Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

मनुस्मृति (कुल्लूकभट्ट टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

Manusmriti with Kulluka Bhatta Tika & Hindi Translation

by महर्षि मनु

Source: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (origin)

DevanagariSanskritpublished649 pages
Page 90Permalink

८८ मनुस्मृति ।
'उभयोरेका प्रकृतिः प्रत्ययभेदाच्च भिन्नवद्भाति ।
कश्चिन्मूढः कल्पयति हरिहरभेदं विना शास्त्रम् ॥'
इत्यादि ।
और उक्त वैष्णवलोग, जो चार संप्रदायों में विभक्त हैं
और जिन संप्रदायों की जाग्रति भारत के अन्तिम सम्राट्
पृथ्विराज चौहान के बाद हुई है; उनमें से पहिले संप्रदायवाले
श्रीविशिष्टाद्वैतवादी (आचारी लोग) अपने मत ग्रन्थों में, जो
श्रुति स्मृति पुराण इतिहास में धक्का लगानेवाली विष्णुभक्ति
प्रकट की है उसका दिग्दर्शन किया जाता है—
'तापादिपञ्चसंस्कारैर्महाभागवताः स्मृताः ।
चक्रादिहेतिभिस्तप्तं ताप इत्यभिधीयते ॥
संस्कारः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयः पुण्ड्रधारणम् ।
तृतीयो नामकरणं वैष्णवं पावनं परम् ॥
सर्वज्ञानं चतुर्थं स्यान्मन्त्राध्ययनमुच्यते ।
पञ्चमस्तु हरेः पूजा पञ्चरात्रोक्तमार्गतः ॥
तदीयार्चनपर्यन्तं हरेराराधनं स्मृतम् ।
.इत्येवमादिसंस्कारी महाभागवतः स्मृतः ॥
अन्येत्ववैष्णवाः प्रोक्ता हीनास्तापादिभिर्द्विजाः ।
तथा ह्यवैष्णवा ज्ञेयाः प्राकृताः पापकारिणः ॥
वादशास्त्रेषु निपुणास्ते वै निरयगामिनः ।
अवैष्णवत्वं विप्राणां महापातकसंमितम् ॥
१ आशय । विष्णु और शिव, इन दोनों का भक्तवत्सलता आदि एक ही स्वभाव
है, पर ज्ञानभेद से दो मत मिलते हैं सो यह मानना सर्वनाश का निशान है । एवं,
विष्णु शिववाचक-हरि हर नाम से भी वही बात सिद्ध होती है-हरि हर की एक
प्रकृति ( धातु ) है प्रत्यय ( अ-इ ) भेद से दो नाम मालूम होते हैं, वह शास्त्र
विरुद्ध है ।

पाखण्डितं च पतितमुन्मत्तं शवहारिणम् ।

Page 91Permalink

भूमिका । ८६
अवैष्णवस्तु यो विप्रः सर्वकर्मसु गर्हितः ।
रौरवं नरकं प्राप्य चाण्डालीं योनिमाप्नुयात् ॥
चतुर्वेदी च यो विप्रो वैष्णवत्वं न विन्दति ।
वेदभारभराक्रान्तः स वै ब्राह्मणगर्दभः ॥
पाखण्डितं च पतितमुन्मत्तं शवहारिणम् ।
अवैष्णवं द्विजं स्पृष्ट्वा सवासा जलमाविशेत् ॥
चक्रादिचिह्नहीनेन स्थाप्यते यत्र कर्मणि ।
न सांनिध्यं हरेर्याति क्रियाकोटिशतैरपि ॥
अवैष्णवस्थापितानां प्रतिमानां च वन्दनम् ।
यः करोति स मूढात्मा रौरवं नरकं व्रजेत् ॥
शूद्रादीनां तु रुद्राद्या अर्चनीयाः प्रकीर्तिताः ।
रुद्रार्चनं त्रिपुण्ड्रं च यत्पुराणेषु कीर्तितम् ॥ '
ये वचन श्रीविशिष्टाद्वैत-वादियों की वसिष्ठस्मृति में लिखे हैं ।
और—
' तस्मात्त्रिपुण्ड्रं विप्राणां न धार्यं मुनिसत्तमाः ।
यद्यज्ञानात्तं विभृयुः पतितास्ते न संशयः ॥
अवैष्णवस्तु यो विप्रश्चण्डालादधमः स्मृतः ।
न तेन सह भोक्तव्यमापद्यपि कदाचन ॥ '
ये इन लोगों के प्रजापति के वचन हैं । तथा—
' चक्रादिचिह्नरहितं प्राकृतं कलुषान्वितम् ।
अवैष्णवं तु तं दूरात्–श्वपाकमिव संत्यजेत् ॥
रुद्रार्चनाहू ब्राह्मणस्तु शूद्रेण समतां व्रजेत् ।
न भस्म धारयेद् विप्रः परमापद्गतोऽपि वा ॥
मोहाद्वै विभृयाद्यस्तु स सुरापो भवेद् ध्रुवम् । '

Page 92Permalink

६० मनुस्मृति।
ये वचन इनकी हारीतस्मृति के हैं।
तथा—
‘विना यज्ञोपवीतेन विना चक्रस्य धारणात्।
विना द्वयेन वै विप्रश्चण्डालत्वमवाप्नुयात् ॥
अचक्रधारिणं विप्रं यः श्राद्धे भोजयिष्यति।
रेतोमूत्रपुरीषादि स पितृभ्यः प्रयच्छति ॥
शङ्खचक्रोर्ध्वपुण्ड्रादिरहितो ब्राह्मणाधमः।
स जीवन्नेव चण्डालः सर्वधर्मबहिष्कृतः॥’
ये इनकी पराशरस्मृति के उद्धार हैं।
एवं श्रीविशिष्टाद्वैत-वादियों (आचार्यों) के कल्पित
अन्यान्य ग्रन्थ भी हैं। जैसे—भार्गवपुराण, पद्मपुराणीय उत्तर
खण्ड, भारद्वाजसंहिता, परमेश्वरसंहिता, बृहद्ब्रह्मरहस्यसंहिता,
सुदर्शनमीमांसा, चक्रोल्लास, प्रपन्नामृत, नारायणसारसंग्रह
इत्यादि।
यह अनूठा निन्दा प्रकार देखकर आश्चर्य होता है और
इन्हों के लिखे हुए रागद्वेषकलुषितवाक्यों से ब्राह्मणों की
चण्डालता, इनसे अन्य वैष्णवों की अवैष्णवता, तथा शिर्वा-
दिकों की अपूज्यत्ता आदि कैसे सिद्ध होसकती है, कथमपि
१ द्वयसंज्ञक मन्त्र ये हैं—
‘श्रीमन्नारायणचरणौ शरणं प्रपद्ये’ ‘श्रीमते नारायणाय नमः’ इनकी प्रशंसा
कई स्थान में है। (वैष्णव प्रदीप)
२ विज्ञजन ‘आदि’ शब्द का अर्थ ढूँढ़ें!
३ आप लोगों की भारद्वाजसंहिता का वचन है कि-
‘नातिसङ्गं परिचरेत् पित्रादीनप्यवैष्णवान्।
ब्रह्मरुद्रदिगीशार्कशक्तिक्षेत्रभवादयः ॥
नित्यमभ्यर्चने वर्ज्याः कामोऽपि स्यान्न तन्मुखः ॥’

Page 93Permalink

भूमिका । ६१
नहीं । यह बात मनु, याज्ञवल्क्य, व्यास आदि के वाक्यों
से विवेक रखनेवालों को अज्ञात नहीं है इसीलिये अधिक
कहना व्यर्थ है । और उक्त वाक्यों से जो चक्रशंख से शरीर
का अङ्कन तथा ऊर्ध्वपुण्ड्र का धारण विधान किया है उसमें से
चक्र-शङ्ख वा धनुर्वाण से वैष्णवों का अङ्कन; १ और त्रिशूल-
डमरू से शैवों का अङ्कन; त्रै२वर्णिकों का धर्म नहीं है, किंतु
अन्यों का धर्म है । और ऊर्ध्वपुण्ड्र का धारण त्रैवर्णिक-धर्म
भी है; परन्तु नाना द्रव्यों से नानाप्रकार का ऊर्ध्वपुण्ड्र सर्व-
वैष्णव-मान्य नहीं है, अत एव प्रत्येक संप्रदायों के ऊर्ध्वपुण्ड्रों
के आकार पुराणों में नहीं प्राप्त होते । अङ्कन के विषय में कतिपय
श्रुति प्रमाण दी जाती हैं उनमें से पहली श्रुति यह है—
‘ पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गात्राणि पर्येषि विश्वतः ।
अतप्ततनूर्नतदामोऽश्नुते शृतास इद्वहन्तस्तत्समासत ॥ ’
( ऋक् सं० ७ अष्टक ३ अध्या० ८ वर्ग ५ मं० ) .
इस मन्त्र से अङ्कन कथमपि नहीं सिद्ध होता । यह सोम
के सम्बन्ध का मन्त्र है ( देखिये वेदभाष्य )
दूसरी श्रुति-
‘ सहोवाच याज्ञवल्क्यः, तस्मात् पुमान् आत्महिताय हरिं
भजेत् । सुश्लोकमौलेर्वर्माप्यग्निना संदधते ॥ ’
यह श्रुति ‘ शतपथ ’ के नाम से निर्णयसिन्धु में लिखी
है; परंतु ‘ शतपथ ’ में नहीं प्राप्त होती ।
१-२ धनुर्वाण से अङ्कन अर्थात् तप्तमुद्रा धारण वैरागियों में और त्रिशूल-
डमरू से अङ्कन लिङ्गायतों में प्रसिद्ध है ।
३ शिवकेशवयोरङ्कान् शङ्खचक्रादिकान् द्विजः ।
न धारयेत मतिमान् वैदिके वर्त्मनि स्थितः ॥ ’
निर्णयसिन्धु २ परि.

Page 94Permalink

६२ मनुस्मृति ।

तीसरी श्रुति-
‘ प्रतद्विष्णो अब्जचक्रे सुतप्ते जन्माम्भोधी तर्तवे चर्षणीन्द्राः ।
मूले बाह्वोर्दधन्त्ये पुराणा तु लिङ्गान्यङ्गे तप्तायुधान्यर्पयन्त ॥ ’
यह श्रुति सामवेद के नाम से लिखी है, परंतु उसमें नहीं
प्राप्त होती । यदि कहीं ‘ अल्लोपनिषद् ’ के समान कल्पित
भाग में मिलै तो भलेही मिलो ।
और-
‘ अग्निहोत्रं तथा नित्यं वेदस्याध्ययनं तथा ।
ब्राह्मणस्य तथैवेदं तप्तमुद्रादिधारणम् ॥ ’
यह पद्मपुराण का वचन है, इसमें वेदपाठ-अग्निहोत्र के
तुल्य अङ्कन-विधि लिखी है, यदि वास्तव में ऐसी ही होती तो
वेदपाठ अग्निहोत्र के समान अङ्कनविधि भी ब्राह्मण, कल्पसूत्र
और मन्वादि ग्रन्थ में अभ्रान्त प्राप्त होती और वेदपाठ अग्नि-
होत्र के समान अङ्कन के विषय में किसी को संदेह न उत्पन्न
होता । परंतु इस अङ्कन ( तप्तमुद्राधारण ) को श्रीरामानुजा-
चार्य तथा श्रीमध्वाचार्य के संप्रदायवालों को छोड़कर
अन्यसंप्रदायी भी नहीं मानते तो औरों की क्या कथा है ?
ऊर्ध्वपुण्ड्र विशेष के विषय में ये वचन मिलते हैं-
नारद उवाच ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रविधिं द्रव्यमन्त्रस्थानादिसंयुतम् ।
ब्रूहि मे देवदेवेश यथाहं धारयामि ( वै ) ॥ ७६ ॥
श्रीवासुदेव उवाच ।
श्वेतं पीतं तथा रक्तं द्रव्यं तु त्रिविधं स्मृतम् ।
पुण्ड्राणां धारणे विप्र मयैव प्रकटीकृतम् ॥ ७७ ॥
तेषु रक्तं श्रिया देव्या मत्स्नेहात्प्रकटीकृतम् ।

Page 95Permalink

' भूमिका । ६३
श्रीकुङ्कुमेति विख्यातं सदा माङ्गलिकं मुने ॥ ७८ ॥
केवलं भक्तिदं पुंसाममङ्गलविनाशनम् ।
पुण्ड्राणामन्तरालस्थं मुक्तिदं मुनिसत्तम ॥ ७९ ॥
समुद्रमथनोद्भूता कमला मम वल्लभा ।
यदा तदाब्धिनाप्येषा दातुं मां समलंकृता ॥ ८० ॥
सुरासुराणां मध्ये च स्वयमेव विधानतः ।
दातुं कन्यां कङ्कणकरां समुद्रः समुपस्थितः ॥ ८१ ॥
सा तमालोक्य देवेशमात्मनो हितमीश्वरम् ।
प्रेमातिशयतो नेत्रादम्भोबिन्दुममुञ्चत् ॥ ८२ ॥
तेनाभूद् वीरुधः प्रेम नियतः परमाद्भुतः ।
तेनैव सा हरिं प्राप्ता वीरुधेन स्वयंवरे ॥ ८३ ॥
हरिं द्राति परम्लेम्ना निजार्थोत्र विचार्य (सा) ।
प्रापणाच्च हरेः साक्षाद् हरिद्रेयं प्रकीर्त्तिता ॥ ८४ ॥
लक्ष्म्याः प्रेमतरोः साक्षाद् हरेरत्यन्तवल्लभः ।
संवीक्ष्य चिह्नितं तेन भक्तं प्रीणाति केशवः ॥ ८५ ॥
लक्ष्मीप्रेमात्मकं द्रव्यं साक्षात्किं न करोति च ।
धनधान्यं समृद्धिं च रूपसौभाग्यसंपदम् ॥ ८६ ॥
विवाहव्रतवन्धादि जन्मयात्रासु युज्यते ।
द्रव्यं माङ्गलिकं साक्षाद् हारिद्रं प्रेमभाजनम् ॥ ८७ ॥
या नारी भालदेशे तु विभर्ति प्रत्यहं द्विज ।
सा नारी लभते भाग्यं सुखं च निजमन्दिरे ॥ ८८ ॥
लक्ष्मीनं मुञ्चति प्रेम्णा पार्श्वं तस्यास्त्वहर्निशम् ।
प्रयच्छति वरान् प्रीता जायते पतिवल्लभा ॥ ८९ ॥
‘ लक्ष्मी प्रेमसमुद्भूते हरिद्रे हेमसंनिभे ।
बिभर्मि त्वां महाभागे वरदा भव ते नमः ॥ ९० ॥ ’

Page 96Permalink

६४ मनुस्मृति।
इति मन्त्रेण या नारी श्रीचूर्णमभिमन्त्रितम् ।
स्नात्वा धारयते नित्यं सा लक्ष्मीव विराजते ॥ ६१ ॥
लक्ष्मीरूपमिदं द्रव्यं पुण्ड्रमध्ये बिभर्ति यः ।
दास्यं स लभते विष्णोः सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥ ६२ ॥
पुण्ड्ररूपेण मां विद्धि रेखारूपेण वै श्रियम् ।
संधारयन्ति ये भाले बाहुवक्षःस्थलादिषु ॥ ६३ ॥
ज्ञानाय मुक्तये चूर्णं पुण्ड्रमध्ये बिभर्ति यः ।
स प्रियो ह्यावयोर्भूत्वा मामकं धाम याति हि ॥ ६४ ॥
शूद्रोऽपि ज्ञानसिद्ध्यर्थं मुक्त्यर्थं चापि यो भजेत् ।
ज्ञानं मुक्तिमवाप्नोति रहस्यं ते ब्रवीम्यहम् ॥ ६५ ॥
हरिद्रासंभवं चूर्णं टङ्कणेन समन्वितम् ।
भावितं चाम्लद्रव्येण रक्तत्वमुपयाति हि ॥ ६६ ॥
वैवाहिकेपु योगेषु स्नात्वामलकवारिणा ।
संस्मृत्य परमां देवीं कमलां मम वल्लभाभू ॥ ६७ ॥
हिरण्यवर्णाममलां वसुपात्रकरद्वयाम् ।
मातुलिङ्गधरां देवीं गन्धद्वारां मनोरमाम् ॥ ६८ ॥
पूजार्थं तव देवेशि वैकुण्ठप्राणवल्लभे ।
आज्ञां देहि महामाये श्रीचूर्णं साधये यथा ॥ ६६ ॥
हिरण्यवर्णेतित्यूचां पंचकेन महामनाः ।
प्रोक्षयेद् रजनीद्रव्यं पञ्चगव्येन शोधयेत् ॥ १०० ॥


१ कैसा सुलभ अनुष्ठान है ।
२ यही पदार्थ श्री-रोली-कुङ्कुम-आदि नाम से प्रसिद्ध है । श्री हनुमान् आदि
कतिपय मूर्ति पर रोली के बदले सिन्दूर चढ़ाया जाता है वा सिन्दूर का स्वतन्त्र
विधान है ?

Page 97Permalink

[Header]
भूमिका । ६५

अस्त्रमन्त्रेण संरक्ष्य कवचेनावगुण्ठ्य च ।
पञ्चामृतेन संस्नाप्य तक्रमध्ये निचिक्षिपेत् ॥ १०१ ॥
भूमिं संलिप्य तद्भाण्डं स्थापयेन्मृण्मयोद्भवम् ।
रात्रौ संरक्षयेद् दुष्टच्छायातो हृष्टमानसः ॥ १०२ ॥
ग्रन्थीनां तक्षणं कुर्याद् इतिर्णा सूक्तमुच्चरन् ।
द्वितीये मृण्मये भाण्डे छायाशुष्कं विधाय च ॥ १०३ ॥
प्रातः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा नित्यकर्म विधाय च ।
पात्रमुद्धृत्य हृन्मन्त्रं जप्त्वा कुर्याद् बहिस्ततः ॥ १०४ ॥
भावयेदम्लद्रव्येण शुद्धनिम्बूद्भवेन च ।
अस्त्रपिष्टेन वा तत्र टङ्कणं पातयेद् बुधः ॥ १०५ ॥
दत्वा चैरण्डपत्राणि मुखे मारुतवर्जिते ।
प्रदेशे स्थापयेद् यावद्रक्तत्वमुपजायते ॥ १०६ ॥
तावद्विधूपयेन्नित्यं यथा छाया न संक्रमेत् ।
पश्चात् संशोध्य यत्नेन शिलया चूर्णयेद् दृढम् ॥ १०७ ॥
सुगन्धस्नेहतैलेन भावयेच्चन्द्रकेण वा ।
देव्याः प्रीतिकरं चूर्णं निष्पन्नं जायते यदि ॥ १०८ ॥
वासयेन्मालतीपुष्पैस्तिलानीव महामनाः ।
यावत्संपद्यते गन्धः श्रीचूर्णं कमलाप्रियम् ॥ १०६ ॥
निष्पाद्य मङ्गलद्रव्यमणपत्रे च धारयेत् ।
पूजयेद् विविधोपायैस्तथा नीराजयेन्निशि ॥ ११० ॥
द्वादश्यां जन्मसमये श्रीदेव्याः प्रयतो नरः ।
संपूज्य परमां देवीं सर्वावरणसंयुताम् ॥ १११ ॥


१ साधन प्रकार ।

इदं द्रव्यं मया देवि प्रीत्या निष्पादितं तव ।

Page 98Permalink

६६ मनुस्मृति ।
इदं द्रव्यं मया देवि प्रीत्या निष्पादितं तव ।
स्वीकुरुष्व महामाये विष्णुपत्नि नमोऽस्तुते ॥ ११२ ॥
धारणार्थं पृथक् कुर्याद् बिल्वपात्रे विशेषतः ।
श्रिये जातेति वा केन विभृयादिति मे मतम् ॥ ११३ ॥
पुण्ड्रार्थं श्वेतद्रव्यं हि समानीतं गरुत्मता ।
श्वेतद्वीपान्महाभाग मलयादौ निवेशितम् ॥ ११४ ॥
मलयाद्रिसमुद्भूतां मृदमादाय वैष्णवः ।
करोति चोर्ध्वपुण्ड्राणि स ऊर्ध्वपदमश्नुते ॥ ११५ ॥
यस्य भाले हरेर्नाम श्वेतद्रव्येण दृश्यते ।
अन्तकाले मृतो याति श्वेतद्वीपं स पातकी ॥ ११६ ॥
न तथा वल्लभं विष्णोश्चन्दनं कुङ्कुमान्वितम् ।
यथा मलयकूटस्थं यद् द्रव्यं चन्द्रपाण्डुरम् ॥ ११७ ॥
विष्णोर्ललाटे यः प्रेम्णा करोति तिलकं मुदा ।
श्वेतद्वीपमृदा नित्यं स प्रियः कमला यथा ॥ ११८ ॥
स्नाने दाने प्रयाणे च श्राद्धे पर्वणि मङ्गले ।
होमे सुरार्चने पुण्या श्वेतद्वीपामलामही ॥ ११९ ॥
श्रीगोपीचन्दनं नाम पीतद्रव्यं महामते ।
वैकुण्ठलोकादानीतं द्वारकायां प्रतिष्ठितम् ॥ १२० ॥
सर्वेषां गोपनाद् गोपो वासुदेवोऽहमेव हि ।
अनन्ताः शक्तयो गोप्यो मदीया एव नारद ॥ १२१ ॥
मदङ्गलेपितं पुण्यं वैकुण्ठे कुङ्कुमान्वितम् ।
गोपीभिः क्षालितं तस्माद् गोपीचन्दनमुच्यते ॥ १२२ ॥'
'भावयन्त्यपरेभक्ताः पुण्ड्रं तु हरिमन्दिरम् ।
१ उर्ध्वपुण्ड्र की निरुक्ति ।

.............इत्यादि । (बृहद्ब्रह्मसंहिता चतुर्थपाद)

Page 99Permalink

[header]
भूमिका । ६७
[/header]

लक्ष्मीनारायणं तत्र बुद्ध्या ध्यायन्ति नित्यशः ॥ १३५ ॥'
.............इत्यादि । (बृहद्ब्रह्मसंहिता चतुर्थपाद)
'अशुचिर्वाप्यनाचारी महापापयुतोऽपि हि ।
पुण्ड्रसंधारणादेव निर्भयत्वं प्रपद्यते ॥ ५६ ॥
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रा म्लेच्छा वान्त्यजजातयः ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रधराः सर्वे नमस्या देवता इव ॥ ५७ ॥'
.............इत्यादि । (बृहद्ब्रह्मसंहितासुदर्शनगीता.)
उक्त ऊर्ध्वपुण्ड्र से पूर्णरीत्या सहमत श्रीरामानुजाचार्य के
अनुयायियों को छोड़कर अन्यसंप्रदायी वैष्णव भी नहीं हैं
और ऊर्ध्वपुण्ड्र के विषय में निर्णयसिन्धु आदि ग्रन्थों में भी
अनेकानेक संकीर्ण वाक्य प्राप्त होते हैं जिनका निर्णय अल्प-
साधन से दुःशक है । वैष्णव चार संप्रदायों के जो चार
आचार्य हुए हैं उनमें श्रीरामानुजस्वामी भारी विद्वान् हुए,
आप जिस संप्रदाय में दीक्षित हुए उसके प्रथमाचार्य
श्रीशठकोप शूद्रजातीय थे, यह वृत्त श्रीनिवासाचार्यकृत
दिव्यसूरिचरित्र नामक ग्रन्थ के चौथे सर्ग से ज्ञात होता है
और उनके विषय में-
'विचक्षणो विश्वविमोहहेतुः
कुलोचिताचारकलानुपक्तः ।
पुण्ये महीसारपुरे विधाय
विक्रीय शूर्पं विचचार योगी ॥'
यह श्लोक भी सुप्रसिद्ध है ।
आधुनिक वैष्णवों का शैवों के साथ द्वेष क्यों जब
शैव, विष्णु को पूज्यतम मानते हैं, और तुलसी आदिका
१ यहां शैवशब्द से स्मार्त उपासकमात्र का ग्रहण है ।

Page 100Permalink

· ६८ मनुस्मृति ।
शिवपूजन में उपयोग करते हैं, विष्णुचरणामृत तथा एकादशी-
जन्माष्टमीव्रत से पराङ्मुख नहीं हैं, इस दशा में पूर्वापर
विचार से यही ज्ञात होता है कि जब श्रीशठकोप आदि
शूद्राचार्य के संप्रदाय में श्रीरामानुज आदि ब्राह्मण व्यक्ति
दैववशात् प्रवृत्त हुए और ये लोग अपने ब्राह्मणसमाज में
शूद्राचार्यक होने के कारण हीनदृष्टि से व्यवहृत हुए तब
कुपित होकर इन लोगों ने अपने संप्रदाय के प्रतिष्ठार्थ अनेक
ग्रन्थ और वाक्य बनाये तथा श्रुति-स्मृति को गौरवार्थ ढाल
बनाया । जो अन्य वैष्णव भी इनके आचार से सहमत हुए वे
भी इन लोगों की तरह शैवद्वेषी हुए । बाक़ी संप्रदायी वैष्णव
भी शैवद्वेषी न हुए । जैसे वल्लभ-संप्रदायी वैष्णव लोग.... ।
'परमेश्वरैक्य' प्रकरण में पञ्च देवताओं का ऐक्य अनेक
प्रकार से सिद्ध होचुका है । अब विष्णु और शिव के कति-
पय घनिष्ठ संबन्धों को दिखलाते हैं-जब शिव, विष्णुपदी
(गङ्गा) को धारण करते हैं और विष्णु, शिवकृपा से प्राप्त
चक्र (सुदर्शन) को धारण करते हैं तथा विष्णु-शिव मिल-
कर हरिहर (हरिहरावतार) बने; तब उपास्यों के ऐसे
हिलमिल बर्ताव में उपासकों का अनमिल बर्ताव क्यों ? और
१ 'गाङ्गं वारि मनोहारि मुरारिचरणच्युतम् । त्रिपुरारिशिरश्चारि पापहारि
पुनातु माम् ॥'
२ 'हरिस्ते साहस्त्रं कमलवलिमाधाय पदयोर्यदेकोने तस्मिन्निजमुदहरन्नेत्रकमलम् ।
गतोभक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्त्ति जगताम् ॥'
३ अर्धे दानववैरिणा गिरिजयाप्यर्धे शिवस्याहृतं देवेत्थं जगतीतले स्मरहराभावे
समुन्मीलति । गङ्गासागरमम्बरं शशिकला नागाधिपः क्ष्मातलं सर्वज्ञत्वमधीश्वरत्वमगमत्त्वां
मां च भिक्षाटनम् ॥'

Page 101Permalink

भूमिका । ६६
विष्णुने रामरूप से रामेश्वर ( लिङ्ग ) की स्थापना की तथा
कृष्णरूप से पुत्रार्थ शिव की तपस्या की, ये बातें रामायण
और भारत आदि में विख्यात हैं । और देखिये शिवकी
दिव्यमूर्ति की यह महिमा लिखी है-
' तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरञ्चिर्हरिरधः
परिच्छेत्तुं यातावन्नलमनलस्कन्धवपुषः ।
ततो भक्तिश्रद्धाभरगुरुगृणद्भ्यां गिरिश य-
त्स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति ॥ १ ॥
और देखिये इतिहास-पुराणधुरन्धर रोमहर्षण ( सूत )
का नैमिषीय ऋषियों के प्रति यह वचन है-
' विष्णुर्विश्वजगन्नाथो विश्वेशस्य शिवस्य तु ।
आज्ञया परया युक्तो व्यासो जज्ञे गुरुर्मम ॥ '
( सूतसंहिता माहात्म्यखण्डे १ अध्या० ४२ श्लो० )
इत्यादि अनेकानेक प्रमाणों से विशिष्टाद्वैतवाद के
अनुसार विष्णु शिव के मूर्तिभेद मानने पर भी उनका परस्पर
पूज्य-पूजक वा ध्यातृ-ध्येय भाव के निर्बाध होने से जगत् की
एक स्वामिकता में विरोध नहीं है ।
और जो स्मृति-पुराण-महर्षियों को गुण विभाग से विभक्त
मानते हैं, तथा विष्णु के अतिरिक्त शिवादि मोक्ष को नहीं
दे सकते-इत्यादि गीत गाया करते हैं; वे सब बातें वास्तविक
विचार से विरुद्ध हैं । यह मात्स्य वचन है-
' यस्मिन् कल्पे च यत्प्रोक्तं पुराणं ब्रह्मणा पुरा ।
तस्य तस्य च माहात्म्यं तत्स्वरूपेण वर्ण्यते ॥
अग्नेः शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु प्रकीर्तितम् ।
राजसेषु च कल्पेषु माहात्म्यं ब्रह्मणो विदुः ॥

Page 102Permalink

१०० मनुस्मृति ।
संकीर्णेषु सरस्वत्या पितॄणां च निगद्यते ।
सात्त्विकेषु च कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः ॥
तेष्वेव योगसंसिद्धा गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ '
यह स्मृतिविभाग है-
' मानवी याज्ञवल्की च आत्रेयी दाक्षिणी तथा ।
कात्यायनी वैष्णवी च राजसी स्वर्गदा स्मृतिः ॥
शाङ्खी चौशनसी देवि तामसी नियमप्रदा ।'
यह पुराणविभाग है-
"वैष्णवं नारदीयं च तथा भागवतं शुभम् ।
गारुडं च तथा पाद्मं वाराहं शुभदर्शनम् ॥
षडेतानि पुराणानि सात्त्विकानि मतानि मे ।"
ब्रह्माण्डं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं तथैव च ।
भविष्यद् वामनं ब्राह्मं राजसानि मतानि मे ॥'
'मात्स्यं कौर्मं तथा लैङ्गं शैवं स्कान्दं तथैव च ।
आग्नेयं च षडेतानि तामसानि मतानि मे ॥'
यह महर्षिविभाग है-
' कणादं गौतमं शक्तिमुपमन्युं च जैमिनिम् ।
कपिलं चैव दुर्वासं मृकण्डुं च बृहस्पतिम् ॥
भार्गवं जमदग्निं च दशैतांस्तामसानृषीन् ।'
यह मोक्षहेतु है-
' पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा रुद्रोऽथवा पुनः ।
रजसा तमसा चैव मानसं समभिप्लुतम् ॥
जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः ।
सात्त्विकः स तु विज्ञेयः स वै मोक्षार्थचिन्तकः ॥'
यहां ये सब वाक्य सात्त्विक गुण के अभिप्राय से आपाततः

Page 103Permalink

भूमिका।

विष्णु में समन्वित किये गये हैं पर इन वाक्यों की सुप्रसिद्ध
वर्णाश्रम व्यवस्थापक ग्रन्थों के साथ एकवाक्यता होनी
असंभव है।

मन्वादि-शास्त्रानुसार कल्प ( ब्रह्मदिन ) कृत, त्रेता,
द्वापर, कलि तथा मन्वन्तरसंज्ञक कालविभाग से विभक्त
माना गया है; और कृतादि विभाग के अनुसार ही धर्म, ज्ञान,
वैराग्य, ऐश्वर्यात्मक सात्त्विक भाव पादक्रम से न्यून कहागया
है; और एक गुणोपाधिक कार्य ब्रह्म की उपासना कहीं नहीं
है, किन्तु सर्वगुणोपाधिक कारण ब्रह्मही की उपासना सर्वत्र
कही है; अत एव उनके सर्वगुणमय चरित्र इतिहास-पुराणों
में जगमगा रहे हैं; और एककर्तृक लोकव्यवस्था मानने में
एकत्रही राजस, सात्त्विक, तामस गुणों का उपसंहार है,
वासनाभेद से वह ( अधिष्ठान ) चाहे राम-कृष्ण नाम से
उपास्य हो वा विष्णु-शिव नाम से उपास्य हो; और उपास्य-
प्राप्ति ( मोक्ष ) भक्ति-ज्ञान से है, भक्ति-ज्ञान की उत्पत्ति
अन्तःकरण शुद्धि से कही है; ऐसी दशा में व्युत्थान काल में
वर्णाश्रममर्यादा के बांधनेवाले मन्वादि तथा ज्ञाननिष्ठ
कपिलादि, काल्पनिक सात्त्विक-राजस-तामस कल्प ( कोटि )
से क्यों घसीटे जाते हैं ? और यह खैंचातानी भगवान् वेद-
पुरुष तक क्या नहीं पहुँची ? अवश्य पहुँच कर उनको ढीला
करदिया ।

काल की दशा-

‘ भिन्ना व्याकृतिदण्डनेन शतधा वेदोऽर्थतः पाठ्यते
तत्पोष्याः स्मृतयोऽवसन्नमनसोऽङ्गाङ्गात्समुद्धाम्यता'

और यथाप्रसङ्ग आगे ज्ञानकाण्ड में आवेंगे ।

Page 104Permalink

१०२ मनुस्मृति ।
काको हंसति हंस एति बकतां वर्णोऽन्यवर्णायते
पीत्वा मोहमयीं प्रमादमदिरामुन्मत्तभूतं जगत् ॥ १६६ ॥'
उक्त विषय के सहायक प्रमाण-वाक्य पहिले आचुके हैं
और यथाप्रसङ्ग आगे ज्ञानकाण्ड में आवेंगे ।
मन्त्र और उसका अर्थ देवता, इन दोनों का जैसे श्रुति-
स्मृति में प्रतिपादन है वैसाही उनका तन्त्र ( आगम ) में भी
पूर्ण प्रतिपादन है । पहिले विष्णु-शिव की एकता लिखी जा
चुकी है अब देखिये ब्रह्मा, विष्णु, शिव नवार्णमन्त्र-प्रतिपाद्य
शक्ति के ऋषि कहे हैं; तथा अन्यान्य तन्त्रों में राम-कृष्ण की
उपास्य अन्यान्य शक्ति लिखी हैं, तथा मन्त्रशास्त्रीय-बीज
( वर्णविशेष ) राम-कृष्ण के मन्त्र में पड़े हैं, पढ़िये रामतापनी-
गोपालतापनी उपनिषत् । तथा ओडचाणपाठस्थायी श्री
जगन्नाथजी के प्रसादभक्षण की व्यवस्था को देखकर कति-
पय लोग उसे वामाचरण ठहराते हैं, इसीके आस पास श्री
बदरीनारायण में अटके की हाल है । इधर प्रायः सब संप्र-
दायी वैष्णवलोग अपने अपने संप्रदायानुसार दीक्षितलोगों
में वर्णभेद का आदर नहीं रखते इत्यादि ।
३ ज्ञानकाण्ड। उपासनाकाण्ड में सविशेष-ब्रह्म (साकार)
का विस्तारपूर्वक निरूपण होचुका है । अब निर्विशेष-ब्रह्म
(निराकार) का निरूपण किया जाता है। यद्यपि वर्तमान-
काल में ज्ञानमार्ग के अधिकारी देखने में नहीं आते, जो
दीखते हैं वे कर्मभीरु वा कर्म के अनधिकारी होने के कारण
ज्ञान का शरण ले रहे हैं तो भी ' कालोह्ययं निरवधिर्विपुला
च पृथ्वी ' की न्याय से कोई ज्ञानमार्ग के भी अधिकारी
होंगे इस दृष्टि से उसके मन्तव्य विषय में कुछ सिद्धान्त लिखते

Page 105Permalink

भूमिका । १०३
हैं। परमेश्वर के निर्विशेषरूप का निरूपण ( अशब्दमस्पर्श-
मरूपमव्ययं-' इस श्रुति में किया है और इसी अभिप्राय की
ये श्रुतियां हैं-
‘ अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमपदेश्यमैकात्म्यप्र-
त्ययसारम्प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स
आत्मा स विज्ञेयः। ' माण्डूक्य.
‘यत्तददृश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं
विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं तद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति
धीराः।' मुण्डक.
‘ यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति-’ इत्यादि।
बृहदारण्यक.
इन सिद्धान्त श्रुतियों से निर्विशेष ब्रह्म ( निराकार )
अर्थात् नाम-रूप आदि समस्त उपाधि से रहित केवल सच्चिदा-
नन्द ज्ञात होता है । इसी कारण वह श्रुति-स्मृतिरूप नेत्रही
से कथमपि देखने योग्य है अन्य नेत्रद्वारा नहीं देखा जा
सकता। यही बात इन श्रुति-स्मृतियों से स्पष्ट है-
‘ पराञ्चिखानि व्यतृणत् स्वयंभूः
तस्मात् पराङ् नान्तरात्मम् ।
कश्चिद् धीरः प्रत्यगात्मानमैच्छ-
दावृत्ते चक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ '
कठ.
'भावार्थ-परमेश्वर ने इन्द्रियों को आत्मा के ग्रहण करने '
में समर्थ नहीं बनाया इस कारण वे स्थूल पदार्थ ही का ग्रहण
कर सकती हैं उस आत्मा के प्रत्यक्षकरने में असमर्थ हैं ।

Page 106Permalink

१०४ मनुस्मृति ।
कोई सा जितेन्द्रिय महापुरुष मोक्ष की वासना से शास्त्रद्वारा
आत्मा का प्रत्यक्ष करता है ।
‘चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा
नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा ।
ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व-
स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥’
मुण्डक.
‘यं विनिद्रा जितश्वासाः संतुष्टाः संयतेन्द्रियाः ।
ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥’
स्मृति.
और यही आशय ‘अपि संराधने प्रत्यक्षाऽनुमानाभ्याम्’
(वे०द० ३।२।२४) इस सूत्र का है तथा इस कल्पतरु
के श्लोक का है—
‘अपि संराधने सूत्राच्छास्त्रार्थध्यानजाप्रमा ।
शास्त्रदृष्टिर्मता तां तु वेत्ति वाचस्पतिः परः ॥’
इत्यादि प्रमाणों से स्पष्ट है कि उस निर्विशेष (निराकार)
परात्मा का चाक्षुष प्रत्यक्ष नहीं होता वह केवल ज्ञानगम्य है।
और जो कहीं इसका प्रत्यक्ष होना लिखा है वह सब मायासृष्टि
है, इसीलिये ‘माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद’
यह कहा है। और यही अभिप्राय भगवद्गीता में अर्जुन ने
भगवान् के दिव्यरूप को जो देखा है उसका है। कृष्ण-भगवान्
के साधारण अवतारस्वरूप को तो उस समय के सबलोग
देखते ही रहे। यही बात रामावतार में भी जाननी चाहिये ।
सविशेष और निर्विशेष इन दो विशेषणों से ब्रह्म दो
प्रकार का जाना जाता है उनमें सविशेष अर्थात् नाम-रूप की

भगवान् वेदव्यास ने तृतीयाध्याय के दूसरे पाद में भली

Page 107Permalink

भूमिका । १०५

विचित्रता' से अनेक रस ब्रह्म ( साकार ) के लिये है, परमार्थ
में वह निर्विशेष ( निराकार ) ही है, इस सब सिद्धान्त को
भगवान् वेदव्यास ने तृतीयाध्याय के दूसरे पाद में भली
भांति कहा है, जिसके संग्राहक पूर्वपक्षसिद्धान्तरूप श्रीभारती
तीर्थ के ये श्लोक हैं-
'ब्रह्म किं ? रूपि, वाऽरूपं, भवेन्नीरूपमेव वा ।
द्विविध-श्रुतिसद्भावाद् ब्रह्म स्याद्-उभयात्मकम् ॥
नीरूपमेव वेदान्तैः प्रतिपाद्यमपूर्वतः ।
रूपं त्वनूद्यते भ्रान्तम्, उभयत्वं विरुध्यते ॥'
उक्त ब्रह्म की प्राप्ति में ज्ञान ही एक साधन है, ज्ञान के
बिना ब्रह्म नहीं पहिचाना जाता, ब्रह्मलाभ-ब्रह्मदर्शन-ब्रह्म
साक्षात्कार ज्ञानही से होता है; यही श्रुति, स्मृति, इतिहास
और पुराण आदिकों का आदेश-उपदेश-सुभाषित-सारांश
है। विवेक, वैराग्य, शम, दम, श्रद्धा, समाधान, उपराम, तितिक्ष-
षाषट्क, मुमुक्षुता, श्रवण, मनन, निदिध्यासन और तत्त्वं पदार्थ-
शोधन, ये आठ ज्ञान के अन्तरङ्ग साधन हैं और कर्म बहिरङ्ग
साधन है। अत एव ब्रह्म (आत्मा) के साक्षात्कार में ज्ञान
और कर्म का परमार्थदृष्टि से समुच्चय, वा विकल्प, वा अङ्गाङ्गि-
भाव कथमपि नहीं है। उक्त विषय में कतिपय प्रमाण-वाक्य
लिखते हैं-
'न कर्मणा न प्रजया धनेन-'
'नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा-'
'तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीराः-'
इत्यादि श्रुति.

Page 108Permalink

१२०६ । मनुस्मृति ।
'ज्ञानं निःश्रेयसं प्राहुर्दृढा निश्चयदर्शिनः ।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वपातकैः ॥'
'व्रतानि दानानि तपांसि यज्ञाः
सत्यं च तीर्थाश्रमकर्मयोगाः ।
स्वर्गार्थमेवाशुभमध्रुवं च
ज्ञानं ध्रुवं शान्तिकरं महार्थम् ॥'
'अर्थस्य मूलं निकृतिः क्षमा च
कामस्य रूपं च वपुर्वयश्च ।
धर्मस्य यागादि दया दमश्च
मोक्षस्य सर्वोपरमः क्रियाभ्यः ॥'
इत्यादि स्मृति.
किंबहुना, प्रतितन्त्र सांख्यदर्शन में भी कहा है कि—
'ज्ञानान्मुक्तिः । बन्धो विपर्ययात् । नियतकारणत्वाच्च
समुच्चय-विकल्पौ । स्वप्नजागराभ्यामिव मायिका मायिकाभ्यां
नोभयोर्मुक्तिः पुरुषस्य' (३ अध्याय २३-२६ सूत्र.)
तथा भगवद्गीताभाष्य में भगवत्पाद ने भी केवल ज्ञान
ही से मोक्षप्राप्ति कही है और अन्त में तात्पर्य-निर्णायक भाष्य
में गीताशास्त्र का रहस्य दिखलाया है । प्रमाणवाक्य—
'तस्माद् गीतासु केवलादेव तत्त्वज्ञानान्मोक्षप्राप्तिः, न कर्म-
समुच्चितादिति निश्चितोऽर्थः' ।
ऐसी दशा में भी ज्ञान कर्म की सहानुभूति के लिये
श्रीभाष्य में यह एक अलौकिक कल्पना की है कि जैमिनि
की द्वादशाध्यायी (पूर्वमीमांसा) अपने परिशिष्ट चतुरध्यायी
(संकर्षणकाण्ड) के साथ षोडशाध्यायी बनती है, इस षोडशा-
ध्यायी और वेदान्तचतुरध्यायी (ब्रह्मसूत्र) की जो एकविंशत्य-

ध्यायी ( १२ अध्याय पूर्वमीमांसा + ४ अध्याय संकर्षण-

Page 109Permalink

: भूमिका । १०७

ध्यायी ( १२ अध्याय पूर्वमीमांसा + ४ अध्याय संकर्षण-
काण्ड + ४ अध्याय उत्तर मीमांसा=२० अध्याय ) बनती है।
उसको एक शास्त्र मानना चाहिये । भला देखिये तो सही प्रवृत्ति
निवृत्तिरूप धर्मों के भेद से जिज्ञासा के भेद होने पर भी उनके
भिन्नप्रतिपादक शास्त्रों को एक बना देना कैसी उद्दण्डता है ।
कई एक वादी सविशेष ब्रह्म ( साकार ) ही को उपास्य
मानते हैं निर्विशेष ब्रह्म ( निराकार ) को उपास्य नहीं बत-
लाते परन्तु यह बात अविचारित रमणीय है । जब श्रुति
स्मृतियों में दोनों की उपासना कही है तब एकही की उपा-
स्यता क्यों ? अधिकारिभेद से दोनों की उपासना क्यों नहीं ?
सविशेष ब्रह्म के नानात्व के कारण उसकी उपासना का भी
नानात्व है अर्थात् ध्येयाकार के भेद से ध्याता के धारणा,
ध्यान, समाधि ( संयम ) और उपचार भिन्न हैं, इधर अन्त में
विशेषक-गुणों का उपसंहार मानकर निर्विशेष ही पर विश्राम
होता है भलेही वह एक विषयक-विशेष ( आकार ) क्यों
न हो, श्रुतिसिद्ध अव्याकृतावस्था तो शिर पड़ी है, इस
कारण निर्विशेष ब्रह्म प्रधान है उसके एकत्व के कारण उसकी
उपासना धारणा-ध्यान-समाधि एकाश्रित है, और ब्रह्म के
निर्विशेषत्व का निरूपण करके उसके साक्षात्कार का मोक्ष-
रूप फल इस सिद्धान्तश्रुति में प्रसिद्ध है-
'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं
तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।
अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं
निचाय्य तन्मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥'
कठोपनिषद्.