Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

कबीर सागर (11 भाग संपूर्ण)

Kabir Sagar (11 Parts Complete)

by कबीर साहेब / खेमराज श्रीकृष्णदास

Source: खेमराज श्रीकृष्णदास प्रकाशन, बम्बई - कबीर सागर सम्पूर्ण ११ भाग · खेमराज श्रीकृष्णदास (origin)

Report a copyright issue

Devanagarihipublished2,136 pages

About this granth

The Kabir Sagar (कबीर सागर) is the large scriptural corpus of the Kabirpanth, especially its Dharamdasi branch, cast mainly as dialogues between Kabir and his disciple Dharamdas. It gathers many works, among them the Gyan Sagar, the Anurag Sagar and the various books of the Bodh Sagar, into eleven parts, and is the main source for the sect's cosmology, lineage and practice.

The sections of the first part, the Gyan Sagar, give a sense of its content: the kinds of liberation and the immortal realm, the True Being, the origin of creation and the islands of the cosmos, Dharmaraya (Niranjan) winning an island and Mansarovar by serving the True Being, his swallowing of Kamini and the curse laid on him, the descent of the Gyani (Kabir) to earth and his pact with Dharmaraya, the founding of Jagannath, the three gods and Adi Maya, the churning of the ocean, the origin of the Vedas and the four classes of birth, and the stories of Bali, the Sanakas and Narada.

This complete eleven-part edition is published by Khemraj Shrikrishnadass of the Shri Venkateshwar Press, Mumbai. Its 2,136 pages bring the entire Kabir Sagar together for students of the Kabirpanth.

Page 1655Permalink

श्वासगुप्कार

( ४५ )

पल घर आवै पल घर जाई । पांचतत्त्व संग सदा सहाई ॥
पांच तत्त्व श्वासा असवारा । फिरहिं शहरवार औ पारा ॥
जहाँ बाहर है शहर देवाला । तहाँ पांचो तुरै फिरै चौफाला ॥
ता ऊपर आतम चढ़ि धावै । पल बाहर पल भीतर आवै ॥
पांच तुरै श्वासा चढ़ि धावै । सरवर पांच परसि घर आवै ॥
सरवर पांच पांच तहाँ घाटा । गली एक पर्वत डुइ बाटा ॥
पांचौ तत्त्व चलै एक साथ । रविशशि श्वासा नाथ अनाथा ॥
पांचौ तत्त्व घर बाहर जाई । ता संग कमल हरी उमगाई ॥
जादिन पांच तत्त्व नहिं आवै । एक तत्त्व निश वासर धावै ॥
ता दिन पांच तत्त्व गुणपावै । लखै तुरै जो बाहर धावै ॥
बाहर चाल चलत गहि लेई । श्वास सुभाव बंद तहाँ देई ॥
एक तत्त्व निश वासर धावै । दुसरी तत्त्व संग नहिं लावै ॥
पांचौ तत्त्व चीन्हि जब पावै । जो बाहर चलै तासु गुणु पावै ॥
पांचौ तत्त्व जीव संग आवै । पल बाहर पल भीतर धावै ॥
ताकर पावै पांचों मोकामा । लेइ तत्त्व पांचोंके धामा ॥
पांचों पांच सरोवर जाहीं । अमी अमान विरह रसखाहीं ॥
दुई पुहुप सुख सागर परशै । अमी अंक सत्य सुकृतै दरशै ॥
तहाँ अमीरस पीवत अधाना । रवि शशि संग जीव निर्वाना ॥
उत्पति पारस तहवाँ पावै । ले पारस फिरि घरहि सिधावै ॥
द्वेमन विष एक मनहै अमाना । परसै आदि अन्त शहिदाना ॥
कालि काल जोति उजियारा । तहाँ एक नागिनवसे अपारा ॥
सो नागिन घर भीतर बासा । बाहर भीतर एक निवासा ॥
नख शिख बेधि रहा विष पूरा । श्वासा संयम शशि और सूरा ॥
पांचै तत्त्व रहो घट पाँचा । पांचहि साथ जीवकर साँचा ॥
रवि शशि श्वासा संग बसावै । उत्पति प्रलय गहन लगावै ॥

Page 1656Permalink

( ४६ )

बोधसागर

दुइ घर रवि शशि जीव बसावै । इक घर राहु केतु भच्छावै ॥
चारिउ चारि दिशा चलि जाई । फिर चारिऊ एकमाँह समाई ॥
दुइ झंझरी परशि फिरि आवै । दुइ फिरि झंझरी बाहर धावै ॥
घर आवत राखै अटकावै । राहु केतु दोई रहन लगावै ॥
जादिन पांच तत्त्व नहिं धावै । तादिन कालगहन नहिं लावै ॥
दुवो तुरै जा निकसे धाई । फोरी द्वारी बाहर जाई ॥
बाहर अमी अमान अमाया । उत्पति पारस नारी काया ॥
नारी नेह निरञ्जन काया । ताते शिव शक्ती उपजाया ॥
एहि निजबुझहु धरमन भाया । नाना वानी वरन बनाया ॥
शिवकाया पति सूर्य सनेहा । ऊगे चन्द्र शक्तिकी देहा ॥
शिवकी देह सूर्य प्रभु साजा । शक्ती देह चन्द्र है राजा ॥
रवि शशि पांच तत्त्वदइकाया । एक एक संग उपजे काया ॥
एकतत्त्व निश वासर धावै । जीवका मूल परोस सुखपावै ॥
जीव मूल पारस परवाना । लेउत्पति पारस जाय ठिकाना ॥
मन जिव तत्त्व एक चढि धावै । लै पारस अपने घर आवै ॥
पारस आनि जगावे कामा । बिरह बाण मारे संग्रामा ॥
दोई तत्त्व निर्वाण उजागर । दुइ घटशिवशक्ती मनि आगर ॥
पारस एक दुवोंकी काया । चंद्र सूर्य संगही उपजाया ॥
चंद्र उगै शक्तीकी देहा । चलै तत्त्व जलरंग सनेहा ॥
एक तत्त्व चंद्र घर धारा । सात रोज एकै व्यवहारा ॥
सात वार निश वासर धावै । पल पल बढै घटै नहिं पावै ॥
पारस परसि होइ जिव पूरा । शक्तीशशि घरशिव घरसुरा ॥
एकतत्त्व संग पारस पावै । राहु केतु नहिं गहन लगावै ॥
तत्त्व तार टूटै नहिं पावै । बिना सिधनी काल समावै ॥
एकै पेली एक जो धावै । तौ शक्ती नहिं पारस पावै ॥

Page 1657Permalink

शवासगुप्कार

( ४७ )

टूटे तार तत्वकी जबही । काल सन्धि पावै घट तबही ॥
टूटे तत्व होय दुख क्रा । चन्द्रहि पेली ऊगै घर सूर । ॥
धरि शशि सूर्य काल लै जाई । बांधि अकाश राखै विरमाई ॥
चन्द्र सूर्य आसा सहिदानी । पारस तत्व लेइ अस छानी ॥
पारस टूटत होय मलीना । निशवासर जीव काल अधीना ॥
पारस सङ्गहि लेइ निचोई । छांडि देइ जब जाने सोई ॥
छिन बाहर छिन भीतर धाया । जरामरण व्यापै आ माया ॥
एक तत्व सङ्ग सबै विगोई । एक तत्व उपजे सब कोई ॥
शिव घर सूर्य होय उजियारा । एक तत्व निश वासर धारा ॥
पारस परसि होय विधिधूरा । प्रेम प्रकाश ऊगै घट सूर । ॥
एकतत्व चलै रवि धारा । सूर्य सिंध घट तेज अपारा ॥
शक्ती देह चन्द्र रखवारा । चले तत्व जल रङ्ग अपारा ॥
एकतत्व निशवासर धावै । सातबार टूटे नहिं पावै ॥
एक समाधि रहत अस्थूला । तब शक्ती घट फूले फूला ॥
फूलत फूल तहां अकुलाई । मनबिकार तन रुधिर चलाई ॥
ताहि समै तन खीर समावै । शिव सनेह रचि काम जनावै ॥
ताहि समै शिवशक्ती परशै । रति रुचि अमी गर्भ तेहि द्रशै ॥
रहै गर्भ कामिनिकी देहा । उपजे जातक वरन सनेहा ॥
पुरुष देह शशि चलैजो धारा । कन्या उपजै कला अपारा ॥
सूर्य सनेह चलै जो धारा । उपजै कन्या कला अपारा ॥
सूर्य सनेह चलै जो धारा । उपजे सूरति सार कुमार । ॥
रहै गर्भ तब काया साजै । रुधिर मांस तिलतिल उपराजै ॥
पांच तत्व तीनों गुण मूला । तासों रचे गर्भ अस्थूला ॥
शिवके आस बांये स्वरूपा । शक्ती गहै जानिके रूपा ॥
शिवके रूप शक्ति गहि लेई । तब सांचा मई जावन देई ॥

Page 1658Permalink

( ४८ )

बोधसागर

जावन जा मैं सांचा माहीं । थाका होय रुचिरके ताहीं ॥
तेहि थाककी रचना भारी । तीन लोककी विष सँवारी ॥
तीन लोककी जेतिक खानी । सो सब थाका माधि समानी ॥
उपजा थाका थाल सँवारी । गर्भभेद यह कहौ बिचारी ॥
थल थहाए माल निरमाया । महलहिके माहीं जलहि समाया ॥
जलके मध्य महल बनवाया । महलहिके मधि रचना लाया ॥
महलके बार धन वह छाजा । पवरि पगार बना दरवाजा ॥
सांचा अर्ज जरै नहि कबही । शोच मटिर चाहे सबही ॥
सांचा मांहिलोकदियोर सडारी । नख शिख शोभा सबै सुधारी ॥
तीनहि लोक रचा पलमाहीं । गढके गढ पति गासौ ताहीं ॥
प्रथमें सायर सात सुधारा । पर्वत अहुट रच्यो अधिकारा ॥
अठारह सहस्र बहतारि नारा । पांचतन्त्र सब साज सुधारा ॥
अठारह गंडा नदी बनाई । सब तरि नीर रहा पुनि छाई ॥
लोहू हान स्तंभ अस्थूला । बढे लिंग सवारे मूला ॥
आगे सवारे दुइ भुज दंडा । सात द्वीप द्वीप पुहमी नौ खंडा ॥
बहुरि सवारे दूनौ खम्भा । मदन महा बहल उपजे रम्भा ॥
नासिका चढाई मस्तक भारा । दुइकर जोरिकै निकासी धारा ॥
श्रवने नेत्र रुचि अर्ध बनाई । कीला कीला मधी नवाई ॥
नौमी कूटी दश गुफा बनाई । सात भँवर नौ नाल लगाई ॥
उत्तर मेरु सिरजा अस्थूला । सरवर माहि कमल बहु फूला ॥
नाभि माह नखशिख करलाई । फूला फूल बास घट छाई ॥
बाहर बास तन मांह समाई । सोई बास इन्द्री होय धाई ॥
इन्द्री रसना रङ्ग जनाई । लिंग जल हरिसे भूमि बनाई ॥
आठो अङ्ग रचा अस्थूला । शिवशक्ती दोउ सम तूला ॥
सोह अङ्ग शक्ती सोह अंगशीवा । शो एक एक सम नीवा ॥

Page 1659Permalink

शवासुगुप्कार

( ४९ )

नख शिख अंग एक अनुहारी । देह स्वभाव वचन दुह मारी ॥
शक्ति देह विरह अधिकारी । शिव आशिष शक्तिको चारी ॥
इहि विधि रचना रची बिलोई । गर्भ सनेह संपूरन सोई ॥
नखशिख रचा गर्भ अस्थाना । सात द्रौप नौखण्ड वखाना ॥
एक द्रौपमें सातों दीपा । सात सुकृत तेहिमाय समीपा ॥
प्रथमै गर्भ द्रौप उपजावा । ता ऊपर रचना बिलमावा ॥
एकद्रौप नौखण्ड बनावा । त्रिकुटी सात तहाँ निरमावा ॥
एक द्रौपमें सातों नाला । सातों कमल अधर दुहमाला ॥
सरवर सात कमल तहाँ साता । रंग पांच पांचौ उतपाता ॥
पांचके मध्यहि पांच रसीला । त्रिकुटीमध्य एकतहाँ कीला ॥
ता कीलामहँ कानी लागी । पौन सनेह आतमा जागी ॥
ता कीलामहँ लागी होरी । खूटा गाडि पवन झकझोरी ॥
ता खूटा महँ डोरि लगाई । मन पवना गहि राखु झुलाई ॥
झुलि मन पवन झुलावे चेरी । इक घर शून्य एक घर फेरी ॥
खूटा होय पवन झकझोरे । इंगला पिंगला सुषुमण जोरे ॥
रवि शशि मनपौना गहि जोरी । खूट न लागि सबनकी डोरी ॥
मेरे दंडपर खूटा गाडा । नदी तीन ता ऊपर बाडा ॥
खूटाकी बाई दिशि है गंगा । विमल शीतल बहे नीर तरंग्गा ॥
चन्द्र सनेही जिव जल परशै । सुरति स्वरूप धनी दिल दरशै ॥
तासु खूटाके दहिने अंगा । यमुना नदी बहै बहुरंग्गा ॥
कीर्ति नीर और पीत तुरंगा । लहर लाल तेज विष संग्गा ॥
तहाँ बसै सुर जीवके साथ । खल एक बयालिस हाथा ॥
कला अनंत रूप रस नाथा । सबै अर्थ नहि दीसै माथा ॥
बाढि नदी जो दोउ करारा । शीतल तेज बहै दोउ धारा ॥
तिसरी नदी है गुप्त प्रवाहा । नाजल थाह न होय अथाहा ॥

Page 1660Permalink

( ५० )

बोधसागर

खूँटा तर होय निकरी धारा । चली सरस्वती फोरि पगारा ॥
मध्य लहरि विषधार सखानी । गंगा यमुना मध्य समानी ॥
त्रिकुटी संगम भयउ मिलावा । मनही पवन लेत विरमावा ॥
भैंवरगुफा माधवकर थाना । बसै त्रिवेणी प्रयाग स्थाना ॥
त्रिवेणी तट वसै प्रयागा । जागत सोवै भाग अभाग ॥
गनि गंधर्व सुनि सबके थाना । सुरनर करै पैठि अस्नाना ॥
तैतिस कोटि देवगण नारी । किन्नर गुणी कंचनी भारी ॥
यक्ष यक्षनी देव कुमारी । नागसुता अप्सरा सुभारी ॥
चटि विमानसबकरिहैजोहारी । काया मध्य इहअदभुत भारी ॥
असुरपिशाचचारिखानिजुलाहल । त्रिवेणी तट करी कुलाहल ॥
यक्ष यक्ष असुर सब देवा । बसे ग्राम करै माधव सेवा ॥
तीन लोक जब जीव निवासा । सो सब करै त्रिवेणी बासा ॥
तेहि त्रिवेणी तट माधो देवा । सब मिलि करै ताहिकी सेवा ॥
तब प्रयाग होइ चटि प्रवाहा । गंगासागर संगम जाहा ॥
देश देश गंगा फिरि आई । घाट घाट बहु क्षेत्र बनाई ॥
जहां तहां जप ध्यान लगावै । योग्य यज्ञ व्रत प्राप्त नहावै ॥
ऋतु बसंत प्रयागहि धावहि । मकर महीना वजार लगावहि ॥
अरध उरध बिच लागी हाटा । भीतर बाहर औघट घाटा ॥
गर्भमाहि सब युगति बनावा । तीनि कचहरि तहां बसावा ॥
जहां नदी संगम परवाना । तहैंवा रचा एक अस्थाना ॥
संगम बीच गुफाके तीरा । सातहि द्वार गुफामहैं बीरा ॥
एकद्वार होय शब्द सुधारे । एक द्वार होय रूप निहारे ॥
एक द्वार होय बास बसावै । एक द्वार होय अग्नि समावै ॥
एक द्वार होय खाद संवारे । एक द्वार होय न्याय निवारे ॥
एक द्वार होय नाद उचारै । सत्य सुकृतकी रहनि विचारे ॥

Page 1661Permalink

शवासुञ्जार

( ५१ )

सात नाल चौदह सुरभाऊ । सातों करहै एक सुभाऊ ॥
सातों सात शून्य मह वासा । सातों बसै गुफाके पास ॥
गुफाके मध्य कंदरा वासा । तहां सातों मिलि करै निवासा ॥
एतिक कुञ्ज द्रौपरी शोभा । आवागमन मोहमद लोभा ॥
कुञ्ज भँवरकी रचना भारी । शून्यसहज धुनिसकल सुधारी ॥
दुवहु नाल कैसे के सोरी । एक सुखवंकनाल मह जोरी ॥
अग्र नील अमरकी डोरी । शोभानाल होय विष रसघोरी ॥
कुञ्ज द्रौप रचि सुधर बनावा । नेह अमर पद क्षीर समावा ॥
सुधर द्रौप परनाभि सँवारा । नाभी मण्डल पौन किंवारा ॥
पौन घोर नाभी रस कीला । मध्य सरोंवर जंबू शीला ॥
जम्बु द्रौप यम करहि स्थाना । ताहि द्रौपमाहि जीव भुलाना ॥
नाभि द्रौप रचि कच्छ बनावा । इंद्री आसनको रंग सुभावा ॥
कच्छ कला निज द्रौप सुधारा । ऋतु वसन्त जावन विस्तारा ॥
कच्छ द्रौप काशी अस्थाना । नरनारी हि करै अस्नाना ॥
वरुणा असी गंगके तीरा । मनि कर्णिका निर्मल नीरा ॥
लिंग जलहरी माहि समाना । नर नारि पूजही धर ध्याना ॥
पूजहि कामिनी मंगल गावहि । रहसि रहसि लिंगही न्हवावहि ॥
अक्षत चंदन बिल्व चढावहि । धूप दीप दे तत्त्व लगावहि ॥
भामिनी भाव फूलरंग धरही । करि असनान बसन भुइधरही ॥
सोइ बसन नर नाटक माँही । काशी तेहि बसनकी छाँही ॥
सोइ बसनकी वास उडानी । योग भोग छलकी सहिदानी ॥
बसन कुसुम दल ध्वजा उडाई । कच्छ द्रौप शिव शिव शरनाई ॥
कच्छ द्रौप रचा रस कोपा । लिंग जलहरी घर घर रोपा ॥
कच्छ द्रौप शिवको अस्थाना । शक्तिमांहि शिव आप समाना ॥
शिवशक्ती रंग रूप रसीला । शिवसमान शक्ती गहि लीला ॥

Page 1662Permalink

( ५२ )

बोधसागर

गर्भ सनेह रचा जब द्वीपा । लिंग जलहली सदा समीपा ॥
कच्छद्वीप रचि पूरन कीन्हौ । पाछे पच्छ द्वीप पग दीहौ ॥
पच्छ द्वीप रचि रंग बढावा । रंग रोस है विरत स्वभावा ॥
प्लक्षद्वीप रचि पच्छ पसारा । प्लक्षद्वीप रचि गर्भ सुधारा ॥

समय-कच्छद्वीप तट पच्छद्वीप है, कच्छ प्लक्षकर भाव ।

दुनो द्वीप कर एक कला है, रंगरोष कर दाव ॥

पुक्षद्वीप रचि गर्भ संभारा । पाछे मानद्वीप विस्तारा ॥
पुक्षद्वीप बाहेर सुधारा । द्वीप ही कच्छप के द्वारा ॥
बारह द्वीप रचि पूरण कीन्हा । पाछे मीनद्वीप पग दीन्हा ॥
मीनद्वीप रस कंज अमाना । करहि कुलाहल द्वीप समाना ॥
मीन द्वीप रचि प्रगटी माया । पूरन भई गर्भ मई काया ॥
मीनद्वीप तनको व्यवहारा । चमकै चपल ज्योति उजियारा ॥
चली चिकुर चित्र बलवानी । दामिनि दमकै बलके बढानी ॥
मीनद्वीप मन मदन महीपा । सुख दुःख साँराग दीपा ॥
मीनद्वीप रचि पूरण कीन्हौ । पाछे सुधाद्वीप पग दीन्हौ ॥
मीनद्वीप सुख अमृत लीन्हौ । पाछे सुधाद्वीप पग दीन्हौ ॥
मीनद्वीप सुख अमृत नेहा । चक्र सुदर्शन द्वीप उरेहा ॥
सुदर्शनचक्र द्वीप निर्बाना । सुधा वारि सत्य शुक्तिहिसाना ॥
सुदर्शनद्वीप पति गुण आगर । परमानंद परम गुणसागर ॥
सातों द्वीप रचा निर्बाना । काया ब्रह्म भया बंधाना ॥
द्वीप सुधारी कमल परकासा । कमलबास प्रगटी चहुँ पासा ॥
प्रथमहि मकाद्वीप निरमावा । उमराव कमल तेहि माह बनावा ॥
उमर कमल मकरि कस जाना । लाख पंखुरी दलकी अनुपाना ॥
मकर तार डोरी तहां लागी । दरशे सुरति सदा अखुरागी ॥
दूजे पद्म द्वीप निरमावा । कमल कूर्म तेहि माँहि बनावा ॥

Page 1663Permalink

श्वासगुआर

( ५३ )

ताकी डोरी सुतसम देखा । कमलनालके मध्य विशेषा ॥
तीजे द्रौप लंबनी नेहा । धर्मकमल तेहि मांहि सनेहा ॥
ताकी डोरी अग्र सनेहा । अग्रनाक तेहि मांह उरेहा ॥
चौथे द्रौप झांझरी कीन्हौ । कूर्म कमल दामिनको चीन्हौ ॥
ताकी डोरी सहल स्वरूपा । चमके धारा तार अनूपा ॥
पांचए झिलमिल द्रौप संवारा । ताके कमल कुसुम सुखसारा ॥
ताकी डोरी धुआंके नेहा । अन्ध कार अकार उगैहा ॥
पांचौ द्रौप अर्ध रहि वासा । पांचौ कमल ता ऊपर वासा ॥
पांचौ कमलमें प्रतिमा पांचा । लागी डोरी अर्ध धर सांचा ॥
कोई लक्ष कोई ऊत बनावै । कोई हजार कोई सब निरमावै ॥
कोई कमल पंखुरी सांचा । डोरी अर्ध पांचहुँके पांचा ॥
ब्रह्माद्रौप घरमांहि निवाना । तेहि मँह ऊर्ध्वकमल परकाशा ॥
प्रथमहि अमी कमल निरमावा । अमी अमान अर्धधुनि छावा ॥
तहवां होइ श्वासगुआ । बरसै अमी अखण्डित धारा ॥
अमी अमोल अर्ध रहि वासा । श्वासासार पुढुप परकासा ॥
निश वासरको जाने मूला । श्वासासार शब्दसम तूला ॥
निश दिन होय श्वासा गुंजारा । सातसै ग्यारह माठ हजारा ॥
अमी कमल अमान सो नाला । अट्टाईसदल पंखुरी रिसाला ॥
तेहि मँह चले पवनकी धारा । श्वासा साथ शब्द गुंजारा ॥
निश वासर श्वासा विस्तारा । छः सै अर्ब इकीस हजारा ॥
उनतालिस हजार एकसै आवै । एतिक चिकुरदार होय धावै ॥
दुइ दल कमलहै श्वासा आवै । इकइस हजार छः सैः धावै ॥
बाइस हजार चारिसै ऊने । जाप जापै जिव आप बिहूने ॥
एतिक श्वास दोइ दलमें आवै । पल बाहर पल भीतर धावै ॥
दूसर कमल झलाझल माँहा । झलकै ज्योति अर्धधुनि ताँहा ॥

Page 1664Permalink

( ५४ )

बोधसागर

सहस्र पंखुरी कमल अनूपा । तहाँ वसै मनज्योति स्वरूपा ॥
ताहि कमल पर बाजन बाजै । बानी अधर मधुर धुनि गाजै ॥
कूर्म कमल मकरंदी राजा । तहाँ विराजति शोभित साजा ॥
तहाँ घरनि घरियार बजावै । घनी घनी टंकोर लगावै ॥
दश और पचहत्तर श्वासा । इतना एक घरी परकासा ॥
एतिक श्वासा सहज घर आवै । तहाँ घरनि घरियार बजावै ॥
छसे पचहत्तर की सहदानी । एक टंकोर टोकावै जानी ॥
इहि विधि चारि टंकोर टोकावै । ताकर भेद सन्त कोई पावै ॥
राहु केतु सँग ब्यालिनि रोकै । ताको मर्म कोइ जनि अलोकै ॥
एक पहर मारै विधि पूरा । गहन गरासै शशि औ शूरा ॥
गहन गरासत निरखै श्वासा । रवि शशि राहु केतुपरकाशा ॥
ताहि संग एक नागिनी रहै । घड़ी घड़ी वह जीवहि गहै ॥
श्वासा सोहंगम गहन गरासै । आगम जानिके जीवहि त्रासै ॥
श्वासा सोरह गहन लगावै । छठये मासहि काल सतावै ॥
श्वासा परख घरीकी राखै । दमहि चलै सो आगम भाखै ॥
एहिविधि श्वासचलैपुनिजबही । दुइ हजार सातसे तबही ॥
पुजे घरि पूरण होय जबही । पहरके टोर मारै पुनि तबहीं ॥
एतिक श्वासा प्रहर प्रमाना । घरि चारि गरज बंधाना ॥
आठ घरी दुपहरि जब आवै । टोकै गहर गहन नहि लावै ॥
चारि घरी चारिउ युग मूला । चारि प्रहर चारिउ समतूला ॥
चारिउ युग एक पहरके माहीं । चारि प्रहर चारि युग ताहीं ॥
प्रथम प्रहर सतयुग परवाना । तापर प्रथम घरी निर्वाना ॥
सतयुगमें युग चारि अपारा । चारिउ युगको नाम निरारा ॥
प्रथमहि सतयुग रोपै थाना । चारों युग तेहि माँहि समाना ॥
सतयुग प्रथम घरी निर्वाना । कीलक युग तेहिमाँहि समाना ॥

Page 1665Permalink

श्वासयुञ्जार

( ५५ )

कीलक युगकी श्वास सारा । छहसै सत्रे पाँच सुधारा ॥
एति श्वासा कीलक युग माहीं । परसे जीव अघरकी छाहीं ॥
बीतत घरी गरज चहराई । काल टकोरा मारे धाई ॥
इह युग अन्त कहावे घरी । नागिनि आसे सन्मुख खरी ॥
प्रथम कीलक होय संधारा । पाछे युगका मत रित्तारा ॥
सतयुग धरि दूसर जब आवै । तेहि श्वास कमत युग पावै ॥
कमत युग होइ कोधवरियारा । उत्पति थोर बहुत संधारा ॥
कमत युगकी श्वासा जाने । छः सै सत्रह पाँच बखानै ॥
एतिक श्वासा कामत युगमाहीं । गुण अवगुण दोछ निरखेहु ताहीं ॥
बीतत कामतक मोद युग आवै । तिसरी घरी वासना धावै ॥
आवा गौन विचारि कोई । युग कमोद सुख पावै सोई ॥
तिसरी घरी सतयुगके आई । तब कमोद युग होय सहाई ॥
युग कमोद सतयुग मई आवै । दुखी सुखी नर सब सुख पावै ॥
युग कमोदकी परलै होई । दुखी सुखी जाने सब कोई ॥
तब जो होई सूर्य संचारा । महाविरोध उपजे अधिकारा ॥
चन्द सनेह होय जो हीना । महासुफल तन होय मलीना ॥
श्वासा चलै सातसै भारी । युग कमोदकी कथनी हैन्यारी ॥
युग कंकवत कि होय प्रकाशा । अतिही दुर्ज विषयकी त्रासा ॥
चौथी घरी कोध बेकारा । महा कठिन होई ताकी धारा ॥
चौथी घरी निकट जब आवै । सतयुग अंत कंकवत पावै ॥
सतयुग अंत होय नहीं पावै । युग कंकवत आय शिरनावे ॥
युत कंकवतकाल बरिआरा । कायाके बहु करै विकारा ॥
काया कहर गरासै आई । तब न भेद मैं कहौ बुझाई ॥
काया कहर हो परचण्डा । नख शिख व्यापि रहै नौखण्डा ॥

Page 1666Permalink

( ५६ )

बोधसागर

युग कंकवत कालकी बानी । कालकला मति सब दिन जानी ॥
युग कंकवत महाबल योधा । अन्तकाल सतयुग पथ सोधा ॥
सतयुग अन्त कंकवत मांही । अन्त कालकी व्यापै छांही ॥
युग कंकवत मोह की खानी । काम क्रोध ममता लपटानी ॥
अन्तकाल सतयुगकर भयञ्ज । चारिञ् जुग परलैतर गयञ्ज ॥

समय-एकहि युगके बीते, चारों युग भये नाश ।

एकनद चारिञ् युगखाण, सतयुग कीन्ह गरास ॥

चौपाई

कीलक कमोद चंद सनेहा । कमत कंकवत सूर्य सनेहा ॥
भाजुग अन्त एक संग चारी । चारि घरी शब्द एक नाद संघारी ॥
एक नाद एक पहर कहावा । चारि घरी तेहि मांहि समावा ॥
चारि घरी चारिञ् युग बीते । शब्दनाद रवि शशि धर जीते ॥
सतयुग अन्त बाजु घरियारा । त्रेतायुग कर भया विस्तारा ॥
दुसरे युग भयो विश्वासा । दूसरे पहर तेज प्रकासा ॥
तेज लगन श्वासा रही बासा । ताते दूसर युग परकासा ॥
त्रेता युगकर भा अनुसारा । त्रेता युगहि ते व्यवहारा ॥
त्रेता युगकी पंखुरी चारी । चारि घरी युग चारि बिचारी ॥
जैसा युग सतयुग महाँ देखा । सोई गति त्रेता महाँ लेखा ॥
जब जब अन्त होय युग केरा । तब तब नाद काल घन घेरा ॥
त्रेता युग महाँ कला अपारा । योग व्रत तीरथ आचारा ॥
प्रथम घरी होय क्रोध अपारा । अहंकार अभिमान पहारा ॥
ताकर नाम चिंता युग राखा । चित चञ्चल चकित अभिलाषा ॥
चकितयुग अलोप जब भयञ्ज । ठोकि टकोर नाद तब कियञ्ज ॥
होत नाद मृतु अंधा धावै । लागत पलकमल नहिं लावै ॥
चकित युग बीती जब गयञ्ज । तेहि पाछै बुद्धि युग भयञ्ज ॥

Page 1667Permalink

श्वसगुआर

( ५७ )

बुद्धी युगकी बुद्धी अपारा । तायुग महाकाल बरियारा ॥
ज्ञान गयँद होइ असवारा । बुद्धि युगमान फोरे महिभारा ॥
बुधिकबधिक बाँधिकरे कमाई । विषे चतुराई कुमति समाई ॥
एही विधि बुधि युगचलि जाई । तेहि पीछे मन बरतैं आई ॥
मन मतंग महामद माता । तेज तपस्या व्यापै गाता ॥
मनयुग ऊंच नीच सतलीला । बरपै झारी विषैको शीला ॥
मन युगकी श्वासा बहुरंगी । ज्यों जलमध्ये उठै तरंगी ॥
मन युगराज बीतिगा जबही । अहंकार युग उपजा तबही ॥
अहंकार युग अनंत समाना । मरै पतंग हार नहीं माना ॥
हारे नहीं आपु अहंकारा । गरजै छुन्छ हारे सुख भारा ॥
अहंकार युग श्वासा ऊनी । गरचि घुमडिबरपै फिरि सूनी ॥
अहंकार ऊद्रेग अपारा । श्वासा हीन तत्व छिनधारा ॥
अहंकार युग बीते जबही । त्रेताकी परलै भइ तबही ॥
त्रेता अन्तकाल जब कीन्हों । आधी निशा टंकोरजोदीन्हों ॥
आधी रात नाद घन बाजा । महानिशान मेघ जनु गाजा ॥
त्रेता आदि अन्त व्यवहारा । उपजा द्रवा परकला अपारा ॥
द्वापर युगकी कला अनन्ता । सुखदुखमध्य आदिदुखअन्ता ॥
प्रथम घरी द्वापरकी आई । अर्थनाम युग महा समाई ॥
अर्थनाम युग द्वापर माहां । अर्थ अहर्निश व्यापै ताहां ॥
अर्थनाम युग घरी समाना । घरिकै बीते युग क्षय माना ॥
एक युग बीते दूसर आवा । धर्मनाम युग तहीं धरावा ॥
धर्मयुग धरनी धरु साँचा । श्वासा छहसै सतरी पाँचा ॥
धर्मधार औ धीर तुरझा । धर्मयुग रोग वियोग सुरझा ॥
धर्मनाम युग बीते जबही । गहर काल युग बरतैं तबही ॥
गहरकाल युग कहर कमाई । रविरथ बीच ध्वजा फहराई ॥

Page 1668Permalink

( ५८ )

बोधसागर

गहर टंकोर जब धरनी मारा । गहर कहर रस ज्ञान अपारा ॥
गहर यम युग बीता जबही । मोक्ष महाबल उपजे तबही ॥
मोक्ष नाम जग सत्य सुरंगा । निमिषि लक्ष दलसात तुरंग ॥
मोक्ष नाग युग बीति जब जाई । द्वापर युगकी परलै आई ॥
जब परलै द्वापरकी होई । आदिअन्त सबजाय बिगोई ॥
द्वापर अन्त बिगुरचन भारी । दुःख प्रचंड सुखसबै खुवारी ॥
बीता द्वापर कलियुग आवा । कलियुग कालकलाके भावा ॥
कलियुग महाँ युगचार समाना । चारिउ युगको करै बखाना ॥
चारिउ युगकी अर्थ कहानी । बिन परिचै सबयमकी खानी ॥
सतगुरु बिना न होय मिटाऊ । चारिउ घरी कालकी दाऊ ॥
चारि घरी युगचारि बँधाना । कहाँ भेद सुनु संत सुजाना ॥
प्रथमहि युगकर चेतन नाऊ । चेतनि चित करै सब ठाऊँ ॥
चेतनियुगमहाँ चिताको धामा । विस्मय हर्ष दुनौ विश्रामा ॥
चेतनि चिता करै सब ठाऊँ । महा बली है श्वास सुभाऊँ ॥
तीनहिं ताप तपै ब्रह्मण्डा । भरमि भूत व्यापै नौ खण्डा ॥
भर्मित पौन भर्मकी खानी । भर्म हाथ सब दुनी बिकानी ॥
कैतौ पढै गुनै संसारा । बिनसतगुरुनहिं चितसुधारा ॥
सतगुरु मिलै होय सत चूला । तेहि पाछै उत्पतिकर मूला ॥
दोरस युग बुद्धी बलनामा । श्रुची अश्रुची करै जो कामा ॥
ताकी संख्या बहुत विचारा । छःसै सत्तरि दण्ड पसारा ॥
पांच दण्ड वाकी रहि वासा । ताका भेद काल परकासा ॥
बुद्धी कुबुद्धी दोउ कर भाऊ । एकहि युग दोउ रहनि बताऊ ॥
बुद्धि हीन मैं मत पसारा । बिनु आँकुश नहिं होत सुधारा ॥
अंकुश देई मिलै गुरु पूरा । मोह महामद विषहोय दूरा ॥
बुद्धि नाम युगकी सहिदानी । सुमति सनेह सुरति लपटानी ॥

Page 1669Permalink

श्वसगुञ्जार

( ५९ )

बुद्धि नाम युग पारस सनेही । चित अभिमान रहे नहिं देही ॥
बुद्धि नाम युग बीते जबही । इच्छा राशि गरासे तबही ॥
इच्छा युगकी अकथ कहानी । सुनहु सन्देश कहो सहिदानी ॥
इच्छा आदि पुरुषकी काया । तासु नेह सब लोग बनाया ॥
सो इच्छा है जीवन नेहा । रही समाय जहां लौ देहा ॥
ता युगमाही विषय विकारा । ज्ञान न उपजै भर्म पसारा ॥
ता युग माहि धैर नहिं धीरा । लालच लोभहि व्यापै पीरा ॥
इच्छा युगकी अटपट डोरी । शहर सँधार होय निश चोरी ॥
जब जब इच्छा युग विस्तारी । काया कष्ट होय दुख भारी ॥
ता युगकी बाकी भुगतावै । दृष्टि नाहिं अदृष्टि दिखावै ॥
अन्न अहार करै जब कोई । इच्छा युग तब पूरण होई ॥
तासे युगकी दूसरी धारा । सतगुरु मिलै तो होय उवारा ॥
सतगुरु शरण अमर पद पावै । इच्छा समय दूरी बिसरावै ॥
इच्छा युगकर तार पसारा । लाज महा बल तजै विकारा ॥
सातों दण्ड इच्छा कर भावा । दण्ड पांच सातहि बिसरावा ॥
पांच शून्य इच्छा कर साथी । मद माते जस मङ्गल हाथी ॥
तासु नेह संयम जब पावै । इच्छा मेटि गरव बिसरावै ॥
इच्छा युगकी एतिक बानी । सतगुरु मिलै होय छुटानी ॥
जाहि देह सतसुत्ती बीरा । ताकह काल देह नहिं पीरा ॥
समय-कालत्रासव्यापै नहीं, इच्छा युगके माहिं ।
सतगुरुसो परचय करै, परसै निरगुण नाहिं ॥

चौपाई

चौथे युगको करौ बखाना । धर्म महाबल माह समाना ॥
अभय तरंग ताहि युग नामा । संशय रहित सदा बिसरामा ॥
तेहि युग माहि सरव सुख होई । अहंकार व्यापै नहिं कोई ॥

Page 1670Permalink

( ६० )

बोधसागर

तेहिधुग माहि सुधाकी खानी । बोले धीर मधुर धुनि बानी ॥
झीनी रङ्ग तरंग विराजै । नाना नाद अर्ध धुनि गाजै ॥
सातों द्वीप होइ उजियारा । दामिनि दमकै शहर मझारा ॥
वन औ वृक्ष सघन सब होई । सदा बसन्त खेले सब कोई ॥
षट ऋतु महा एक सम तूला । एकै बानी एक अस्थूला ॥
साहब सेवक एकै होई । सदा बसन्त खेले सब कोई ॥
साहब सन्त लख सब कोई । साहब सेवक लखै न कोई ॥
( एकै बास बसै सब कोई । )

साहब सेवककी एकै शोभा । चीन्हि न परै अङ्गकी ओभा ॥
साहब सेवक बरन दुहेला । एकै बरण गुरु औ चेला ॥
जैसे फूल बास कह तोरी । पाछे फूल बास गहि जोरी ॥
पाछे फूल शोभासों देही । तिलतजितेल बास गहि लेही ॥
विना भेद जीव होइ अन्धेरा । पाछे परै कालकी घेरा ॥
सीख बिना गुरु छुटे नाहीं । बिरि फिरि परिहै भौचक माहीं ॥
गुरु सुवास है फूल सनेही । सीख स्वरूप आसिका देही ॥
गुरु बिन कौन उतारै पारा । कठिन काल है भौजल धारा ॥

समय-विनसतगुरु नहि बाचै, फिरि बुडे तेहि माहिं ।

भवसागरके त्रासते, गुरु पकरी बांहि ॥

चौपाई

युगत रंगकी कला अपारा । बिना भेदको करै बिचारा ॥
जस तरंग जलमाह विराजै । ऐसे शब्द शीश पर छाजै ॥
मन मकरन्दीके गुण ऐसा । कोटके बासै विषधर जैसा ॥
अग्नि बीच काया कह डाढै । सागर मांझ दून होइ चाढै ॥
पर्वत मारि उडावे छारा । पुढुमी मेटि करै मसि आरा ॥
सूर्य मेटि सब किरन वनावै । पवन बांधि काया दिखरावै ॥

Page 1671Permalink

श्वासयुञ्जार

( ६१ )

पानी बांधि अग्रिको ढाहे । पाला मेटि गरमि नहिं चाहे ॥
तीन लोककी जेतिक खानी । करै बास सबकी सहिदानी ॥
विष दारुण विषयाबसि होई । मारे मरे जियावै सोई ॥
जो चाहे सो सबै बनावै । मनकी कला हाथ जो आवै ॥
मन भूखाँ औ मनै अधाना । मनै पियासाकर जल पाना ॥
मन सूरा मन कायर हीजा । मनै विरह विरहिनसङ्ग भीजा ॥
मन दारुण मन कही सियारा । मने तास औ मनै पियारा ॥
मन राई मन राव कहावै । मनै बिना मन हाथ न आवै ॥
मन बाहर मन सबके माहीं । मनते भिन्न कोऊ जग नाही ॥
मन सर्वज्ञ चराचर माहीं । मनते करता दूसर नाही ॥
मनही देह मनहि पुनि लेई । मनबसि काम लहरिवस सोई ॥
मन लोभी मन कृपणी होई । मन उदार मन दाता सोई ॥
मन पापी मन अघ ढोई । मनै भक्ति लरि तारै सोई ॥
मनै लेख मन करै अलेखा । मनही स्वर्ग नर्कको लेखा ॥
मनहि मरै मन मन नरकें जाई । मन बसि जीव सदा पछिताई ॥
करता जीव रंग मन आहीं । शोभा सकल रंगके माहीं ॥
रंगदेखि सब जगहि भुलाना । रंगरूपको एक ठिकाना ॥
बिन रंगरूप होई फीका । रंगरूप मिलि देखिय नीका ॥
नीक देखि सब शीश नवावै । निरखि देखिकै शीश डुलावै ॥
नीकै लागि रहा सब कोई । अनइस नीक मनैते होई ॥
ताते इह मन कर्ता भाखा । तिरगुण डोरी बांधिजगराखा ॥
मन हर्षित होय गावै गीता । मन उत्कण्ठमन कहै पुनीता ॥
मन खोजी वादी होई । मनै गुरु समुझावै सोई ॥
मन बारै मन आनि जुड़ावै । मनमलीन दशहु दिशि धावै ॥
मन अज्ञान मनै सज्ञाना । मन कविता मन चतुर प्रमाना ॥

नं. १० बोधसागर - ५

Page 1672Permalink

( ६२ )

बोधसागर

मनछन्द धरि भाषा बोलै । मन अस्थिर मन चञ्चल डोलै॥
मनै ध्यान धरि वेद बखानै । मनै नबोडा कर न बैधानै ॥
मन षट्चक्र मन विप्र बैधाना । मनके सकल रूप हैं ठाना ॥
मन नट नाटक महा समाना । मन नट सर्व कथै अभिमाना ॥
मनहि अठारह पदै पुराना । मन मन कहि समुझावै ज्ञाना ॥
मन चउदय विद्या अधिकारी । मन त्रिकुटी महै लावै तारी ॥
मनकी ज्योति सकल उजियारी । मनकी छाया मन अधिकारी ॥
मनहीसों सब सरही काजा । मन है सात द्रौपको राजा ॥
मन बिनु सरे न एको काजा । मनके ऊपर मनहि विराजा ॥
( मननवखण्डदशहूँदिशगाजा । )

सतगुरु सीख मनहिको कीन्हा । मनते भक्ति मनते पथचीन्हा ॥
मन मानै तो सबै बनावै । मन बिनु पन्थसो कौन चलावै ॥
मन चीन्है तो मनकहँ पावै । बिनु मन सत्यशब्द नहि आवै ॥
मन चीन्है तो सब बश होई । बिनु चीन्है सब जात बिगोई ॥
तीन लोक जो बाहर भाखा । सो सब आनि देहमें राखा ॥
मन चीन्है तो हाथहि आवै । तीनहि लोक देहमें पावै ॥
जो बाहर सो भीतर पावै । तीन लोक पल माँह दिखावै ॥
तीन लोकते बाहर बासा । मन चीन्है तो होइ प्रकाशा ॥
जब लगि मनको अन्त न पावै । तौ लगि इह मन हाथ न आवै ॥
समय-तीनलोक हैं देहमहैं, रोमरोम मन ध्यान ।

बिन सतगुरु नहि पाइये, सत्यशरण निजनाम ॥

चौपार्ह

सात द्रौप काया अस्थाना । सातों द्रौप कमल बंधाना ॥
नाल साति रचना गति देहा । सातों सुरकर एक सनेहा ॥
तहाँको भेद हँस जो पावै । दुबिधा दूर मति सबै गवाँवै ॥

Page 1673Permalink

श्वासयुञ्ज्जार

( ६३ )

पावै भेद करै विश्रामा । पल पल परशै निर्गुण नामा ॥
आवत जात बार नहिं लावै । परसै नाम अमर पद पावै ॥
नाल सात सुर एक ठिकाना । ताके निकट रुसके थाना ॥
नदी तीन बाढी गम्भीरा । साम तहां गोफाके तीरा ॥
तहां बैठि अजपा लौ लावै । रोम रोम की सब सुधि पावै ॥
रस औ बिरस तहांकर मेला । होत बसन्त गुरु तहां चेला ॥
गुरु समाधि मैंह अटल प्रमाना । चेला अग्रवास मह साना ॥
चेला बास गुफा मैंह करई । पल पल सुरति शब्दपर धरई ॥
त्रिगुण तेजकी दीखै काया । दामिनि दमकि झकोरें बाया ॥
जो गुरु मिलै तो पांजी पावै । बिनु पांजी बिचही भटकावै ॥
पांजी पावै सुरति सनेही । पूर्ण तत्व चले जब देही ॥
करै चन्द्र तापर असवारी । प्रीति पूर्ण जागै खुमारी ॥
प्रेम पियाला तहवां पीवहि । निश्वासरचित आनंद दीवहि ॥
चेतनि चेत होय बल जोरा । जागत साह न मूसत चोरा ॥
श्वासा चारि लगनकर भावा । जब उपजै तब संगहि आवा ॥
चारि लगन दुइ भाव अपारा । उपजै विनशै क्रम व्यवहारा ॥
एक लगन संग उपजै काया । एक लगन बहु सुख समाया ॥
एक लगन दुख दारुण होई । शब्द गहे नहिं दुर्मति खोई ॥
एक लगन संग उपजै काया । एक लगन बहुसुख समाया ॥
एक लगन दुख दारुण होई । शब्द गहे नहिं दुर्मति खोई ॥
एक लगन संग उपजै काया । मोह महामद विषकी छाया ॥
विलसत उपजत सब जीव जाई । ना गुरु मिलैना अर्थहि पाई ॥
चारि लगनकर नाम निराला । दुइ सुक्ती दुइ काल कराला ॥
उत्पति संग सुधाकी छाया । दुखदारुण होइ तजे काया ॥

Page 1674Permalink

( ६४ )

बोधसागर

जे मुनि लगत सँवारे बीरा । उत्पति के सँग तजै शरीरा ॥
बाकी जवनिकाल लखि राखा । मेटै अंक कालकी शाखा ॥
उत्पति होत लिखे यमराया । सो सब दीसे नरकी काया ॥
सातों द्वीप लखे सहिदानी । वासिल बाकी कर्म निसानी ॥
जेतिक श्वास चलै नर देहा । ताकर जाने सबै सनेहा ॥
दम विस्तार लिखे सब दाऊ । पाछे करै करे जे घाऊ ॥
द्वीप द्वीपकर अंग जलावै । करपग परलो प्रकट दिखावै ॥
चौरासी लक्ष योनिनकी धारा । नरकी देह ते कर्म अपारा ॥
चौरासीकर पातक भारी । नरकी देह सब लिखे विचारी ॥
करपाछै वासिल लिखि राखै । बाकी अंक मध्यमें भाखै ॥
जमा शीसपर लिखे विचारी । नित उठीके न्यावे निर्बारी ॥
सातों द्वीप सुधारै रेखा । ऐसा यमकर वरवस देखा ॥
करमज चारि अंक लिखि देई । पाछे सबसों निरगै लेई ॥
रेखा इलालि लिखे विष पूजा । लहसन मसा लिखे तिलगूजा ॥
चक्र लिखै औ आपहि बासै । सन्धि लिखै जीवन कहैं फासै ॥
नखशिख लिखै कर्मकी खानी । गुण औगुण नहिं मेटे जानी ॥
जाहि द्वीप जस अंक लिखावै । तहाँ तहाँ तस चाल चलावै ॥
रवि शशि अंक दोउ लिखि लेई । पाछे दोष जीव कहैं देई ॥
श्वासा स्नेह लिखै सहि दानी । पाप पुण्य भुगतावे जानी ॥
जेमुनि लगन होय उत्पानी । लगन केतुकी सबही हानी ॥
दोऊ लगत साथै शशि सुरा । पावै सत गुरु हाल हजुरा ॥
जो गुरु मिलै तो मेटे रारी । बिन सतगुरु सब यमकी बारी ॥
सतगुरु बिना न होय उबारा । केतो ज्ञान कथै संसारा ॥
जप तप योग यज्ञ व्रत पूजा । काल सनेह और नहिं दूजा ॥