गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ३३ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के चौबीस उत्पत्ति
६० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३३ ॥
वै दक्षिणास्तद्यज्ञ इत्येते द्वे योनी एकं मिथुनम् १२, एतद्ध स्मैतद्विद्वांसमोपाका-
रिमासस्तुर्ब्रह्मचारी ते संस्थित इत्यथैत आसस्तुराचित इव चितो बभूवाथो-
त्थाय प्राव्राजोदित्येतद्वाऽहं वेद नैतासु योनिष्वित एतेभ्यो वा मिथुनेभ्यः सम्भूतो
ब्रह्मचारी मम पुरायुषः प्रेयादिति ॥ ३३ ॥
कण्डिका ३३ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के चौबीस उत्पत्ति
स्थान और बारह जोड़ा ॥
(मनः एव सविता वाक् सावित्री) [मौद्गल्य ने कहा]—मन ही सविता
[चलाने वाला] और वाणी सावित्री [चलाने वाले की उपासिका वा सेविका है, (यत्र
हि एव मनः तत् वाक्, यत्र वै वाक् तत् मनः इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम्)
जहां पर ही मन है, वहां वाणी है जहां पर ही वाणी है वहां मन है, यह दो योनि
[उत्पत्ति स्थान] और एक जोड़ा है। १। (अग्निः एव सविता पृथिवी सावित्री)
अग्नि ही सविता [चलाने वाला] और पृथिवी सावित्री [चलाने वाले की उपासिका]
है, (यत्र हि एव अग्निः तत् पृथिवी यत्र वै पृथिवी तत् अग्निः इति एते द्वे योनी
एकं मिथुनम्) जहां पर ही अग्नि है वहां पृथिवी है, जहां पर ही पृथिवी है वहां अग्नि
है, यह दो उत्पत्तिस्थान और एक जोड़ा है। २। (वायुः एव सविता अन्तरिक्षम्
सावित्री) वायु ही सविता और अन्तरिक्ष सावित्री है, (यत्र हि एव वायुः तत्
अन्तरिक्षम् यत्र वै अन्तरिक्षं तत् वायुः इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम्) जहां पर
ही वायु है वहां अन्तरिक्ष है, और जहां पर ही अन्तरिक्ष है वहां वायु है, यह दो उत्पत्ति-
स्थान और एक जोड़ा है। ३। (आदित्यः एव सविता द्यौः सावित्री) सूर्य ही चलाने
वाला और प्रकाश चलाने वाले की सेवा करने वाली है, (यत्र हि एव आदित्यः तत्
द्यौः यत्र वै द्यौः तत् आदित्यः इति द्वे योनी एकं मिथुनम्) जहां पर ही सूर्य है
वहां प्रकाश है, जहां पर ही प्रकाश है वहां सूर्य है, यह दो उत्पत्तिस्थान और एक जोड़ा
है। ४। (चन्द्रमाः एव सविता नक्षत्राणि सावित्री) चन्द्रमा ही चलाने वाला और
नक्षत्र चलाने वालों की सेवा करने वाली है, (यत्र हि एव चन्द्रमाः तत् नक्षत्राणि यत्र
वै नक्षत्राणि तत् चन्द्रमाः इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम्) जहां पर ही चन्द्रमा
है, वहां नक्षत्र [तारागण] हैं, जहां पर ही नक्षत्र हैं वहां चन्द्रमा है यह दो उत्पत्ति
स्थानम् (मिथुनम्) क्षुधिपिशिमिथिभ्यः कित् (उ० ३। ५५) मिथ वधे
मेधायां च—उनन् कित् । द्वयोः संयोगः । (अवभृथम्) अपो विभर्ति, अप्+भृञ्
भरणे—कः । मेघः (विद्युत्) भ्राजभासधुर्विद्युतोर्जि० (पा० ३। २। १७७)
वि+द्युत दीप्तौ—क्विप् । तडित् । अशनिः (स्तनयित्नुः) स्तनितनिहिष्वपुषिगदि-
मदिभ्यो णेरित्नुच् (उ० ३। २९) स्तन देव शब्दे—इत्नूच् । मेघशब्दः । (प्राणः)
प्र+अन जीवने—घञ् । नासाग्रस्थानवर्ती वायुः, तस्य कर्म बहिर्गमनम् (अन्नम्)
ऋवृजॄसिद्रुपन्थनिखपिभ्यो नित् (उ० ३। १०) अन जीवने-नः प्रत्ययः । यद्वा
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३३ ॥ ६१
स्थान और एक जोड़ा है । ५ । ( अहः एव सविता, रात्रिः सावित्री, ) दिन ही सविता
है और रात्रि सावित्री है. ( यत्र हि एव अहः तत् रात्रिः यत्र वै रात्रिः तत् अहः
इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम् ) जहां पर ही दिन है वहां रात्रि है, जहां पर ही रात्रि
है वहां दिन है, यह दो उत्पत्ति स्थान और एक जोड़ा है । ६ । ( उष्णम् एव सविता,
शीतं सावित्री ) ताप ही चलाने वाला और ठण्ड चलाने वाले की सेवा करने वाली है,
( यत्र हि एव उष्णं तत् शीतम् यत्र वै शीतं तत् उष्णम् इति एते द्वे योनी एकं
मिथुनम् ) जहां पर ही ताप है वहां ठण्ड है, जहां पर ही ठण्ड है वहां ताप है, यह दो
उत्पत्ति स्थान और एक जोड़ा है । ७ । ( अन्भ्रम् एव सविता वर्षम् सावित्री ) मेघ
ही सविता और वर्षा स वित्री है, ( यत्र हि एव अभ्रम् तत् वर्षम् यत्र वै वर्ष तत्
अब्भ्रम्, इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम् ) जहां पर ही मेघ है वहां वर्षा है, जहां पर
ही वर्षा है वहां मेघ है यह दो उत्पत्ति स्थान और एक जोड़ा है । ८ । ( विद्युत् एव
सविता स्तनयित्नुः सावित्री ) बिजुली ही चलाने वाला और गर्जन चलाने वाले की
सेवा करने वाली है, ( यत्र हि एव विद्युत् तत् स्तनयित्नुः यत्र वै स्तनयित्नुः तत्
विद्युत् इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम् ) जहां पर ही बिजुली है वहां गर्जन है. जहां
पर ही गर्जन है वहां बिजुली है, यह दो उत्पत्तिस्थान और एक जोड़ा है । ९ । ( प्राणः
एव सविता अन्नं सावित्री ) प्राण ही सविता है, अन्न सावित्री है ( यत्र हि एव
प्राणः तत् अन्नं यत्र वै अन्नं तत् प्राणः इति एते द्वे योनी एकं मिथुनम् ) जहां ही
प्राण है, वहां अन्न है, जहां ही अन्न है वहां प्राण है, यह दो उत्पत्ति स्थान और एक
जोड़ा है । १० । ( वेदाः एव सविता छन्दांसि सावित्री ) सब वेद ही चलाने वाला है
और छन्द [ आनन्दकारक कर्म वा गायत्री आदि छन्द ] चलाने वाले की सेवा करने
वाली है, ( यत्र हि एव वेदाः तत् छन्दांसि, यत्र वै छन्दांसि तत् वेदाः इति एते
द्वे योनी एकं मिथुनम् ) जहां पर ही वेद हैं वहां छन्द हैं, जहां पर छन्द हैं वहां वेद हैं,
यह दो उत्पत्तिस्थान और एक जोड़ा है । ११ । ( यज्ञः एव सविता दक्षिणाः सावित्री )
यज्ञ [ देवपूजा, सङ्गतिकरण और दान ] ही सविता है और दक्षिणायें सावित्री हैं, ( यत्र
हि एव यज्ञः तत् दक्षिणाः, यत्र वै दक्षिणाः तत् यज्ञः, इति एते द्वे योनी एकं
मिथुनम् ) जहां पर ही यज्ञ है वहां दक्षिणायें हैं, जहां पर ही दक्षिणायें हैं वहां यज्ञ है,
यह दो उत्पत्ति स्थान और एक जोड़ा है । १२ । [ यह चौबीस उत्पत्ति स्थान और बारह
जोड़ा हुये-देखो क० ३१ ] ( एतत् ह स्म एतत् ) यह बहुत प्रसिद्ध है-( विद्वांसम् )
अद् भक्षणे-क्तः । खाद्यपदार्थः ( छन्दांसि ) चन्देरादेश्च छः ( उ० ४ । २१६ )
चदि आह्लादने-असुन् चस्य छः । आनन्दप्रदानि कर्माणि । गायत्र्यादीनि वा ।
( ओपाकारिम् ) आ + उप + अकारिम् । करोतेः लुङि रूपमार्षम् । अकार्षम् ।
आसमन्तात् उपकृतवानस्मि ( आसस्तुः ) सितनिगमिमसि० ( उ० १ । ६६ )
आङ् ईषदर्थे + षस स्वप्ने-तुन् । अल्पशयनः ( संस्थितः ) सम्यक् स्थितः ( एतः )
हिसमृगृण्वि० ( उ० ३ । ८६) इण् गतो-तुन् गतिशीलः । पुरुषार्थी । (आचितः)