियते ) सम्पाद्यते ( संस्करोति ) सम्यक् सम्पादयति ( पवते ) गच्छति ।

ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है [ इस कण्डिका का मिलान करो—गोपथ पू० १ । १३ ] ॥ २ ॥

१३६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ३ ॥
वर्त्तमामः भ्रेषं न्येति एवम् एव अस्य यज्ञः भ्रेषं न्येति ) और जैसे एक पांव वाला
पुरुष जाता हुआ अथवा एक पहिये वाला रथ चलता हुआ गिर जाता है, वैसे ही इसका यज्ञ
गिर जाता है । (यज्ञस्य भ्रेषम् अनु यजमानः भ्रेषं न्येति) यज्ञ के गिराव के साथ यजमान
गिर जाता है । (यजमानस्य भ्रेषम् अनु ऋत्विजः भ्रेषं नियन्ति) यजमान के गिराव के
समय ऋत्विज् लोग गिर जाते हैं । ( ऋत्विजां भ्रेषम् अनु दक्षिणाः भ्रेषं नियन्ति )
ऋत्विजों के गिराव के साथ दक्षिणायें गिर जाती हैं । ( दक्षिणानाम् भ्रेषम् अनु
यजमानः पुत्रपशुभिः भ्रेषं न्येति ) दक्षिणाओं के गिराव के साथ यजमान पुत्र और
पशुओं सहित गिर जाता है । ( पुत्रपशूनां भ्रेषम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन भ्रेषं
न्येति ) पुत्र और पशुओं के गिराव के साथ यजमान स्वर्गलोक से गिर जाता है । (स्वर्गस्य
लोकस्य भ्रेषम् अनु तस्य अर्द्धस्य योगक्षेमः भ्रेषं न्येति, यस्मिन् अर्द्धे यजन्ते इति
ब्राह्मणम् ) स्वर्गलोक के गिराव के साथ उसकी सम्पत्ति का योगक्षेम [ पाने योग्य का
पाना और पाये हुये का बचाना ] गिर जाता है, जिस सम्पत्ति में लोग यज्ञ करते हैं—यह
ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है [ इस कण्डिका का मिलान करो—गोपथ पू० १ । १३ ] ॥ २ ॥
भावार्थः—कर्मकुशल ऋत्विजों के न होने से यज्ञ में विघ्न पड़ता है ॥ २ ॥
कण्डिका ३ ॥
तदु ह स्माह श्वेतकेतुरारुणेयो ब्रह्माणं दृष्ट्वा भाषमाणमर्द्धं मेऽस्य यज्ञ-
स्यान्तरगादिति, तस्माद् ब्रह्मा स्तुते बहिःपवमाने वाचोयम्यमुपांश्वन्तर्यामाभ्या-
मय ये पवमान उदूचुस्तेऽत्रथ यानि च स्तोत्राणि च शस्त्राण्यावषट्कारात्तेषु स
यदृक्तो भ्रेषन्निश्चच्छेदो भूर्जनदिति गार्हपत्ये जुहुयात्, यदि यजुष्ट ओं भुवो जन-
दिति दक्षिणाग्नौ जुहुयात्, यदि सामत ओं स्वर्जनदित्याहवनीये जुहुयात्, यद्यना-
ज्ञाता ब्रह्मातो ओं भूर्भुवः स्व॒र्जनदोमित्याहवनीय एव जुहुयात्, तद्याकोवाक्य-
स्यर्चां यजुषां साम्नामथर्वाङ्गिरसामथापि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टं सन्ध्रीयते,
तद्यथा लवणेनेत्युक्तं, तद्यथा उभयपात्पुरुषो यद्युभयचक्रो वा रथो वर्त्तमानोऽभ्रेषं
न्येत्येवमेवास्य यज्ञोऽभ्रेषं न्येति, यज्ञस्याऽभ्रेषमनु यजमानोऽभ्रेषं न्येति, यजमान-
स्याभ्रेषमन्वृत्विजोऽभ्रेषं नियन्ति, ऋत्विजामभ्रेषमनु दक्षिणा अभ्रेषं नियन्ति,
दक्षिणानामभ्रेषमनु यजमानः पुत्रपशुभिरभ्रेषं न्येति, पुत्रपशूनामभ्रेषमनु यजमानः
स्वर्गेण लोकेनाभ्रेषं न्येति, स्वर्गस्य लोकस्याऽभ्रेषमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमोऽभ्रेषं
न्येति, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥
कण्डिका ३ ॥ यज्ञ में त्रुटि होने पर प्रायश्चित्त ॥
( आरुणेयः श्वेतकेतुः तम् उ स्म ब्रह्माणं भाषमाणं दृष्ट्वा आह मे अस्य
निघ० २ । १४ ( वर्त्तनिः ) प्रवृत्तिमार्गः ( वदन् ) कथयन् ( अर्द्धम् ) पू० १ । १३ ।
ऋद्धिम् । संपत्तिम् ( अन्तः ) मध्ये ( यन् ) इण् गतौ-शतृः । गच्छन् ( भ्रेषम् ) भ्रेषृ
चलने--घञ् । अधःपतनम् ( न्येति ) निश्चयेन प्राप्नोति ( अर्द्धस्य ) सम्पत्तेः
( योगक्षेमः ) गो० पू० १ । १३ । प्राप्यस्य प्रापणं प्राप्तस्य रक्षणम् ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ३ १३७
यज्ञस्य अर्द्धम् अन्तर् अगात् इति ) अरुण का पुत्र श्वेतकेतु तब ही ब्रह्मा को बोलते
हुये देख कर कहने लगा—मेरे इस यज्ञ का आधा भाग छिप गया। (तस्मात् ब्रह्मा
बहिष्पवमाने वाचोयम्यम् उपांशु यामाभ्याम् अन्तर् स्तुते) इसलिये ब्रह्मा दो
बहिष्पवमान स्तोत्र को वाणी रोक कर चुपचाप दो पहर तक बोलता है। (अथ ये
पवमाने उदूचुः तेषु अथ यानि च स्तोत्राणि च शस्त्राणि आवषट्कारात् तेषु सः
यत् ऋक्तःभ्रेषं नियच्छेत् ओं भूः जनत् इति गार्हपत्ये जुहुयात् ) और जो पुरुष दो
पवमान स्तोत्रों को बोलें उनमें, और जो स्तोत्र और शस्त्र वषट्कार के साथ यज्ञ समाप्ति
तक होते हैं उनमें, वह [ब्रह्मा] जो ऋग्वेद से गिराव [त्रुटि] को रोके, ओम् भूः
जनत्—इन [व्याहृतियों] से गार्हपत्य अग्नि में हवन करे। (यदि यजुष्टः ओं भुवः
जनत् इति दक्षिणाग्नौ जुहुयात् ) जो यजुर्वेद से [त्रुटि को रोके]—ओम् भुवः जनत्—
इनसे दक्षिणाग्नि में हवन करे।( यदि सामतः, ओं स्वः जनत् इति आहवनीये
जुहुयात् ) जो सामवेद से [त्रुटि को रोके ]—ओं स्वः जनत्—इनसे आहवनीय अग्नि में
हवन करे। (यदि अनाज्ञाताः ब्रह्मणो१, ओं भूः भुवः स्वः जनत् ओम् इति आहवनीये
एव जुहुयात् ) जो न जानी हुई ब्रह्मा की क्रियाओं को [रोके ]—ओम् भूः भुवः स्वः
जनत्—इन [व्याहृतियों] से आहवनीय अग्नि में ही हवन करे। (तत् वाकोवाक्यस्य
ऋचां, यजुषां, साम्नाम्, अथर्वाङ्गिरसां अथ अपि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टम्
सन्धीयते ) वह वाकोवाक्य के ऋग्वेद मन्त्रों के, यजुर्वेद मन्त्रों के, सामवेद मन्त्रों के और
चारों वेद मन्त्रों के और वेदों के रस—[ध्वनि] से यज्ञ का दोष सुधर जाता है। (तत्
यथा लवणेन इति उक्तम् ) सो जैसे लवण [खार] के साथ यह कहा गया है [गोपथ
पू० १।१४], (तत् यथा उभयपात् पुरुषः यन् उभयचक्रः रथः वा वर्तमानः
अभ्रेषं न्येति एवम् एव अस्य यज्ञः अभ्रेषं न्येति ) सो जैसे दो पांव वाला पुरुष
चलता हुआ, अथवा दो पहिये वाला रथ वर्त्तमान [जाता हुआ] नहीं चलता [स्थिरता]
पाता है, वैसे ही इस [यजमान] का यज्ञ निश्चलता पाता है। (यज्ञस्य अभ्रेषम् अनु
यजमानः अभ्रेषं न्येति ) यज्ञ की निश्चलता के साथ यजमान निश्चलता [अकर्मण्यता]
पाता है। (यजमानस्य अभ्रेषम् अनु ऋत्विजः अभ्रेषं नियन्ति ) यजमान की
निश्चलता के साथ ऋत्विज् लोग निश्चलता पाते हैं। (ऋत्विजाम् अभ्रेषम् अनु
दक्षिणाः अभ्रेषं नियन्ति ) ऋत्विजों की निश्चलता के साथ दक्षिणार्यें निश्चलता पाती
हैं। (दक्षिणानाम् अभ्रेषम् अनु यजमानः पुत्रपशुभिः अभ्रेषं न्येति ) दक्षिणाओं की
निश्चलता के साथ यजमान पुत्रों और पशुओं सहित निश्चलता पाता है। (पुत्रपशूनाम्
अभ्रेषम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन अभ्रेषं न्येति ) पुत्रों ओर पशुओं की निश्चलता
३—(आरुणेयः) अरुण—ढक् । अरुणस्य पुत्रः ( अन्तर्) अदर्शनम् । मध्ये
(स्तुते) स्तौति (बहिः पवमाने) स्तोत्रविशेषद्वयम् (वाचोयम्यम् ) यम उपरमे
—यत् । वाचः वाण्याः यम्यं यमन विरोधं कृत्वा (उपांशु) अप्रकाशे गुप्ते
(यामाभ्याम् ) प्रहराभ्याम् (उदूचुः) उच्चारितवन्तः (आवषट्कारात् ) वषट्-
१. पू० सं० 'ब्रह्मतो' इति पाठः स चासङ्गतः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ४ ॥

१३८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ४
के साथ यजमान स्वर्ग लोक के सहित निश्चलता पाता है। ( स्वर्गस्य लोकस्य अभ्रेषम्
अनु तस्य अर्द्धस्य योगक्षेमः अभ्रेषं न्येति. यस्मिन् अर्द्धे यजन्ते इति ब्राह्मणम् ) स्वर्ग
लोक की निश्चलता के साथ उस [ यजमान ] की ऋद्धि [ सम्पत्ति ] का योगक्षेम [ पाने
योग्य का पाना और पाये हुये का बचाना ] निश्चलता पाता है, जिस सम्पत्ति में वे यज्ञ
करते हैं, यह ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है ॥ ३ ॥
भावार्थः-यज्ञ में त्रुटि का प्रायश्चित्त कर देने से यज्ञ की सिद्धि और यजमान की
वृद्धि होती है ॥ ३ ॥
विशेषः-इस कण्डिका को मिलाओ-गो० पू० १ । १४ और ऐतरेय ब्राह्मण
५ । ३४ ॥
कण्डिका ४ ॥
तद्यदौदुम्बर्यान्नि म आसिष्ट, हिङ्ङ्कृणोन् मे प्रास्तावीन्म उदगासीत् मे
सुब्रह्मण्यामाह्वासीदित्युद्गात्रे दक्षिणा नीयन्ते, ग्रहान् मेऽग्रहीत् प्राचारीन्मेऽशु-
श्रुवन् मे संमनसस्कार्षीदयाक्षीन्मेऽवषट्कार्षीन्म इत्यध्वर्य्यवे, होतृसदन आसिष्ट,
अयाक्षीन्मेऽशांसीन्मेऽवषट्कार्षीन्म इति होत्रे, देवयजनं मेऽचीक्लृपद् ब्रह्मा सादं
मेऽसीषदद् ब्रह्मजपान्मेऽजपीत् पुरस्ताद्धोम-संस्थितहोमान्मेऽहौषीदयाक्षीन्मे-
ऽशांसीन्मेऽवषट्कार्षीन् म इति ब्रह्मणे भूयिष्ठेन मा ब्रह्मणाकार्षीदित्येतद्वै भूयिष्ठं
ब्रह्म यद्भृग्वङ्गिरसः, येऽङ्गिरसः स रसः येऽथर्वाणः, येऽथर्वाणस्तद्भेषजं, यद्भेषजं
तदमृतं, यदमृतं तद् ब्रह्म, स वा एष पूर्वेषामृत्विजामर्द्धभागस्यादर्द्धमितरेषामर्द्धं
ब्रह्मण इति ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ ऋत्विजों के कर्म जिनमें वे दक्षिणा पाते हैं ॥
( तत् यत् औदुम्बर्यां मे आसिष्ट, हिङ्कृणोत् मे, प्रास्तावीत् मे,
उदगासीत् मे, सुब्रह्मण्याम् आह्वासीत् इति उद्गात्रे दक्षिणाः नीयन्ते१ ) वह जो
[ उद्गाता ] औदुम्बरी [ गूलर के मचान ] पर मेरे [ यजमान के ] लिये बैठा, मेरे
लिये हिङ् शब्द किया, मेरे लिये स्तुति की, मेरे लिये सामगान किया, सुब्रह्मण्या [ भली
कारेण यज्ञसमाप्तिपर्यन्तम् ( भ्रेषम् ) अधःपतनम् ( नियच्छेत् ) यम उपरमे-
विधिलिङ् । नियमे कुर्यात् । अवरुन्धेत् । (त्राकोवाक्यस्य) क० २१ द्र० । पदसमूहस्य
( यन् ) गच्छन् ( अभ्रेषम् ) अचलनम् । दृढत्वम् । स्थिरताम् ।
४-( औदुम्बय्र्याम् ) पृभिदिव्यधि० ( उ० १ । २३ ) उड संहतौ संहनने
समूहे वा, सौत्रो धातु -कुः । संज्ञायां भृतृवृ० ( पा० ३ । २ । ४६ ) उडु +
वृतृ वरणे-खच् । मुम् च डस्य दः, वस्य बः । ततः अण् ङीप् । उदुम्बरकाष्ठ-
निर्मितायां खट्वायाम् ( मे ) मदर्थम् ( उदगासीत् ) अगायत् ( सुब्रह्मण्याम् ) तत्र
१. ऋत्विजों के विभिन्न कार्यों के प्रति कृतज्ञता व्यक्त करते हुए यजमान द्वारा दक्षिणा दी
जा रही है इसी का वर्णन यहाँ है, अर्थात् आप मेरे लिए दो शाखा वाले गूलर की डाल के
नीचे बैठे, सामवेद गान के समय हिङ्कार किया, आदि २ बहुत कष्ट उठाये ॥ सम्पा०॥

भांति ब्रह्म को बताने वाली ऋचा ] बोला, इसलिये उद्गाता को दक्षिणायें दी जाती हैं
( ग्रहान् मे अग्रहीत् प्राचारीत् मे, अश्रुश्रुवत् मे, संमनसः कार्षीत्, अयाक्षीत् मे,
अवषट्कार्षीत् मे इति अध्वर्य्यवे ) [ जिसलिये अध्वर्य्यु ने ] ग्रहों [ सोमपात्रों ] को मेरे
लिये ग्रहण किया, मेरे लिये प्रचार किया, मेरे लिये [ वेदमन्त्र ] सुनवाये, [ लोगों को ]
समान मन वाला किया, मेरे लिये यज्ञ किया, मेरे लिये वषट् [ समाप्ति का शब्द ] किया,
इसलिये अध्वर्य्यु को [ दक्षिणायें लायी जाती हैं ] । ( होतुःसदने आसिष्ट, अयाक्षीत्
मे, अशांसीत् मे, अवषट्कार्षीत् मे, इति होत्रे ) [ जिसलिये होता ] होतृसदन में
बैठा, मेरे लिये यज्ञ किया, मेरे लिये स्तुति की, मेरे लिये वषट्कार किया, इसलिये होता
को [ दक्षिणायें लायी जाती हैं ] । ( ब्रह्मा देवयजनं मे अचीक्लपत्, सादं मे असीसृपत्
ब्रह्मजपान् मे अजपीत्, पुरस्ताद्धोमसंस्यितहोमान् मे अहौषीत्, अयाक्षीत् मे,
अशांसीत् मे, अवषट्कार्षीत् मे, इति ब्रह्मणे ) [ जिसलिये ] ब्रह्मा ने देवयजन मेरे
लिये ठीक बनाया, मेरे लिए स्थान पहुँचाया, मेरे लिए वेद के जप जपे, मेरे लिए पुरस्तात्-
होम और संस्थितहोमां को हवन किया, मेरे लिए यज्ञ किया, मेरे लिए स्तुति की, मेरे लिए
वषट् [ यज्ञ समाप्ति का शब्द ] किया, इसलिए ब्रह्मा को [ दक्षिणायें दी जाती हैं ] ।
( भूयिष्ठेन ब्रह्मणा मा अकार्षीत् इति एतत् वै भूयिष्ठं ब्रह्म यत् भृग्वङ्गिरसः )
[ ब्रह्मा ने ] बहुत अधिक ब्रह्मज्ञान के साथ मुझे किया है, यही बहुत अधिक ब्रह्मज्ञान है,
जो भृगु अङ्गिरा [ परिपक्व ज्ञान वाले चारों वेद ] हैं । ( ये अङ्गिरसः सः रसः
ये अथर्वाणः ) जो अङ्गिरस [ ज्ञान वाले चारों वेद ] हैं, जो अथर्वा [ निश्चल ज्ञान
वाले चारों वेद ] हैं, वह रस है । ( ये अथर्वाणः तद् भेषजम् ) जो अथर्वा [ निश्चल ज्ञान
वाले चारों वेद ] हैं, वह औषध है । ( यत् भेषजं तत् अमृतं यत् अमृतं तत् ब्रह्म, सः
वै एषः ) जो ओषध है वही अमृत है, जो अमृत है वह ब्रह्म [ वेद ज्ञान ] है, वही [ ज्ञान
स्वरूप ] यह [ ब्रह्मा ] है । ( पूर्वेषाम् ऋत्विजाम् अर्द्धभागस्य अर्द्धम् इतरेषाम्
ब्रह्मणः अर्द्धम् इति ब्राह्मणम् ) पहिले ऋत्विजों की सम्पत्ति के भाग का आधा
दूसरों [ उद्गाता, अध्वर्य्यु और होता ] का है और आधा ब्रह्मा का है, यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है १ ॥ ४ ॥
सात्तुः ( पा० ४ । ४ । ६८ ) सुब्रह्मन्-यत्, टाप् । सुब्रह्मणि सुष्ठु वेदज्ञाने प्रवृ-
त्ताम् स्तुतिम् ऋचं वा ( अह्वासीत् ) आ + ह्वेञ् शब्दे-लुङ् । आहूतवान्
( नीयन्ते ) प्राप्यन्ते । दीयन्ते ( ग्रहान् ) सोमपात्राणि ( अश्रुश्रुवत् ) श्रु श्रवणे-
णिच्, लुङ् । श्रावितवान् ( संमनसः ) समानहृदयान् ( अशांसीत् ) शंसु स्तुतौ-
लुङ् । स्तुतवान् (अवषट्कार्षीत् ) वषट्कार, नामधातुः--लुङ् । वषट् शब्दम्
अकार्षीत् ( अचीक्लपत् ) समर्थं योग्यं कृतवान् ( सादम् ) स्थानम् ( असीसृपत् )
सृप्लृ गतौ-णिच्-लुङ् । अगमयत् । प्रापितवान् ( भूयिष्ठेन ) बहुतमेन
( ब्रह्मणा ) वेदज्ञानेन ( भेषजम् ) औषधम् ( अर्द्धम् ) ऋधु वृद्धौ-घञ् । द्वयो-
र्मध्ये समभागः । समृद्धिः ॥
१. कण्डिका का भ्रष्टपाठ एवं तदनुसार अर्थ ठीक किया है ।। सम्पा० ॥

कण्डिका ५ ॥

१४० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ५
भावार्थः—चार ऋत्विजों में ब्रह्मा चतुर्वेदी और यज्ञविधान दर्शक होता है तथा
शेष तीन एक एक वेद वाले होते हैं, इसलिए यजमान ब्रह्मा का ओरों से उच्च पद जाने
और उसका अधिक सत्कार करे ॥ ४ ॥
कण्डिका ५ ॥
देवाश्च ह वा असुराश्च संग्रामं समयतन्त, तत्रैतास्तिस्रो होत्रका जिह्मं
प्रतिपेदिरे, तासामिन्द्र उक्थानि सामानि लुलोप, तानि होत्रे प्रायच्छदाज्यं ह
वै होतुर्बभूव, प्रउगं पोतुर्वैश्र्वदेवं ह वै होतुर्बभूव, निष्केवल्यं नेष्टुर्मरुत्वतीयं ह
वै होतुर्बभूव, आग्निमारुतमाग्नीध्रस्य, तस्मादेतदभ्यस्ततरमिव शस्यते यदाग्नि-
मारुतं तस्मादेते संशंशुका इव भवन्ति यद्धोता पोता नेष्टाग्नीध्रो मुमोहे वसीत
तद् ब्रह्मेयस मिवास तासामद्धं प्रतिलुलोप प्रथमाहँणञ्च प्रथमपदञ्चैतद्दक्षिणाञ्च-
तत्परिशिषेदेदिति ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ तीन ऋत्विजों से यज्ञ करना ॥
( देवाः च ह वै असुराः च संग्रामं समयतन्त ) देवता और असुर लोग संग्राम
में जुटे [ विद्वान् और अविद्वान् ऋत्विज् लड़ने लगे ] । ( तत्र एताः तिस्रः होत्रकाः
जिह्मं प्रतिपेदिरे ) उस [ संग्राम ] में इन तीन होताओं ने कुटिलता विचारी । ( तासाम्
इन्द्रः उक्थानि सामानि लुलोप ) इन्द्र ने उन [ऋत्विजों] के उक्थ साम स्तोत्रों को तोड़
डाला । ( तानि होत्रे प्रायच्छत् ) उस [ इन्द्र ] ने उन [ स्तोत्रों ] को होता को दे दिया ।
(आज्यं ह वै होतुः बभूव) वही [ स्तोत्र ] आज्य [ घृत स्तोत्र ] होता का हुआ. ( पोतुः
प्रउगं होतुः वैश्वदेवं ह वै बभूव ) वही [ स्तोत्र ] पोता [ शोधने वाले ऋत्विज् ] का
प्रउग [ प्रयोजनीय स्तोत्र ] होता का ही वैश्वदेव [ स्तोत्र ] हुआ ( नेष्टुः निष्केवल्यं ह
वै होतुः मरुत्वतीयं बभूव आग्नीध्रस्य आग्निमारुतम् ) वही [स्तोत्र] नेष्टा [ नायक
ऋत्विज्] का निष्केवल्य स्तोत्र ही होता का मरुत्वतीय [स्तोत्र] हुआ, और आग्नीध्र [अग्नि
प्रकाशक ऋत्विज्] का आग्निमारुत [स्तोत्र हुआ], (तस्मात् एतत् अभ्यस्ततरम् इव शस्यते
यत् आग्निमारुतम्) इसलिये यह [स्तोत्र] अधिक बार ही बोला जाता है, जो आग्निमारुत है।
५-(होत्रकाः) होत्रा-कन्, टाप् स्त्रीलिङ्गः। होत्राः-गो० पू० २ । १६ ।
ऋत्विजः (जिह्मम्) जहातेः सम्प्रदाकारलोपश्च (उ० १ । १४१)। ओहाक् त्यागे-मन्।
कुटिलभावम्। मन्दत्वम् (प्रतिपेदिरे) प्रतिपादितवन्तः। आचरितवन्तः (सामानि)
सामवेदस्तोत्राणि ( लुलोप ) लुपॢ छेदने-लिट् । छिन्नवान् ( प्रउगम् ) उञ्छादीनां
च (पा० ६ । १ । १५४ ) प्र + युजिर् योगे-घञ् अगुणः कुत्वं यलोपः । प्रयोगाहं
स्तोत्रम् ( निष्केवल्यम् ) इन्द्रस्य शस्त्रं स्तोत्रम् ( नेष्टुः ) नप्तृनेष्टृत्वष्टृ० ( उ०
२ । ९५ ) णीञ् प्रापणे-तृन्, षुक् च । नयनकर्तुः । ऋत्विग्विशेषस्य ( मरुत्व-
तीयम् ) मध्वादिभ्यश्च ( पा० ४ । २ । ८६ ) । मरुत्-मतुप् मस्य वः । मरुत्वत्-
१. उक्थम् शब्द पातुतुर्दि० ( उ० २ । १७ ) से थक् प्रत्यय करके निष्पन्न होता है । उच्यते
परितो भाष्यते यत्तदुक्थम् ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ६ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ५ ॥ १४१
हैं। (तस्मात् एते संशंसुकाः इव भवन्ति यत् होता पोता नेष्टा आग्नीध्रः मुमोहे
[ =सुमोहे ] वसीत ) इसलिये यह सब लोग संशंसुक [ मिल कर स्तुति करने
वाले ] ही होते हैं, कि होता पोता, नेष्टा और आग्नीध्र बड़े मोह में घिर जावें, ( तद्
ब्रह्मा इयसाम् आस इव ) और तब ब्रह्मा उदासीन ? सा हुआ । ( तासाम् अर्धं
प्रतिलुलोप ) उन [ होत्रक लोगों का आधा भाग उस [ इन्द्र यजमान ] ने काट दिया ।
( एतत् प्रथमार्हणं च प्रथमपदं च एतत् दक्षिणां च परिशिषेदेत् इति ब्राह्मणम् )
इस कारण प्रथम पूजन और प्रथम पद [ ब्रह्मा पद ] को और इस कारण दक्षिणा को
प्रतिषेध करे [ रोक देवे ] यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ५ ॥
भावार्थः-इस कण्डिका का शब्दार्थ समझ में नहीं आया, विद्वान् लोग विचार
लेवें । भाव यह जान पड़ता है कि ब्रह्मा के अभाव में यज्ञ पूरा पूरा सिद्ध नहीं होता,
इसलिये सहायक ऋत्विजों को आधी दक्षिणा दी जावे और आधी बचा ली जावे ॥ ५ ॥
कण्डिका ६ ॥
उद्दालको ह वा आरुणिरुदीच्यान् वृत्तो धावयाञ्चकार, तस्य ह निष्क
उपाहितो बभूव, उपवादाद् बिभ्यतो, यो मा ब्राह्मणोऽनूचान उपवदिष्यति तस्मा
एतं प्रदास्यामीति, तद्धोदीच्यान् ब्राह्मणान् भयं बिभेद उद्दालको ह वा अयमा-
याति, कौरुपञ्चालो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः स ऊर्ध्वं वृत्तो न पर्य्यादधीत केनेमं वीरेण
प्रतिसंयतामहा इति, य यत एव प्रपन्नं दध्रे तत् एवमनुप्रतिपेदिरे. ते ह स्वैदा-
यनं शौनकमुचुः, स्वैदायैन त्वं वै नो ब्रह्मिष्ठोऽसीति त्वयेमं वीरेण प्रतिसंयता-
महा इति, तं यत एव प्रपन्नं दध्रे तत एवमनुप्रतिपेदिरे. तं ह स्वैदायना इत्या-
मन्त्रयामास, स भो गोतमस्य पुत्रेतीतिहास्मा असूयात्, प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्राव,
स वै गोतमस्य पुत्र ऊर्ध्वं वृत्तोऽधावीत् ॥ ६ ॥
कण्डिका ६ ॥ उद्दालक ऋषि का उत्तर वालों से शास्त्रार्थ करने का प्रयत्न ॥
( वृतः आरुणिः उद्दालकः ह वै उदीच्यान् धावयांचकार ) चुने हुए आरुणि
[ अरुण के पुत्र ] उद्दालक [ अज्ञान दलने वाले ऋषि ] ने उत्तर निवासियों पर धावा
छप्रत्ययः । मरुत्वान् इन्द्रः, तस्य स्तोत्रम् ( आग्नीध्रस्य ) अग्निमिन्धे अग्नीत्,
अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ--क्विप् । अग्नीधः शरणे रण् मं च (वा० पा० ४ । ३ । १२०)
अग्नीध्र--रण् । अग्निप्रदीपकस्य ऋत्विग्विशेषस्य ( संशंसुकाः ) समि कस उकन्
( उ० २ । २१) सम् + शंसु स्तुतौ--उकन् । संयोगेन स्तोतारः ( मुमोहे ) प्रमाद-
पाठः । सुमोहे । सु + मुह वैचित्ये--घञ् । महत्यज्ञाने ( वसीत ) वस आच्छादने ।
आच्छाद्यते ( इयसाम्+आस ) ? इयस उदासीनतायां--लिट् ? आर्षप्रयोगः ।
उदासीनो बभूव ( इव ) यथा ( प्रतिलुलोप ) प्रत्यक्षेण लुप्तवान् ( प्रथमार्हणम् )
अर्ह पूजायाम्--ल्युट् । प्रथमपूजनम् ( एतत् ) अनेन प्रकारेण ( परिशिषेदेत् )
षिधु गत्याम्, अस्यार्षरूपम् । निषेधेत । वर्जयेत् ॥

१४२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ६
किया । ( उपवादात् बिभ्यतः तस्य ह निष्कः उपाहितः बभूव ) शास्त्रार्थ से डरते
हुए उस [ उद्दालक ] का हार पण में रखा गया था । ( यः अनूचानः ब्राह्मणः मा
उपवदिष्यति तस्मै एतं प्रदास्यामि इति ) [ उद्दालक ने कहा ] जो अनूचान [ अङ्ग
उपाङ्ग सहित वेद जानने वाला ] ब्राह्मण मुझसे शास्त्रार्थ करेगा उसको यह [ हार ]
दूंगा । ( तत् ह उदीच्यान् ब्राह्मणान् भयं बिभेद ) उससे उत्तर निवासी ब्राह्मणों को
भय ने छेद डाला । ( अयम् उद्दालकः ह वै आयाति, कौरुपाञ्चालः ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः,
तः वृतः ऊर्ध्वं पर्य्यादधीत इमं वेन वीरेण प्रतिसंयतामहै ) यह उद्दालक ही आता
है, यह कुरु पञ्चाल का रहने वाला ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ] ब्रह्मा का पुत्र है
वह चुना हुआ [ हार को ] ऊपर न धारण करे, [ इसलिए ] इसको किस वीर के साथ
हम जुटावें । ( यतः एव तं प्रपन्नं दध्रे ततः एवम् अनुप्रतिपेदिरे ) जो कि उस
[ उद्दालक ] ने उस [ हार ] को सामने रख दिया था, इसलिए उन्होंने ऐसा विचार
किया । ( ते ह स्वैदाय॒नं शौनकम् ऊचुः ) वे उसके विषय में स्वैदाय॒न शौनक से बोले—
( स्वैदाय॒न त्वं वै नः ब्रह्मिष्ठः असि इति इमं त्वया वीरेण प्रतिसंयतामहै इति )
हे स्वैदाय॒न ! तू ही हममें बड़ा ब्रह्मज्ञानी है, इसको तुझ वीर के साथ हम जुटावें । ( यतः
एव तं प्रपन्नं दध्रे ततः एवं तं ह स्वैदायनाः अनुप्रतिपेदिरे इति ) जो कि उस
[ उद्दालक ] ने उस [ हार ] को सामने रख दिया था, इसलिए ऐसा उसके विषय में ही
स्वैदाय॒न लोगों ने विचार किया । ( सः आमन्त्रयामास भो गोतमस्य पुत्र इति इति ह
अस्मै असूयात् ) वह [ स्वैदाय॒न ] बोला—हे गोतम के पुत्र ! आप इस [ मुझ ] से
युद्ध करे । ( प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्राव ) उस [ उद्दालक ] ने अङ्गीकृत वचन को अङ्गीकार
किया । ( सः वै गोतमस्य वृतः पुत्रः ऊर्ध्वम् अधा॒वीत्) वही गोतम का चुना हुआ पुत्र
ऊँचे स्थान को शीघ्र गया ॥ ६ ॥
६—( उद्दालकः ) उद् + दलविदा णे—घञ्, स्वार्थे कन् । उत्कर्षेण दलति
भिनत्ति अज्ञानानि यः । मुनिभेदः ( आरुणिः ) अरुण—इञ् । अरुणस्य पुत्रः
( उदीच्यान् ) बुञ्प्रागपागुदक्प्रतीचो यत् ( पा० ४।२।१०१) उदच्—यत् ।
उत्तरदेशनिवासिनः निष्कः ) वक्षोभूषणम् । हारः ( उपाहितः ) उप +
आ + दधातेः—क्तः । पणे आरोपितः ( उपवादात् ) शास्त्रार्थात् ( बिभ्यतः )
बिभेतेः—शतृः । भयं गच्छतः पुरुषस्य ( अनूचानः ) साङ्गोपाङ्गवेदवेत्ता ( उप-
वदिष्यति ) उपेत्य कथयिष्यति । शास्त्रार्थं करिष्यति ( कौरुपाञ्चालः ) तस्य
निवासः ( पा० ४।२।६९ ) कुरुपञ्चाल—अण् । अनुशतिकादीनां च ( पा० ७ ।
३।२० ) उभयपदादिवृद्धिः । कुरुपञ्चालदेशनिवासी । उद्दालकः ( ऊर्ध्वम् )
उच्चम् ( वृतः ) स्वीकृतः ( दध्रे ) दधार ( स्वैदाय॒नम् ) स्वेदाय॒न—अण् ।
स्वेदाय॒नस्य पुत्रम् । ( शौनकम् , शुन गतो—कः, ततः कन्, अण् च । ज्ञानवान् ।
मुनिविशेषः ( ब्रह्मिष्ठः ) ब्रह्म--इष्ठन् । अतिशयेन ब्रह्मज्ञानी ( अस्मै ) क्रुधद्रुहे-
र्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः ( पा० १।४।३७ ) असूयात् इति क्रियया सह चतुर्थी
( असूयात् ) असु उपतापे—लेट् । विवादयेत् ( प्रतिश्रुतम् ) स्वीकृतम् ( प्रतिशुश्राव )
स्वीकृतवान् ॥

कण्डिका ७ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ७ ॥ १४३
भावार्थः—विद्वान् लोग परस्पर प्रश्नोत्तर करके ब्रह्मज्ञान की उन्नति करें ॥ ६ ॥
कण्डिका ७ ॥
यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं लोमशा
जायन्ते १, कस्मादासामपरमिव श्मश्रूण्युपकक्षाण्यन्यानि लोमानि जायन्ते २,
यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिता भवन्ति
३, कस्मादन्ततः सर्वा एव पलिता भवन्ति ४, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात्
कस्मादिमाः प्रजा अदन्तिका जायन्ते ५, कस्मादासामपरमिव जायन्ते ६, यस्तद्-
र्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादासां सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७, कस्मादासां
पुनरेव जायन्ते ८, कस्मादन्ततः सर्व एव प्रभिद्यन्ते ९, यस्तद्दर्शपूर्णमा यो रूपं
विद्यात् कस्मादधरे दन्ताः पूर्वे जायन्ते १०, पर उत्तरे ११, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो
रूपं विद्यात् कस्मादधरे दन्ताः अणीयांसो ह्रसीयांसः १२, प्रथीयांसो वर्षीयांस
उत्तरे १३, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ १४, कस्मा-
त्समे इव जम्भे १५, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमे श्रोत्रेऽन्ततः समे
इव दीर्णे १६, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तो १७,
ऽश्मश्रवः१ स्त्रियः १८, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादासां सन्ततमिव
शरीरं भवति १९, कस्मादासामस्थीनि दृढतराणीव भवन्ति २०, यस्तद्दर्शपूर्ण-
मासयो रूपं विद्यात् कस्मादासां प्रथमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २१,
कस्मादासां मध्यमे वयसि रेतः सिक्तं सम्भवति २२, कस्मादासामुत्तमे वयसि
रेतः सिक्तं न सम्भवति २३, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिदं शिश्नमु-
च्चैश एति २४, नीचीपद्यते २५, कस्मात्सकृदपानम् २६ ॥ ७ ॥
कण्डिका ७ ॥ अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञ के सम्बन्ध से
उद्दालक के शरीर सम्बन्धी प्रश्न ॥
(तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) [उद्दालक ने कहा] सो जो पुरुष
अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात्
इमाः प्रजाः प्रथमं शिरस्तः लोमशाः 'जायन्ते १, कस्मात् आसाम् अपरम् इव
श्मश्रूणि उपकक्षाणि अन्यानि लोमानि जायन्ते २) कैसे यह सब प्रजायें पहिले शिर
पर लोम वाले उत्पन्न होते हैं १, कैसे पीछे से इनके दाढ़ी मूंछ और कांख के और दूसरे
लोम उत्पन्न होते हैं २। (तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष
अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात्
इमाः प्रजाः प्रथमं शिरस्तः पलिताः भवन्ति ३, कस्मात् अन्ततः सर्वा एव पलिताः
७—(उपकक्षाणि) कक्षसमीपस्थानि (पलिताः) श्वेताः (अदन्तिकाः)
दन्तरहिताः (अणीयांसः) अणु—ईयसुन् । अतिसूक्ष्माः (ह्रसीयांसः) ह्रस्व-
१. "अश्मश्रुवः" इति पू० सं० पाठः ॥ सम्पा० ॥

१४४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ७
भवन्ति ४) क्यों यह प्रजायें पहिले शिर पर श्वेत हो जाते हैं ३, क्यों अन्त में सब ही
श्वेत हो जाते हैं ४ । (यः तत् दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या
और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात् इमाः प्रजाः
अदन्तिकाः जायन्ते ५, कस्मात् आसाम् अपरम् इव जायन्ते ६) क्यों यह प्रजायें
बिना दांत वाले उत्पन्न होते हैं ५, क्यों इनके [दांत] पीछे निकलते हैं ६ । (तत् यः
दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के]
रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात् आसां सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७,
कस्मात् आसां पुनः एव जायन्ते ८, कस्मात् अन्ततः सर्वे एव प्रभिद्यन्ते ९) क्यों
इन सात वर्ष आठ वर्ष वालों के [दांत] उखड़ जाते हैं ७, क्यों इनके [दांत] फिर
भी निकल आते हैं ८, क्यों अन्त में सभी उखड़ जाते हैं ९। (तत् यः दर्शपूर्णमासयोः
रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह
उत्तर देवे]—(कस्मात् अधरे दन्ताः पूर्वे जायन्ते १०, परे उत्तरे ११) क्यों नीचे
वाले दांत पहिले निकलते हैं १०, और पीछे ऊपर वाले ११ । (तत् यः दर्शपूर्णमासयोः
रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह
उत्तर देवे]—(कस्मात् अधरे दन्ताः अणीयांसः, ह्रसीयांसः १२, उत्तरे प्रथीयांसः
वर्षीयांसः १३) क्यों नीचे वाले दांत अधिक सूक्ष्म और निर्बल होते हैं १२ और ऊपर
वाले अधिक चौड़े और सबल होते हैं १३ । (तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्)
सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—
(कस्मात् इमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ १४, कस्मात् समे इव जम्भे १५) क्यों वह दोनों
[सामने के] बड़े दांत अधिक लम्बे होते हैं १४, क्यों दोनों डाढ़ें चौकोर सी हैं १५।
(तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के
[यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात् इमे श्रोत्रे अन्ततः समे इव
दीर्णे १६) क्यों यह दोनों कान अन्त में समान से फटे होते हैं १६। (तत् यः
दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के]
रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात् पुमांसः श्मश्रुमन्तः १७, स्त्रियः
अश्मश्रवः १८) क्यों पुरुष दाढ़ी मूछ वाले होते हैं १७, और स्त्रियां बिना दाढ़ी मूछ
वाली १८। (तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और
पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात् आसां शरीरं
सन्ततम् इव भवति १९, कस्मात् आसाम् अस्थीनि दृढतराणि इव भवन्ति २०)
क्यों इन [प्रजाओं] का शरीर फैला हुआ सा होता है १९, क्यों इनकी हड्डियां अधिक
ईयसुन् । निर्बलतराः । कोमलतराः (प्रथीयांसः) पृथु-ईयसुन् । स्थूलतराः
(वर्षीयांसः) वृद्ध-ईयसुन् । वृद्धतराः । सबलतराः (उत्तरे) उपरिस्थाः
(समे) समाने (सन्ततम्) विस्तृतम् (सिक्तम्) सिंचितम् (सम्भवति)
उत्पद्यते (शिश्नम्) मेढ्रम् (सकृत्) शके ऋतिन् (उ० ४। ५८) शकॢ शक्तौ-
ऋतिन् वा शस्य सः । पुरीषम् । वीर्यम् (अपानम्) अप+अन प्राणने-अच् ।

कण्डिका ८ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ८ १४५
-वृद्ध होती हैं २० । ( तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात् ) सो जो पुरुष अमावस्या
और पूर्णमासी के [ यज्ञ के ] रूप को जाने [ वह बतावे ]—( कस्मात् आसां प्रथमे
वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २१, कस्मात् आसां मध्यमे वयसि रेतः सिक्तं
सम्भवति २२, कस्मात् आसां उत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २३ ) क्यों
इन [ प्रजाओं ] की पहली अवस्था में वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २१, क्यों इन-
की मध्यम अवस्था में वीर्य सींचा हुआ निकलता है २२, क्यों इनकी पिछली अवस्था में
वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २३ । ( तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात् ) सो
जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [ यज्ञ के ] रूप को जाने [ वह बतावे ]—
( कस्मात् इदं शिश्नम् उच्चैशः एति २४, नीचीपद्यते २५, कस्मात् शकृत्
अपानम् २६ ) क्यों यह मनुष्य लिङ्ग ऊंचा जाता है २४, और नीचा होता है २५, क्यों
शकृत् [ मल वा वीर्य ] नीचे जाने वाला होता है २६ ॥७॥
भावार्थः—अमावस्या और पूर्णमासी को चन्द्रमा की गति का प्रभाव शरीर पर
क्या होता है, इसका विचार विद्वान् करते रहें । उत्तरों के लिये कण्डिका ९ देखो ॥७॥
कण्डिका ८ ॥
अथ यः पुरस्तादष्टावाज्यभागान् विद्यात् मध्यतः पञ्च हविर्भागाः, षट्
प्राजापत्याः उपरिष्टादष्टावाज्यभागान् विद्यात् १ अथ यो गायत्रीं हरिणीं ज्योति-
ष्पक्षां सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहन्तीं विद्यात् २, अथ यः पङ्क्तिं पञ्चपदां
सप्तदशाक्षरां सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहन्तीं विद्यात् ३ अस्मै ह निष्कं
प्रयच्छन्नुवाचानूचानो ह वै स्वैदायना स सुवर्णं वै सुवर्णविदे ददामीति तदुप-
यम्य निश्चक्राम, तत्रापवव्राज यत्रेतरो बभूव, तं ह पप्रच्छ किमेष गोतमस्य पुत्र
इत्येष ब्रह्मा ब्रह्मपुत्र इति होवाच, यदेनं कश्चिदुपवदेतोत मोमांसेत ह वा मूर्द्धा
वा अस्य विपतेत्, प्राणा वैनं जह्युरिति, ते मिथ एव चक्रन्देयुर्विप्रापवव्राज यत्रे-
त्तरो बभूव १ ते प्रातः समित्पाणय उपोदेयुरुपायामो भवन्तमिति, किमर्थमिति
यानेव नो भवांस्तान् ह्यः प्रश्नानपृच्छत्तानेव नो भवान् व्याचक्षीतेति, तथेति तेभ्य
एतान् प्रश्नान् व्याचचक्षे ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ पूर्वोक्त प्रश्नों के विषय में उद्दालक और स्वैदायन वा
शौनक का वार्तालाप ॥
( अथ यः पुरस्तात् अष्टौ आज्यभागान् विद्यात् मध्यतः पञ्च हविर्भागाः,
षट् प्राजापत्याः, उपरिष्टात् अष्टौ आज्यभागान् विद्यात् १ ) फिर जो पहिले आठ
आज्य भागों [ घी की आहुति विशेषों ] को जाने, मध्य में पांच हविर्भाग [ हवि की
आहुतियां ] और छः प्राजापत्य [ प्रजापति की आहुतियां हैं उनको और ] पीछे से आठ
अधःपतनशीलम् । अथवा अप+आ+णीञ् प्रापणे-डप्रत्ययः । अधोगमनशीलम् ॥
१. पू.-सं. “बभूवुः” इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
१०

१४६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ८ ॥
आज्य भागों को जाने १, ( अथ यः हरिणीं ज्योतिष्पक्षां सवः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं
लोकम् अभिवहन्तीं गायत्रीं विद्यात् २ ) फिर जो सुवर्ण मूर्ति, ज्योति के पंख वाली,
सब यज्ञों के द्वारा यजमान को स्वर्ग लोक में पहुंचाने वाली गायत्री को [ कण्डिका १० ]
जाने २, ( अथ यः पञ्चपदां सप्तदशाक्षरां सर्वैः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिव-
हन्तीं पङ्क्तिं विद्यात् ३ ) फिर जो पांच पाद वाली, सत्रह अक्षर वाली, सब यज्ञों के
द्वारा यजमान को स्वर्ग लोक में पहुंचाने वाली पङ्क्ति को [ क० १० ] जाने ३, ( अस्मै
निष्कं प्रयच्छन् सः ह वै अनूचानः उवाच, स्वैदायनाः सुवर्णं वै सुवर्णविदे ददामि
इति ) उस [ जानकार ] पुरुष को हार देता हुआ वही अनूचान [ अङ्ग उपाङ्ग सहित
वेदों का जानने वाला उद्दालक ] बोला - हे स्वैदायण के लोगो ! सुवर्ण [ सोने का हार ]
सुवर्ण [ सुन्दर वरणीय स्वीकरणीय व्यवहार ] जानने वाले को दूंगा । ( तत् उपयम्य
निश्चक्राम ) यह निश्चित करके वह बाहिर गया, ( तत्र अपवव्राज यत्र इतरः बभूव )
और वहां पहुंचा जहां दूसरा [ स्वैदायण ] था । ( तं ह पप्रच्छ किम् एषः गोतमस्य
पुत्रः इति ) उससे उस [ स्वैदायण ] ने पूछा—क्या यह गोतम का पुत्र है ? ( ह
उवाच एषः ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः इति ) वह [ उद्दालक ] बोला—यह [ मैं ] ब्रह्मा [ चारों
वेद जानने वाला ] और ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाले ] का पुत्र है, ( यत् एनं कश्चित्
उपवदेत उत मीमांसेत ह वा अस्य मूर्द्धा विपतेत् वा प्राणाः एनं जह्युः इति ) जो
कोई इसके साथ शास्त्रार्थ करे अथवा विचार करे अथवा इसका मस्तक गिर
पड़े अथवा इसको प्राण छोड़ देवें—( ते मिथः एव चक्रन्देयुः = विक्रन्देयुः ) वे
आपस में चिल्लाने लगे । ( विप्रापवव्राज यत्र इतरः बभूव ) वह [ स्वैदायन ]
वहां पहुँचा जहां दूसरा [ उद्दालक ] था । ( प्रातः ते समित्पाणयः उपोदेयुः,
भवन्तम् उपयामः इति ) वे [ स्वैदायन ] प्रातःकाल समिधायें हाथ में लिये हुये पहुँचे
[ और बोले ]—हम आपके पास आये हैं । ( किमर्थम् इति ) [ उद्दालक बोला ]
किसलिये । ( यान् एव तान् प्रश्नान् भवान् नः ह्यः अपृच्छत्, तान् एव नः भवान्
व्याचक्षीत इति ) [ स्वैदायन बोला ] जिन ही उन प्रश्नों को हमसे आप ने कल
पूँछा था, उनको ही हमें आप बताइये । ( तथा इति ) [ उद्दालक बोला ] वैसा ही

८--( हरिणीम् ) श्यास्त्याह्वञ्विभ्य इनन् ( उ० २ । ४६ ) हृञ् हरणे--
इनन्, ङीष् । दुःखहरणशीलाम् । सुवर्णप्रतिमाम् ( सुवर्णविदे ) क्वसुँस्०
( उ० ३ । १० ) वृञ् वरणे--नप्रत्ययः + विद ज्ञाने--क्विप् । सुष्ठु वरणीयस्य
स्वीकरणीयस्य व्यवहारस्य ज्ञात्रे ( उपयम्य ) निश्चित्य ( निश्चक्राम ) वहिर्जगाम
( अपवव्राज ) अजगाम ( मीमांसेत ) विचारयेत् ( जह्युः ) ओहाक् त्यागे--
विधिलिङ् । त्यजेयुः ( चक्रन्देयुः१) क्रदि आह्वाने रोदने च, आक्रोशं कृतवन्तः
( विप्रापवव्राज ) वि + प्र + अप + वव्राज ( उपोदेयुः ) उप + उत् + आ + ईयुः ।
समीपे आजग्मुः व्याचक्षीत ) भवान् विवृणोतु ( व्याचचक्षे ) व्याख्यातवान् ॥

१ विक्रन्देयुः इति समीचीनः पाठः प्रतिभाति ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ९ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ९ ॥ १४७
हो । ( तेभ्यः एतान् प्रश्नान् व्याचचक्षे ) उन [ उद्दालक ] को उस [ स्वैदायिन ] ने
यह प्रश्न बताये ॥ ८ ॥
भावार्थः-विद्वान् लोग विद्वानों से सत्कार पूर्वक प्रश्नोत्तर करके सत्य का
निर्णय करें ॥ ८ ॥
कण्डिका ९ ॥
यत्पुरस्तात् वेदेः प्रथमं बर्हिः स्तृणाति तस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं
लोमशा जायन्ते १, यदपरमिव प्रस्तरमनुस्तृणाति तस्मादासामपरमिव श्मश्रूण्यु-
पक्ष्काण्यान्यानि लोमानि जायन्ते २, यत् प्राग्वर्हिषः प्रस्तरमनुप्रहरति तस्मादिमाः
प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिता भवन्ति ३, यदन्ततः सर्वमेवानुप्रहरति तस्माद-
न्ततः सर्व एव पलिता भवन्ति ४, यत्प्रयाजा अपुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति
तस्मादिमाः प्रजा अदन्तिका जायन्ते ५, यद्धवींषि पुरोऽनुवाक्यावन्ति भवन्ति
तस्मादासामपरमित्र जायन्ते ६, यदनुयाजा अपुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति तस्मा-
दासां सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७, यत्पत्नीसंयाजाः पुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति
तस्मादासां पुनरेव जायन्ते ८, यत्समिष्टयजुरपुरोऽनुवाक्यावद्भवति तस्मादन्ततः
सर्व एव प्रभिद्यन्ते ९, यद्गायत्र्याऽनूच्य त्रिष्टुभा यजति तस्मादधरे दन्ताः पूर्वं
जायन्ते १०, पर उत्तरे ११, यदृचाऽनूच्य यजुषा यजति तस्मादधरे दन्ता अणीयांसः
ह्रसीयांसः १२, प्रथीयांसो वर्षीयांस उत्तरे १३, यदाघारौ दीर्घतरौ प्राञ्चावाघार-
यति तस्मादिमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ १४, यत् संयाज्ये सञ्छन्दसी तस्मात् समे इव
जम्भे १५, यच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति तस्मादिमे श्रोत्रे अन्ततः समे इव दीर्णे १६,
यज्जपं जपित्वाऽभिहिङ्कृणोति तस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तो १७, ऽश्मश्रुव स्त्रियः
१८, यत् सामिधेनीः संतन्यन्नाह तस्मादासां सन्ततमिव शरीरं भवति १९, यत्
सामिधेन्यः काष्ठहविषो भवन्ति तस्मादासामस्थीनि दृढतराणीव भवन्ति २०,
यत् प्रयाजा आज्यहविषो भवन्ति तस्मादासां प्रथमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भ-
वति २१, यन्मध्ये हविषां दध्ना च पुरोडाशेन च प्रचरन्ति तस्मादासां मध्यमे
वयसि रेतः सिक्तं सम्भवति २२, यदनुयाजा आज्यहविषो भवन्ति तस्मादासा-
मुत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २३, यदुत्तमेऽनुयाजे सकृदपानिति तस्मा-
दिदं शिश्नमुच्चश एति २४, नीचीपद्यते २५, यन्नापानेत् शकृच्छूलं स्याद्यन्मुहुर-
पानेत् शकृत्त्यन्नं स्यात् तस्मात् सकृदपानिति नेत् शकृच्छूलं स्यात् शकृत्त्यन्नं
वेति २६ ॥ ६ ॥
कण्डिका ९ ॥ अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञविधान से
शरीर की अवस्था का वर्णन ॥
( यत् वेदेः पुरस्तात् प्रथमं बर्हिः स्तृणाति तस्मात् इमाः प्रजाः शिरस्तः
प्रथमं लोमशाः जायन्ते .१ ) [ स्वैदायिन के उत्तर प्रश्नों के लिये कण्डिका ७ देखो ]
जो वेदी के पूर्व में वह पहिले कुशासन बिछाता है, इसलिये यह प्रजायें शिर पर पहिले
लोम वाले होते हैं १। ( यत् अपरम् इव प्रस्तरम् अनुस्तृणाति तस्मात् आसाम्

१४८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ६ ॥
अपरम् इव श्मश्रूणि उपकक्ष्याणि अन्यानि लोमानि जायन्ते २ ) जो कि पीछे से
प्रस्तर [ कुशा का मुठ्ठा ] विछाता है, इसलिये पीछे से इनके दाढ़ी मूंछ और कांख के
और दूसरे लोम उत्पन्न होते हैं २ । ( यत् प्राक् बर्हिषः प्रस्तरम् अनुप्रहरति तस्मात्
इमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिताः भवन्ति ३ ) जो पूर्व दिशा में कुशा के मुट्ठे को
समेट लेता है, इसलिये यह प्रजायें शिर पर पहिले श्वेत हो जाते हैं । ३ ( यत् अन्ततः सर्वम्
एव अनुप्रहरति तस्मात् अन्ततः सर्वे एव पलिताः भवन्ति ४ ) जो कि अन्त में
सबको ही समेट लेता है इसलिये अन्त में सभी श्वेत हो जाते हैं ४ । ( यत् प्रयाजाः
अपुरोऽनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्मात् इमाः प्रजाः अदन्तिकाः जायन्ते ५ ) जो कि
प्रयाज [ यज्ञाङ्ग विशेष ] पुरोऽनुवाक्या बिना होते हैं, इसलिये यह प्रजायें बिना दांत
वाले होते हैं ५ । ( यत् हवींषि पुरोऽनुवाक्यावन्ति भवन्ति तस्मात् आसाम् अपरम्
इव जायन्ते ६ ) जो कि हवि पुरोऽनुवाक्या वाले होते हैं, इसलिये इनके [ दान्त ] पीछे
निकलते हैं ६ । ( यत् अनुयाजाः अपुगोऽनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्मात् आसाम्
सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७ ) जो कि अनुयाज [ यज्ञाङ्गविशेष ] पुरोऽनुवाक्या
बिना होते हैं, इसलिये सात वर्ष आठ वर्ष वालों के [ दाँत ] उखड़ जाते हैं ७ । ( यत्
पत्नीसंयाजाः पुरोऽनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्मात् आसाम् पुनः एव जायन्ते ८ )
जो कि देवपत्नियों के यज्ञ पुरोऽनुवाक्या वाले होते हैं, इसलिये इनके [ दांत ] फिर भी
निकल आते हैं ८ । ( यत् समिष्टयजुः अपुरोऽनुवाक्यावत् भवति तस्मात् अन्ततः
सर्वे एव प्रभिद्यन्ते ६ ) जो कि समिष्टयजु [ यज्ञविशेष ] पुरोऽनुवाक्या बिना होता है,
इसलिये अन्त में सब ही [ दांत ] उखड़ जाते हैं ६ । ( यत् अनूच्य गायत्र्या त्रिष्टुभा
यजति तस्मात् अधरे दन्ताः पूर्वं जायन्ते १० परे उत्तरे ११ ) जो कि [ मन्त्रों को ]
पढ़कर गायत्री के साथ और त्रिष्टुप के साथ यज्ञ करता है, इसलिये नीचे वाले दांत
पहिले निकलते हैं १०, और पीछे ऊपर वाले ११ । ( यत् अनूच्य ऋचा यजुषा यजति
तस्मात् अधरे दन्ताः अणीयांसः, ह्रसीयांसः १२, उत्तरे प्रथीयांसः वर्षीयांसः १३ )
जो कि [ मन्त्रों को ] पढ़कर ऋग्वेद के साथ और यजुर्वेद के साथ यज्ञ करता है, इसलिये
नीचे वाले दांत अधिक सूक्ष्म और निर्बल होते हैं १२, और ऊपर वाले अधिक चौड़े और
सबल होते हैं १३ । ( यत् दीर्घतरौ प्राञ्चौ आघारौ आघारयति तस्मात् इमौ दंष्ट्रौ
दीर्घतरौ १४ ) जो कि अधिक लम्बे और अधिक पूजनीय दोनों आवार [ घृतदान के
होमविशेष ] को सींचता है, इसलिये यह [ सामने के ] दोनों बड़े दांत अधिक लम्बे होते
हैं १४ । ( यत् संयाज्ये सञ्छन्दसी तस्मात् समे इव जम्भे १५ ) जो कि दोनों
संयाज्य समान छन्द वाले होते हैं, इसलिये दोनों दाढें चौकोर सी हैं १५ । ( यत् चतुर्थे
६—(स्तृणाति ) आच्छादयति ( लोमशः ) लोमवन्तः ( प्रस्तरम् ) दर्भ-
मुष्टिम् ( अनुप्रहरति ) संगृह्णाति ( पत्नीसंयाजाः ) देवपत्नीनां स्तुतियुक्त-
यज्ञाङ्गविशेषाः । देवपत्न्यः यथा इन्द्राणी, अग्नायी, वरुणानी, इत्यादय. ( आघारौ )
आ+घृ क्षरणे—घञ् । घृतदानहोमविशेषौ ( प्राञ्चौ ) प्रकर्षेण पूजनीयौ
( आघारयति ) समन्तात् सिञ्चति ( सामिधेनी ) समिधामाधाने ष्ण्यण् ( वा०
पा० ४ । ३ । १२० ) समिध्—ष्ण्यण्, षित्वात् ङीष्, यलोपः । अग्निप्रज्वलने