सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १६॥

३६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १६
उत्पन्न संसार में (सोमपातमा) अत्यन्त सोम [तत्त्व रस] के पीने वाले [अथवा
अत्यन्त ऐश्वर्य के रक्षक] हैं॥
६-इन्द्राग्नी आगतम्-ऊपर संख्या २ देखो॥
कण्डिका १६॥
अथ शंसावोमिति, स्तोत्रियायानुरूपायोक्थमुखाय परिधानीयायै इति,
चतुश्चतुराह्वयन्ते । चतस्रो वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ति । अथो चतुष्पादः पशवः,
पशूनामाप्त्यै अथो चतुष्पर्वाणो हि प्रातःसवने होत्रकाः । तस्माच्चतुःसर्वे गायत्राणि
शंसन्ति । गायत्रं हि प्रातःसवनं सर्वे समवतीभिः परिदधति । तद्यत् समवतीभिः
परिदधति, अन्तो वै पर्यासोऽन्त उदर्कः, अन्तेनैवान्तं परिदधति । सर्वे मद्वतीभिर्यजन्ति,
तद्यत् मद्वतीभिर्यजन्ति । सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिरभिरूपाभिर्यजन्ति । यद्यज्ञेऽभिरूपं,
तत्समृद्धम् । सर्वेऽनुवषट् कुर्वन्ति, स्विष्टकृत्त्वा अनुवषट्कारो नेत् स्विष्टकृतमन्तरया-
मेति । अयं वै लोकः प्रातःसवनम् । तस्य पञ्च दिशः पञ्चोक्थानि । प्रातःसवनस्य स
एतैः पञ्चभिरुक्थैरेताः पञ्च दिश आप्नोत्येताः पञ्च दिश आप्नोति ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ प्रातःसवन में (शंसावोम्) मन्त्र को
चार चार बार बोलें ॥
(अथ शंसावोम् इति, स्तोत्रियाय अनुरूपाय उक्थमुखाय परिधानीयायै
इति चतुः चतुः आह्वयन्ते) फिर (शंसाव ओम्) हम दोनों स्तुति करें, हां
[क० १०]-इस मन्त्र से स्तोत्रिय [स्तुति योग्य व्यवहार] के लिये, अनुरूप [विषय
की अनुकूलता] के लिये, उक्थमुख [यज्ञ की मुख्यता] के लिये और परिधानीया
[समाप्ति क्रिया] के लिये--इस प्रकार चार चार बार वे बोलते हैं। (चतस्रः वै दिशः,
दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ति) चार ही दिशा हैं, दिशाओं में उससे वे [याजक] प्रतिष्ठा
पाते हैं। (अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनाम् आप्त्यै) फिर चार पांव वाले पशु होते हैं,
पशुओं की प्राप्ति के लिये [यह यज्ञ है]। (अथो प्रातः सवने चतुष्पर्वाणः हि
होत्रकाः) फिर प्रातःसवन में चार प्रकार वाले ही सहायक होता लोग होते हैं। (तस्मात्
चतुः सर्वे गायत्राणि शंसन्ति) इसलिये चार बार वे सब गायत्री [गाने योग्य] छन्द
वाले स्तोत्रों को बोलते हैं। (गायत्रं हि प्रातःसवनं सर्वे समवतीभिः परिदधति, यत्
तत् समवतीभिः परिदधति) गायत्री [गाने योग्य] छन्द वाले ही प्रातःसवन को वे सब
समवती ऋचाओं से [सम शब्द वाली ऋचाओं से जैसे-समं ज्योतिः सूर्येण...... अथर्व०
१६-(शंसावोम्) क० १० (स्तोत्रियाय) स्तुतियोग्यव्यवहाराय
(अनुरूपाय) विषयानुकूलत्वाय (उक्थमुखाय) यज्ञमुख्यतायै (परिधानीयायै)
समाप्तिक्रियायै (प्रतितिष्ठन्ति) प्रतिष्ठां प्राप्नुवन्ति (चतुष्पर्वाणः) स्नामदि-
पद्यर्तिपृ० (उ० ४ । ११३ ।) पृ पालनपूरणयोः-वनिप् । चतुरङ्गोपेतः
(समवतीभिः) समशब्दयुक्ताभिः ऋग्भिः (उदर्कः) उत्+ऋच स्तुतौ-घञ् ।

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १६ ३९५
४ । १८ । १, इत्यादि मन्त्रों से समाप्त करते हैं, क्योंकि वहां समवती ऋचाओं से वे
समाप्त करते हैं । ( अन्तः वै पर्यासः अस्तः उदर्कः, अन्तेन एव अन्तं परिदधति ) अन्त
ही पर्यास [ विराम ] है, अन्त ही उदर्क [ अवसान वा विच्छेद अर्थात् रोक ] है, अन्त के
साथ ही अन्त को वे समाप्त करते हैं [ एक एक विषय पर रुक कर दूसरे को आरम्भ करके
पूरा करते हैं ] । ( सर्वे मद्वतीभिः यजन्ति, यत् तत् मद्वतीभिः यजन्ति ) वे सब
मद्वती [ मद् शब्द वाली ] ऋचाओं से यज्ञ करते हैं [ याज्या ऋचा बोलते हैं ], क्योंकि
वहाँ मद्वती ऋचाओं से वे यज्ञ करते हैं । ( सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिः अभिरूपाभिः
यजन्ति ) वे सब सुतवती [ सुत शब्द वाली ] ऋचाओं से, पीतवती [ पीत शब्द वाली ]
ऋचाओं से और अभिरूप [ विषय के अनुकूल ] ऋचाओं से यज्ञ करते हैं । [ मद्वती,
सुतवती और पीतवती ऋचाओं के लिये देखो आगे ऋग्० १ । १६ । ८ । और बहुवचन
शब्द होने से ब्राह्मण में समस्त इस नौ ऋचा वाले सूक्त का ग्रहण अभीष्ट है। अभिरूप शब्द
से यह प्रयोजन है कि अभीष्ट देवता की स्तुति में उस देवता के सूचक पद आ जावें ] ।
( यत् यज्ञे अभिरूपं, तत् समृद्धम् ) जो यज्ञ में अनुकूल [ विषय के अनुकूल कर्म ] है,
वह समृद्ध है । ( सर्वे स्विष्टकृत्वा अनुवषट् कुर्वन्ति ) सब स्विष्टकृत् मन्त्र [ यदस्य
कर्मणोऽत्यरीरिचं.........देखो—गो० उ० ३ । १ ] पढ़कर अनुवषट् [ समाप्ति सूचक पद ]
पढ़ते हैं । ( अनुवषट्कारः स्विष्टकृतं नेत् अन्तरयाम इति ) अनुवषट्कार स्विष्टकृत् मन्त्र
को कभी भी बीच [ व्यवधान ] से नहीं लेता [ स्विष्टकृत् के पीछे ही अनुवषट् होता है ] ।
( अयं वै लोकः प्रातःसवनम् ) यह ही लोक प्रातःसवन है । ( तस्य पञ्च दिशः, प्रातः-
सवनस्य पञ्च उक्थानि ) उस [ लोक ] की पांच दिशायें [ पूर्व, दक्षिण, पश्चिम, उत्तर
और एक ऊपर नीचे की दिश ] हैं और प्रातःसवन के पांच उक्थ [ समवती, मद्वती, सुत-
वती, पीतवती और अभिरूपा ऋचाओं वाले स्तोत्र ] हैं । ( सः एतैः पञ्चभिः उक्थैः
एताः पञ्च दिशः आप्नोति, एताः पञ्च दिशः आप्नोति ) वह [ यजमान ] इन पांच
प्रकार वाले स्तोत्रों से इन पांच दिशाओं को पाता है ॥ १६ ॥
भावार्थः—देश और काल के विचार से जो कार्य किये जाते है, वे सब प्रकार सिद्ध
होते हैं ॥ १६ ॥
विशेषः १— इस कण्डिका को मिलाओ—गो०उ० ३ । १, उ० ४ । ४ उ० ४ । १८
और ऐतरेय ब्राह्मण ३ । १२ ॥
विशेषः २—पूर्वोक्त दो मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१— समं ज्योतिः सूर्येणाह्ना रात्री समावती । कृणोमि सत्यमूतयेऽरसाः
सन्तु कृत्वरीः—अथर्व० ४ । १८ । १ ॥ ( ज्योतिः ) ज्योति ( सूर्येण समम् ) सूर्य के
साथ साथ और ( रात्री ) रात्रि ( अह्ना समावती ) दिन के साथ वर्तमान है, [ ऐसे ही ]

विरामः । अवसानम् । विच्छेदः (मद्वतीभिः) मद्शब्दयुक्ताभिः ऋग्भिः ( परिदधति )
समापयन्ति ( सुतवतीभिः ) सुतशब्दयुक्ताभिः ऋग्भिः ( पीतवतीभिः ) पीतशब्द-
युक्ताभिः ऋग्भिः ( अभिरूपाभिः ) अनुकूलविषययुक्ताभिः ऋग्भिः ( अन्तरयाम )
आर्षरूपम् । अन्तर्याति । अन्तरेण गच्छति ॥