गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

४६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १
महामवृधत् कस्य होतुः-इति ) उन ही इन सम्पातों [ भली भांति प्राप्ति योग्य वा
ऐश्वर्ययुक्त ज्ञान वाले सूक्त विशेषों ] को विश्वामित्र [ सब के मित्र वा सब के प्यारे ऋषि ]
ने पहिले ही पहिले देखा [ विचारा ] —एवा त्वामिन्द्र.........ऋ० ४ । १६ । १–११,
यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि.........ऋ० ४ । २२ । १–११, और कया महामवृधत् कस्य
होतुः......... ऋ० ४ । २३ । १–११ । ( विश्वामित्रेण दृष्टान् तान् वामदेवः असृजत )
विश्वामित्र के देखे हुए उन [ तीन सम्पातों ] को वामदेव [ श्रेष्ठ विद्वान् ऋषि ] ने प्रकट
कर दिया । ( सः ह विश्वामित्रः ईक्षाञ्चक्रे, अहं वा यान् सम्पातान् अदर्शम् तान्
वामदेवः असृजत ) उस ही विश्वामित्र ने देखा [ विचारा ]—मैंने जिन सम्पातों को
देखा था, इनको वामदेव ने प्रकट कर दिया । ( कानि नु अहं सूक्तानि हि तत्प्रतिमान्
सम्पातान् सृजेयम् इति ) कौन से सूक्तों को अब मैं उनके सदृश सम्पात प्रकट करूँ ।
( सः एतानि सूक्तानि तत्प्रतिमान् सम्पातान् असृजत—सद्यो ह जातो वृषभः
कनीनः, उदु ब्रह्माण्याैरत श्रवस्या, अभि तष्टेव दीधया मनीषाम् इति विश्वामित्रः,
इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैः, य एक इदद्धव्यश्चर्षणीनाम्, यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न
भीमः इति वसिष्ठः, इमामू षु प्रभृति सातये धाः, इच्छन्ति त्वा सोम्यासः
सखायः, शासद् वह्निर्दुहितुर्नप्त्यं गात् इति भरद्वाजः ) उसने इन सूक्तों को उनके
सदृश सम्पात प्रकट किया—सद्यो ह जातो वृषभो कनीनः......ऋ० ३ । ४८ । १–५, उदु
ब्रह्माण्याैरत श्रवस्या..... ऋ० ७ । २३ । १-६, अभि तष्टेव दीधया मनीषाम्.........ऋ०
३ । ३८ । १–१०, इन [ तीन सूक्तों ] के विश्वामित्र [ ऋषि ] हैं, इन्द्रः पूर्भिदातिरद्-
दासमर्कैः-ऋ० ३ । ३४ । १–११, यः एकइद धव्यश्चर्षणीनाम्-ऋ० ६ । २२ । १-११,
यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीमः-ऋ० ७ । १६ । १–११, इन [ तीन सूक्तों ] के वसिष्ठ
[ ऋषि ] हैं, इमामू षु प्रभृति सातये धाः-ऋ० ३ । ३६ । १-६, इच्छन्ति त्वा
सोम्यासः सखायः-ऋ० ३ । ३१ । १-२२, शासद् वह्निर्दुहितुर्नप्त्यं गात्.........
ऋ० ३ । ३० । १-२२, इन [ तीन सूक्तों ] के भरद्वाज [ ऋषि ] हैं । (एतैः वै सम्पातैः
एते ऋषयः इमान् लोकान् समपतन् ) इन ही सम्पातों [ प्राप्ति योग्य ज्ञानों ] से इन
ऋषियों ने इन लोकों को पाया । ( तत् यत् समपतन् तस्मात् सम्पाताः, तत् सम्पातानां
सम्पातत्वम् ) सो जो उन्होंने [ लोकों को ] अच्छे प्रकार पाया, इसी से वे सम्पात
[ अच्छे प्रकार पाने योग्य ज्ञान ] हैं, वह ही सम्पातों का सम्पातत्व [ अच्छे पाने योग्य
धर्म है ] । ( ततः वै एतान् त्रीन् सम्पातान् मैत्रावरुणः विपर्य्यासम् एकैकम् अहर्हः
शंसति, एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र इति-प्रथमे अहनि, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि
इति द्वितीये, कया महामवृधत् कस्य होतुः इति तृतीये ) फिर ही इन तीन सम्पातों
१-( सम्पातान् ) सम्+पत गतौ ऐश्वर्ये च-घञ्, अथवा पा रक्षणे-
क्तः । सम्पतनशीलान् । सम्यक् प्राप्तव्यान सम्यगैश्वर्ययुक्तान् बोधान् । सूक्तविशे-
षान् ( अपश्यत् ) दृष्टवान् । वेदमध्ये ज्ञातवान् ( जुजुषे ) जुषते । सेवते
( वष्टि ) कामयते ( कया ) केन प्रकारेण ( महाम् ) महान्तम् ( अवृधत् ) वर्धते