कबीर सागर (11 भाग संपूर्ण)
Kabir Sagar (11 Parts Complete)
by कबीर साहेब / खेमराज श्रीकृष्णदास
Source: खेमराज श्रीकृष्णदास प्रकाशन, बम्बई - कबीर सागर सम्पूर्ण ११ भाग · खेमराज श्रीकृष्णदास (origin)
About this granth
The Kabir Sagar (कबीर सागर) is the large scriptural corpus of the Kabirpanth, especially its Dharamdasi branch, cast mainly as dialogues between Kabir and his disciple Dharamdas. It gathers many works, among them the Gyan Sagar, the Anurag Sagar and the various books of the Bodh Sagar, into eleven parts, and is the main source for the sect's cosmology, lineage and practice.
The sections of the first part, the Gyan Sagar, give a sense of its content: the kinds of liberation and the immortal realm, the True Being, the origin of creation and the islands of the cosmos, Dharmaraya (Niranjan) winning an island and Mansarovar by serving the True Being, his swallowing of Kamini and the curse laid on him, the descent of the Gyani (Kabir) to earth and his pact with Dharmaraya, the founding of Jagannath, the three gods and Adi Maya, the churning of the ocean, the origin of the Vedas and the four classes of birth, and the stories of Bali, the Sanakas and Narada.
This complete eleven-part edition is published by Khemraj Shrikrishnadass of the Shri Venkateshwar Press, Mumbai. Its 2,136 pages bring the entire Kabir Sagar together for students of the Kabirpanth.
श्वासगुप्कार
( ३९ )
प्रथम अक्षय वृक्ष प्रभु कीन्हां । अक्षय बट है ताकर छीन्हां ॥
आदि अन्त पिंडज अनुसारा । जाते जग शिवशक्ति सुधारा ॥
तिसरे अंडज अर्ध निवासा । जाते जग पंछी परकासा ॥
चौथी खानि अमीरज कौन्हा । तेहि संयम उषमजकर चीन्हा ॥
चारि खानिकी चारिज बानी । श्वासा नेह देह सहिदानी ॥
चारि खानि मह एकै श्वासा । कहुँ खंडित कहुँ पूर प्रकाशा ॥
अचल खानिकी श्वासा भारी । चालि तीस पांच अधिकारी ॥
गिनती सौ हजार औ लाखा । श्वासा अचल खानि महराखा ॥
चारि पहर चारिज जग भारी । तीनी पहर श्वासा अधिकारी ॥
एक पहर वह उनमुनि रहै । ताते काल न आतुर गहै ॥
तीन तत्त्वकी रचना भारी । अचल खानकी देह सुधारी ॥
धरती तत्त्व भास अस्थूला । जल औ तेज ताहि कर मूला ॥
बाँए आकाश नहिं रहिवासा । तातेजड अचल खानि परगासा ॥
तत्त्व बिहून देह अनुसार । ताते जड नहिं वचन उचारा ॥
गहन ग्रास होत नहिं ताही । ताते बहु विधि बाढत जाही ॥
जाको गहन गारसे काला । सौ नहिं बाढे बेलि बेहाला ॥
अचलखानि बहुभांति सँवारी । नाना रंग रूप अधिकारी ॥
कतहुँ छोट कतहुँ बड भारी । कतहुँ साय सरवन सुधारी ॥
एक सुक्षम है एक अस्थूला । एक अमृत एक विषकर मूला ॥
एक खात पलमह मरि जाई । एक खातकछु अवधि बढाई ॥
इक खट्टा इक कडुवा होई । एक मधुररस खावे सोई ॥
एक विसौइध विषके रूपा । नामशब्द गुण भेद अन्त्रपा ॥
पांच सदा औ पांचौ रोगा । पांचौ औषध पांचौ भोगा ॥
पांच वास और पांच कुबासा । पांच पचीस रंग परकासा ॥
पांच पानि पांचौ रहि बासा । पांच शुभ और पांचविश्वासा ॥
( ४० )
बोधसागर
पांच पांच सकल पसारा । पांच रंग श्वासा अनुसारा ॥
तीनि तत्त्व अस्थूल निवासा । तीनि मध्य दुई बाहर वासा ॥
पांच तत्त्व सब इनके पास । जहाँलिंगआपलखनि परकासा ॥
पांच तत्त्व तीन गुण साजा । नारि एक तामध्य विराजा ॥
अचल खानिमह कीन्हे वासा । तामध्ये श्वासा रहि वासा ॥
चन्द्र सूर्य बिन श्वासाहीनी । ताते खानि जड भई मसीनी ॥
अचल खानि ताते जड होई । सूर्य चन्द्र नहि मध्य समोई ॥
नारी एक श्वासा संग ताहां । जहाँलै अचलखानिजगमाहां ॥
नारिसुषुमण अचल घटबासा । ताहि संग श्वासा रहि वासा ॥
ता घट दोई नारी नहीं होई । ताते चन्द्र सूर्य नहि दोई ॥
इंगला पिंगला नाहिन बासा । ताते रवि शशि नाहि निवासा ॥
चन्द्र सूर्य घटके रखवारा । एहि डोले एहि बोलन हारा ॥
चन्द्र सूर्य बिन जागे नाहीं । ताते अचल खानि जगमाहीं ॥
दुई दिन कोई मास गलिजाई । कोई छ मास कोई वर्ष रहाई ॥
कोई दश वर्ष माह जग राते । कोई तीस चालिस तन बासे ॥
कोइ पचास साठि रहि वासा । कोइ सत्तरी कोई असी नेवासा ॥
वर्ष इकावन कोई तन राखा । कोइ सौ हजार कोइ लाखा ॥
कोइ कोटि कोइ अरब निवासा । कोइ पेड चारों युग बासा ॥
इहिविधि अचलखानिकरभावा । औषधि व्याधिरोग उपजावा ॥
एक सजीवन जड़ी अनूपा । एक जडी विश्व तेज सरूपा ॥
समय-कोई शीतल कोइ तेज है, कोइ पारसकी खानि ।
फूल विना फल ऊपजै, सब फलफूल समानि ॥
चौपाई
इहिविधि अचलखानिउपजावा । तेहि पाछे अंडज निरमावा ॥
अंडज खानि सजीवक कीन्हा । चन्द्र सूर्य सङ्ग जीवन दीन्हा ॥
शवासुञ्जार्
( ४१ )
नख शिख खचोप उपराजा । श्वासा सहज अर्थ धुनिगाजा ॥
दुह सूर्य एक सहज घर शुन्या । तिहिं घर कर्म पापनहिं पुन्या ॥
दुई घर इंगला पिंगलाभारी । चांद सूर्य संग जीव संचारी ॥
ताकी श्वासा शक्ति सुधारी । अमृत प्रसन्नसहज सुख भारी ॥
पाँच तत्त्व रथ साजी थारा । तापर चंद्र सूर्य असवारा ॥
ताके संग जीव उठि धावै । मन तरंग रूप उपजावै ॥
सुरंग तुरै पर होय असवारा । सूर्य स्नेह जाए चढ़ि पारा ॥
विषम सरोवर पहुँचे जाई । विष धारामें पैठि नहाई ॥
करि असनान ध्यान लौ लावै । धर्मराय कह माथ नवावै ॥
परसै राय निरंजन देवा । पल मल करै ज्योतिकर सेवा ॥
चरण परसि भरमत घर आवै । रविजीवहि विष आनि पिवावै ॥
रवि रथ रहै चन्द्र उठि धावै । तुरै लीला सरवर पहुँचावै ॥
जीवसहित शशि पहुँच्यो जाई । मान सरोवर पढ़ि नहाई ॥
करि असनान देवपग परशै । कामिनि देह कमलमहँ दरशै ॥
लेके वास चन्द्र घर आवै । घर आवत यम ग्रहण लगावै ॥
पल पल कमल कमल महनावै । अंडज खानि दर्श नहिं पावै ॥
परसै चरण सरोवर दोई । आवत जात न लागे कोई ॥
श्वासा नेह देह व्यवहारा । एक लाख औ सात हजार ॥
एतिक श्वासा अंडज खानी । करै कुलाहल बोले बानी ॥
तत्त्व चले जोजन एक दोई । झाझरि पाटन बसे बिलोई ॥
खाज अखाज विचारै नाहीं । भर्मत फिरै सदा भव माहीं ॥
पल धरती पल फिरै अकासा । जल थल महिँहफिरै उदासा ॥
कायाके बहु रूप सवारी । नानारंग वरन विष धारी ॥
चञ्चल कुटिल कला मनधरहीं । नाना बानि शब्द उच्चरहीं ॥
करै कल्पना जगमँह भारी । नाचै गावै करै खुमारी ॥
( ४२ )
बोधसागर
उड़ि अकाश तरुवर फलखाहीं । पानी उत्तरि पीवै जगमाहीं ॥
जो चन्दा घर चन्दा आवै । तो चन्दा सत्यलोक सिधावै ॥
मान सरोवर पैठि नहावै । विष तजि अमृत घर ले आवै ॥
पुष्प द्रौप होय फिरि घर आवै । पुष्प द्रौपमहँ जाय समावै ॥
एहि विधि चन्द्रग्रहणको देखे । चन्द्र अंशकी श्वास बिवेखे ॥
आयु अंश श्वासा महँ पावै । तो चन्दा नहि मूल गमावै ॥
अंश जो आयु घरहिफिरिआवै । पूरी तत्व सदा सुखपावै ॥
उग्रह होते सुरघर आवै । तादिन चंदा मूल गमावै ॥
एहि विधि सूर सतावे काला । ग्रहण गरासि करे जंजाला ॥
उग्रह होते श्वास विवेखे । शशि औ सुर दोऊ घर देखे ॥
जहाँ पीवै पानी सब आवै । तहाँ दूतलै फंदा लावै ॥
एक तरुवर बनलासा लावहि । एकजल पीत चुगत सँतावहि ॥
एक पींजरा महँ जीव आवहि । रामनाम कह सदा पढावहि ॥
एक अमृत मुक्ताफल खाही । एकजलाहारफलआनिअघाही ॥
एक जीव मारिकै करै अहारा । एक जीव जीवहि कर चारा ॥
एक जोने बल बजाये अधीना । एकउज्वलजल ज्योतिमलीना ॥
जीव एकमत बहुत अपारा । एकउज्वलजलज्योतिअपारा ॥
श्वासा तेजी ज्ञानगा देहा । काम कलाते बहुत सनेहा ॥
अंडज देह महाबल भारी । वचन बिचारि करै सब झारी ॥
शुभ औ अशुभ दुही हैं ताहीं । एक मधुर एक तेज सुहाहीं ॥
एक सुहावन वचन सुनावहि । एक अपावन सुनतन भावहि ॥
तीनलोक भरि रहा समार्ई । ज्ञान गुमान करे सेवकाई ॥
त्रिविध ज्ञान लीए तन डौले । ऋतुऋतु बिरहका लिपै बोले ॥
तेजहीन नाना दशा कीन्हार् । ताकर भेद न काहू चीन्हार् ॥
श्वासयुञ्जार
( ४३ )
समय-एक अधीन एक दारुण, एकलै एके खाय ।
वह बानी जगमों कहहि, सुनौ भेद चितलाय ॥
चौपाई
अण्डज कला अनन्त सुधारा । तेहि पीछै पिण्डज अनुसार ॥
कला अपार तत्व बहुरङ्ग । सिरजी पिण्डज भ्रमके सङ्ग ॥
पांचतत्व निश वासर सङ्ग । जाकर पहर ताहिके रङ्ग ॥
पाँचो पाँच तत्वके साथी । गाय भैंस घोडा और हाथी ॥
खर्च कंटनी छेरी खारी । चुहि चाही मंजारी पारी ॥
सो नहीं सुवरी कीनरी भाली । माली नौसी गही कङ्काली ॥
कहाँ लगी बरनौ बहुभाँती । मढ़ही ते नरकी उतपाती ॥
पांच तत्व सबहीके संग । श्वासाके सँग चले तुरंगा ॥
पाँचौं तत्व पाँच पुरजाहीं । प्रीत पाँच हैं छत्रके माहीं ॥
पाँच कुच पाँच मोकामा । पाँच सरोवर पाँचहि धामा ॥
पाँचै देवल पाँचै देवा । पाँचै करहि पाँच कर सेवा ॥
पाँचों मह सम पाँच उदासी । पाँचों पाँच शून्य अविनाशी ॥
पाँचों आवही पाँचौं जाहीं । पाँचौं पाँच महँ पाँच समाई ॥
पाँच शून्य पाँच अस्थूला । पाँचै पाँच पाँचकर मूला ॥
पाँचहि होयघर एकजो आवै । पाँच पाँच तबही समुझावै ॥
पाँचौं सात राइ होइ धावै । तिनहींके घर मंगल गावै ॥
पाँच तीन जब सात समावै । पंद्रह मेटि एक घर आवै ॥
पाँचहि तीन सात एक धारा । पाँचों नाद बजावन हारा ॥
पाँचौका है खेल अपारा । पाँचों करही एक विस्तारा ॥
पाँचौं दशके माँहि समाई । पाँचौं आवहि पाँचौं जाई ॥
भौर गुफा पाँचोंकर याना । बाजै ताल मृदंग बँधाना ॥
जब पाँचौं दशके घर जाई । तब दश पाँचहि आनि समाई ॥
( ४४ )
बोधसागर
जब दश पाँच गुफामहँ आवहि । मधुरी तान अर्धधुनिगावहि ॥
कोई घंटा कोह ताल बजावहि । कोई शंखनाद कोई झालरिलावहि ॥
कोई किंकिनिचिचिनिकिन्नरिवीना । कोई भेरिभृदंग औढोलसहीना ॥
कोई तारी कोई बेन बजावहि । रहसि रहसि नानागुणगावहि ॥
सारंग जल तरंग धुनिधारी । तबलाचहुँ ओरनरसिगाडफारी ॥
इहिविधि भोरगुफा धुनि गाजै । नानारंग मधुर धुनि बाजै ॥
बाजे बाजन होइ धुनि गाजा । बिछुली चमके मोहै राजा ॥
दश औ पाँच पचीस समावै । तब घरनी घरियार बजावै ॥
पांच पचीस दश दशहि समावै । गुफाके ऊपर सुरली बजावै ॥
बाजै सुरली कला अनन्ता । जागै कमला सो मैं मन्ता ॥
निर्झर झरे गुफाके द्वारा । रवि शशिपांचतत्त्वउजियारा ॥
श्वासा सार सहज घर वासा । रविशशि पांचतत्त्व परकाशा ॥
और गुफामहँ बाजन बाजै । रवि शशि श्वासासंयमगाजै ॥
समय-नाना बाजन बाजहीं, नानारंग अपार ।
मन औ जिव इक संगहीं, अविनाशीके द्वार ॥
चौपाई
मन नाचै पल लै औ गावै । आप नाचिके जिवहि नचावै ॥
जीव नचै अविनाशी आगे । मन जिव रहे सदा संगलागे ॥
आनंदधाम होत दिनराती । दीसे ज्योति दीवा बिखुबाती ॥
सुरली बाजै निर्झर झरे । नाडी सुषम मन्दिर भरे ॥
निर्भय सदा न जाति अजाती । निर्वश सदा न पूजा पाती ॥
स्वर्ग नर्क औ नदी है ताहाँ । ज्योति उजागर निर्गुण नाहाँ ॥
सरगुण निरगुण एके माहा । दीखै ज्योति निरंजन ताहा ॥
सात तीन पाँचों जब एका । दुइ घर वास एक घर ठेका ॥
उतरि गुफासे जब घर आवै । आपु आपु कहचहुँ दिश धावै ॥
श्वासगुप्कार
( ४५ )
पल घर आवै पल घर जाई । पांचतत्त्व संग सदा सहाई ॥
पांच तत्त्व श्वासा असवारा । फिरहिं शहरवार औ पारा ॥
जहाँ बाहर है शहर देवाला । तहाँ पांचो तुरै फिरै चौफाला ॥
ता ऊपर आतम चढ़ि धावै । पल बाहर पल भीतर आवै ॥
पांच तुरै श्वासा चढ़ि धावै । सरवर पांच परसि घर आवै ॥
सरवर पांच पांच तहाँ घाटा । गली एक पर्वत डुइ बाटा ॥
पांचौ तत्त्व चलै एक साथ । रविशशि श्वासा नाथ अनाथा ॥
पांचौ तत्त्व घर बाहर जाई । ता संग कमल हरी उमगाई ॥
जादिन पांच तत्त्व नहिं आवै । एक तत्त्व निश वासर धावै ॥
ता दिन पांच तत्त्व गुणपावै । लखै तुरै जो बाहर धावै ॥
बाहर चाल चलत गहि लेई । श्वास सुभाव बंद तहाँ देई ॥
एक तत्त्व निश वासर धावै । दुसरी तत्त्व संग नहिं लावै ॥
पांचौ तत्त्व चीन्हि जब पावै । जो बाहर चलै तासु गुणु पावै ॥
पांचौ तत्त्व जीव संग आवै । पल बाहर पल भीतर धावै ॥
ताकर पावै पांचों मोकामा । लेइ तत्त्व पांचोंके धामा ॥
पांचों पांच सरोवर जाहीं । अमी अमान विरह रसखाहीं ॥
दुई पुहुप सुख सागर परशै । अमी अंक सत्य सुकृतै दरशै ॥
तहाँ अमीरस पीवत अधाना । रवि शशि संग जीव निर्वाना ॥
उत्पति पारस तहवाँ पावै । ले पारस फिरि घरहि सिधावै ॥
द्वेमन विष एक मनहै अमाना । परसै आदि अन्त शहिदाना ॥
कालि काल जोति उजियारा । तहाँ एक नागिनवसे अपारा ॥
सो नागिन घर भीतर बासा । बाहर भीतर एक निवासा ॥
नख शिख बेधि रहा विष पूरा । श्वासा संयम शशि और सूरा ॥
पांचै तत्त्व रहो घट पाँचा । पांचहि साथ जीवकर साँचा ॥
रवि शशि श्वासा संग बसावै । उत्पति प्रलय गहन लगावै ॥
( ४६ )
बोधसागर
दुइ घर रवि शशि जीव बसावै । इक घर राहु केतु भच्छावै ॥
चारिउ चारि दिशा चलि जाई । फिर चारिऊ एकमाँह समाई ॥
दुइ झंझरी परशि फिरि आवै । दुइ फिरि झंझरी बाहर धावै ॥
घर आवत राखै अटकावै । राहु केतु दोई रहन लगावै ॥
जादिन पांच तत्त्व नहिं धावै । तादिन कालगहन नहिं लावै ॥
दुवो तुरै जा निकसे धाई । फोरी द्वारी बाहर जाई ॥
बाहर अमी अमान अमाया । उत्पति पारस नारी काया ॥
नारी नेह निरञ्जन काया । ताते शिव शक्ती उपजाया ॥
एहि निजबुझहु धरमन भाया । नाना वानी वरन बनाया ॥
शिवकाया पति सूर्य सनेहा । ऊगे चन्द्र शक्तिकी देहा ॥
शिवकी देह सूर्य प्रभु साजा । शक्ती देह चन्द्र है राजा ॥
रवि शशि पांच तत्त्वदइकाया । एक एक संग उपजे काया ॥
एकतत्त्व निश वासर धावै । जीवका मूल परोस सुखपावै ॥
जीव मूल पारस परवाना । लेउत्पति पारस जाय ठिकाना ॥
मन जिव तत्त्व एक चढि धावै । लै पारस अपने घर आवै ॥
पारस आनि जगावे कामा । बिरह बाण मारे संग्रामा ॥
दोई तत्त्व निर्वाण उजागर । दुइ घटशिवशक्ती मनि आगर ॥
पारस एक दुवोंकी काया । चंद्र सूर्य संगही उपजाया ॥
चंद्र उगै शक्तीकी देहा । चलै तत्त्व जलरंग सनेहा ॥
एक तत्त्व चंद्र घर धारा । सात रोज एकै व्यवहारा ॥
सात वार निश वासर धावै । पल पल बढै घटै नहिं पावै ॥
पारस परसि होइ जिव पूरा । शक्तीशशि घरशिव घरसुरा ॥
एकतत्त्व संग पारस पावै । राहु केतु नहिं गहन लगावै ॥
तत्त्व तार टूटै नहिं पावै । बिना सिधनी काल समावै ॥
एकै पेली एक जो धावै । तौ शक्ती नहिं पारस पावै ॥
शवासगुप्कार
( ४७ )
टूटे तार तत्वकी जबही । काल सन्धि पावै घट तबही ॥
टूटे तत्व होय दुख क्रा । चन्द्रहि पेली ऊगै घर सूर । ॥
धरि शशि सूर्य काल लै जाई । बांधि अकाश राखै विरमाई ॥
चन्द्र सूर्य आसा सहिदानी । पारस तत्व लेइ अस छानी ॥
पारस टूटत होय मलीना । निशवासर जीव काल अधीना ॥
पारस सङ्गहि लेइ निचोई । छांडि देइ जब जाने सोई ॥
छिन बाहर छिन भीतर धाया । जरामरण व्यापै आ माया ॥
एक तत्व सङ्ग सबै विगोई । एक तत्व उपजे सब कोई ॥
शिव घर सूर्य होय उजियारा । एक तत्व निश वासर धारा ॥
पारस परसि होय विधिधूरा । प्रेम प्रकाश ऊगै घट सूर । ॥
एकतत्व चलै रवि धारा । सूर्य सिंध घट तेज अपारा ॥
शक्ती देह चन्द्र रखवारा । चले तत्व जल रङ्ग अपारा ॥
एकतत्व निशवासर धावै । सातबार टूटे नहिं पावै ॥
एक समाधि रहत अस्थूला । तब शक्ती घट फूले फूला ॥
फूलत फूल तहां अकुलाई । मनबिकार तन रुधिर चलाई ॥
ताहि समै तन खीर समावै । शिव सनेह रचि काम जनावै ॥
ताहि समै शिवशक्ती परशै । रति रुचि अमी गर्भ तेहि द्रशै ॥
रहै गर्भ कामिनिकी देहा । उपजे जातक वरन सनेहा ॥
पुरुष देह शशि चलैजो धारा । कन्या उपजै कला अपारा ॥
सूर्य सनेह चलै जो धारा । उपजै कन्या कला अपारा ॥
सूर्य सनेह चलै जो धारा । उपजे सूरति सार कुमार । ॥
रहै गर्भ तब काया साजै । रुधिर मांस तिलतिल उपराजै ॥
पांच तत्व तीनों गुण मूला । तासों रचे गर्भ अस्थूला ॥
शिवके आस बांये स्वरूपा । शक्ती गहै जानिके रूपा ॥
शिवके रूप शक्ति गहि लेई । तब सांचा मई जावन देई ॥
( ४८ )
बोधसागर
जावन जा मैं सांचा माहीं । थाका होय रुचिरके ताहीं ॥
तेहि थाककी रचना भारी । तीन लोककी विष सँवारी ॥
तीन लोककी जेतिक खानी । सो सब थाका माधि समानी ॥
उपजा थाका थाल सँवारी । गर्भभेद यह कहौ बिचारी ॥
थल थहाए माल निरमाया । महलहिके माहीं जलहि समाया ॥
जलके मध्य महल बनवाया । महलहिके मधि रचना लाया ॥
महलके बार धन वह छाजा । पवरि पगार बना दरवाजा ॥
सांचा अर्ज जरै नहि कबही । शोच मटिर चाहे सबही ॥
सांचा मांहिलोकदियोर सडारी । नख शिख शोभा सबै सुधारी ॥
तीनहि लोक रचा पलमाहीं । गढके गढ पति गासौ ताहीं ॥
प्रथमें सायर सात सुधारा । पर्वत अहुट रच्यो अधिकारा ॥
अठारह सहस्र बहतारि नारा । पांचतन्त्र सब साज सुधारा ॥
अठारह गंडा नदी बनाई । सब तरि नीर रहा पुनि छाई ॥
लोहू हान स्तंभ अस्थूला । बढे लिंग सवारे मूला ॥
आगे सवारे दुइ भुज दंडा । सात द्वीप द्वीप पुहमी नौ खंडा ॥
बहुरि सवारे दूनौ खम्भा । मदन महा बहल उपजे रम्भा ॥
नासिका चढाई मस्तक भारा । दुइकर जोरिकै निकासी धारा ॥
श्रवने नेत्र रुचि अर्ध बनाई । कीला कीला मधी नवाई ॥
नौमी कूटी दश गुफा बनाई । सात भँवर नौ नाल लगाई ॥
उत्तर मेरु सिरजा अस्थूला । सरवर माहि कमल बहु फूला ॥
नाभि माह नखशिख करलाई । फूला फूल बास घट छाई ॥
बाहर बास तन मांह समाई । सोई बास इन्द्री होय धाई ॥
इन्द्री रसना रङ्ग जनाई । लिंग जल हरिसे भूमि बनाई ॥
आठो अङ्ग रचा अस्थूला । शिवशक्ती दोउ सम तूला ॥
सोह अङ्ग शक्ती सोह अंगशीवा । शो एक एक सम नीवा ॥
शवासुगुप्कार
( ४९ )
नख शिख अंग एक अनुहारी । देह स्वभाव वचन दुह मारी ॥
शक्ति देह विरह अधिकारी । शिव आशिष शक्तिको चारी ॥
इहि विधि रचना रची बिलोई । गर्भ सनेह संपूरन सोई ॥
नखशिख रचा गर्भ अस्थाना । सात द्रौप नौखण्ड वखाना ॥
एक द्रौपमें सातों दीपा । सात सुकृत तेहिमाय समीपा ॥
प्रथमै गर्भ द्रौप उपजावा । ता ऊपर रचना बिलमावा ॥
एकद्रौप नौखण्ड बनावा । त्रिकुटी सात तहाँ निरमावा ॥
एक द्रौपमें सातों नाला । सातों कमल अधर दुहमाला ॥
सरवर सात कमल तहाँ साता । रंग पांच पांचौ उतपाता ॥
पांचके मध्यहि पांच रसीला । त्रिकुटीमध्य एकतहाँ कीला ॥
ता कीलामहँ कानी लागी । पौन सनेह आतमा जागी ॥
ता कीलामहँ लागी होरी । खूटा गाडि पवन झकझोरी ॥
ता खूटा महँ डोरि लगाई । मन पवना गहि राखु झुलाई ॥
झुलि मन पवन झुलावे चेरी । इक घर शून्य एक घर फेरी ॥
खूटा होय पवन झकझोरे । इंगला पिंगला सुषुमण जोरे ॥
रवि शशि मनपौना गहि जोरी । खूट न लागि सबनकी डोरी ॥
मेरे दंडपर खूटा गाडा । नदी तीन ता ऊपर बाडा ॥
खूटाकी बाई दिशि है गंगा । विमल शीतल बहे नीर तरंग्गा ॥
चन्द्र सनेही जिव जल परशै । सुरति स्वरूप धनी दिल दरशै ॥
तासु खूटाके दहिने अंगा । यमुना नदी बहै बहुरंग्गा ॥
कीर्ति नीर और पीत तुरंगा । लहर लाल तेज विष संग्गा ॥
तहाँ बसै सुर जीवके साथ । खल एक बयालिस हाथा ॥
कला अनंत रूप रस नाथा । सबै अर्थ नहि दीसै माथा ॥
बाढि नदी जो दोउ करारा । शीतल तेज बहै दोउ धारा ॥
तिसरी नदी है गुप्त प्रवाहा । नाजल थाह न होय अथाहा ॥
( ५० )
बोधसागर
खूँटा तर होय निकरी धारा । चली सरस्वती फोरि पगारा ॥
मध्य लहरि विषधार सखानी । गंगा यमुना मध्य समानी ॥
त्रिकुटी संगम भयउ मिलावा । मनही पवन लेत विरमावा ॥
भैंवरगुफा माधवकर थाना । बसै त्रिवेणी प्रयाग स्थाना ॥
त्रिवेणी तट वसै प्रयागा । जागत सोवै भाग अभाग ॥
गनि गंधर्व सुनि सबके थाना । सुरनर करै पैठि अस्नाना ॥
तैतिस कोटि देवगण नारी । किन्नर गुणी कंचनी भारी ॥
यक्ष यक्षनी देव कुमारी । नागसुता अप्सरा सुभारी ॥
चटि विमानसबकरिहैजोहारी । काया मध्य इहअदभुत भारी ॥
असुरपिशाचचारिखानिजुलाहल । त्रिवेणी तट करी कुलाहल ॥
यक्ष यक्ष असुर सब देवा । बसे ग्राम करै माधव सेवा ॥
तीन लोक जब जीव निवासा । सो सब करै त्रिवेणी बासा ॥
तेहि त्रिवेणी तट माधो देवा । सब मिलि करै ताहिकी सेवा ॥
तब प्रयाग होइ चटि प्रवाहा । गंगासागर संगम जाहा ॥
देश देश गंगा फिरि आई । घाट घाट बहु क्षेत्र बनाई ॥
जहां तहां जप ध्यान लगावै । योग्य यज्ञ व्रत प्राप्त नहावै ॥
ऋतु बसंत प्रयागहि धावहि । मकर महीना वजार लगावहि ॥
अरध उरध बिच लागी हाटा । भीतर बाहर औघट घाटा ॥
गर्भमाहि सब युगति बनावा । तीनि कचहरि तहां बसावा ॥
जहां नदी संगम परवाना । तहैंवा रचा एक अस्थाना ॥
संगम बीच गुफाके तीरा । सातहि द्वार गुफामहैं बीरा ॥
एकद्वार होय शब्द सुधारे । एक द्वार होय रूप निहारे ॥
एक द्वार होय बास बसावै । एक द्वार होय अग्नि समावै ॥
एक द्वार होय खाद संवारे । एक द्वार होय न्याय निवारे ॥
एक द्वार होय नाद उचारै । सत्य सुकृतकी रहनि विचारे ॥
शवासुञ्जार
( ५१ )
सात नाल चौदह सुरभाऊ । सातों करहै एक सुभाऊ ॥
सातों सात शून्य मह वासा । सातों बसै गुफाके पास ॥
गुफाके मध्य कंदरा वासा । तहां सातों मिलि करै निवासा ॥
एतिक कुञ्ज द्रौपरी शोभा । आवागमन मोहमद लोभा ॥
कुञ्ज भँवरकी रचना भारी । शून्यसहज धुनिसकल सुधारी ॥
दुवहु नाल कैसे के सोरी । एक सुखवंकनाल मह जोरी ॥
अग्र नील अमरकी डोरी । शोभानाल होय विष रसघोरी ॥
कुञ्ज द्रौप रचि सुधर बनावा । नेह अमर पद क्षीर समावा ॥
सुधर द्रौप परनाभि सँवारा । नाभी मण्डल पौन किंवारा ॥
पौन घोर नाभी रस कीला । मध्य सरोंवर जंबू शीला ॥
जम्बु द्रौप यम करहि स्थाना । ताहि द्रौपमाहि जीव भुलाना ॥
नाभि द्रौप रचि कच्छ बनावा । इंद्री आसनको रंग सुभावा ॥
कच्छ कला निज द्रौप सुधारा । ऋतु वसन्त जावन विस्तारा ॥
कच्छ द्रौप काशी अस्थाना । नरनारी हि करै अस्नाना ॥
वरुणा असी गंगके तीरा । मनि कर्णिका निर्मल नीरा ॥
लिंग जलहरी माहि समाना । नर नारि पूजही धर ध्याना ॥
पूजहि कामिनी मंगल गावहि । रहसि रहसि लिंगही न्हवावहि ॥
अक्षत चंदन बिल्व चढावहि । धूप दीप दे तत्त्व लगावहि ॥
भामिनी भाव फूलरंग धरही । करि असनान बसन भुइधरही ॥
सोइ बसन नर नाटक माँही । काशी तेहि बसनकी छाँही ॥
सोइ बसनकी वास उडानी । योग भोग छलकी सहिदानी ॥
बसन कुसुम दल ध्वजा उडाई । कच्छ द्रौप शिव शिव शरनाई ॥
कच्छ द्रौप रचा रस कोपा । लिंग जलहरी घर घर रोपा ॥
कच्छ द्रौप शिवको अस्थाना । शक्तिमांहि शिव आप समाना ॥
शिवशक्ती रंग रूप रसीला । शिवसमान शक्ती गहि लीला ॥
( ५२ )
बोधसागर
गर्भ सनेह रचा जब द्वीपा । लिंग जलहली सदा समीपा ॥
कच्छद्वीप रचि पूरन कीन्हौ । पाछे पच्छ द्वीप पग दीहौ ॥
पच्छ द्वीप रचि रंग बढावा । रंग रोस है विरत स्वभावा ॥
प्लक्षद्वीप रचि पच्छ पसारा । प्लक्षद्वीप रचि गर्भ सुधारा ॥
समय-कच्छद्वीप तट पच्छद्वीप है, कच्छ प्लक्षकर भाव ।
दुनो द्वीप कर एक कला है, रंगरोष कर दाव ॥
पुक्षद्वीप रचि गर्भ संभारा । पाछे मानद्वीप विस्तारा ॥
पुक्षद्वीप बाहेर सुधारा । द्वीप ही कच्छप के द्वारा ॥
बारह द्वीप रचि पूरण कीन्हा । पाछे मीनद्वीप पग दीन्हा ॥
मीनद्वीप रस कंज अमाना । करहि कुलाहल द्वीप समाना ॥
मीन द्वीप रचि प्रगटी माया । पूरन भई गर्भ मई काया ॥
मीनद्वीप तनको व्यवहारा । चमकै चपल ज्योति उजियारा ॥
चली चिकुर चित्र बलवानी । दामिनि दमकै बलके बढानी ॥
मीनद्वीप मन मदन महीपा । सुख दुःख साँराग दीपा ॥
मीनद्वीप रचि पूरण कीन्हौ । पाछे सुधाद्वीप पग दीन्हौ ॥
मीनद्वीप सुख अमृत लीन्हौ । पाछे सुधाद्वीप पग दीन्हौ ॥
मीनद्वीप सुख अमृत नेहा । चक्र सुदर्शन द्वीप उरेहा ॥
सुदर्शनचक्र द्वीप निर्बाना । सुधा वारि सत्य शुक्तिहिसाना ॥
सुदर्शनद्वीप पति गुण आगर । परमानंद परम गुणसागर ॥
सातों द्वीप रचा निर्बाना । काया ब्रह्म भया बंधाना ॥
द्वीप सुधारी कमल परकासा । कमलबास प्रगटी चहुँ पासा ॥
प्रथमहि मकाद्वीप निरमावा । उमराव कमल तेहि माह बनावा ॥
उमर कमल मकरि कस जाना । लाख पंखुरी दलकी अनुपाना ॥
मकर तार डोरी तहां लागी । दरशे सुरति सदा अखुरागी ॥
दूजे पद्म द्वीप निरमावा । कमल कूर्म तेहि माँहि बनावा ॥
श्वासगुआर
( ५३ )
ताकी डोरी सुतसम देखा । कमलनालके मध्य विशेषा ॥
तीजे द्रौप लंबनी नेहा । धर्मकमल तेहि मांहि सनेहा ॥
ताकी डोरी अग्र सनेहा । अग्रनाक तेहि मांह उरेहा ॥
चौथे द्रौप झांझरी कीन्हौ । कूर्म कमल दामिनको चीन्हौ ॥
ताकी डोरी सहल स्वरूपा । चमके धारा तार अनूपा ॥
पांचए झिलमिल द्रौप संवारा । ताके कमल कुसुम सुखसारा ॥
ताकी डोरी धुआंके नेहा । अन्ध कार अकार उगैहा ॥
पांचौ द्रौप अर्ध रहि वासा । पांचौ कमल ता ऊपर वासा ॥
पांचौ कमलमें प्रतिमा पांचा । लागी डोरी अर्ध धर सांचा ॥
कोई लक्ष कोई ऊत बनावै । कोई हजार कोई सब निरमावै ॥
कोई कमल पंखुरी सांचा । डोरी अर्ध पांचहुँके पांचा ॥
ब्रह्माद्रौप घरमांहि निवाना । तेहि मँह ऊर्ध्वकमल परकाशा ॥
प्रथमहि अमी कमल निरमावा । अमी अमान अर्धधुनि छावा ॥
तहवां होइ श्वासगुआ । बरसै अमी अखण्डित धारा ॥
अमी अमोल अर्ध रहि वासा । श्वासासार पुढुप परकासा ॥
निश वासरको जाने मूला । श्वासासार शब्दसम तूला ॥
निश दिन होय श्वासा गुंजारा । सातसै ग्यारह माठ हजारा ॥
अमी कमल अमान सो नाला । अट्टाईसदल पंखुरी रिसाला ॥
तेहि मँह चले पवनकी धारा । श्वासा साथ शब्द गुंजारा ॥
निश वासर श्वासा विस्तारा । छः सै अर्ब इकीस हजारा ॥
उनतालिस हजार एकसै आवै । एतिक चिकुरदार होय धावै ॥
दुइ दल कमलहै श्वासा आवै । इकइस हजार छः सैः धावै ॥
बाइस हजार चारिसै ऊने । जाप जापै जिव आप बिहूने ॥
एतिक श्वास दोइ दलमें आवै । पल बाहर पल भीतर धावै ॥
दूसर कमल झलाझल माँहा । झलकै ज्योति अर्धधुनि ताँहा ॥
( ५४ )
बोधसागर
सहस्र पंखुरी कमल अनूपा । तहाँ वसै मनज्योति स्वरूपा ॥
ताहि कमल पर बाजन बाजै । बानी अधर मधुर धुनि गाजै ॥
कूर्म कमल मकरंदी राजा । तहाँ विराजति शोभित साजा ॥
तहाँ घरनि घरियार बजावै । घनी घनी टंकोर लगावै ॥
दश और पचहत्तर श्वासा । इतना एक घरी परकासा ॥
एतिक श्वासा सहज घर आवै । तहाँ घरनि घरियार बजावै ॥
छसे पचहत्तर की सहदानी । एक टंकोर टोकावै जानी ॥
इहि विधि चारि टंकोर टोकावै । ताकर भेद सन्त कोई पावै ॥
राहु केतु सँग ब्यालिनि रोकै । ताको मर्म कोइ जनि अलोकै ॥
एक पहर मारै विधि पूरा । गहन गरासै शशि औ शूरा ॥
गहन गरासत निरखै श्वासा । रवि शशि राहु केतुपरकाशा ॥
ताहि संग एक नागिनी रहै । घड़ी घड़ी वह जीवहि गहै ॥
श्वासा सोहंगम गहन गरासै । आगम जानिके जीवहि त्रासै ॥
श्वासा सोरह गहन लगावै । छठये मासहि काल सतावै ॥
श्वासा परख घरीकी राखै । दमहि चलै सो आगम भाखै ॥
एहिविधि श्वासचलैपुनिजबही । दुइ हजार सातसे तबही ॥
पुजे घरि पूरण होय जबही । पहरके टोर मारै पुनि तबहीं ॥
एतिक श्वासा प्रहर प्रमाना । घरि चारि गरज बंधाना ॥
आठ घरी दुपहरि जब आवै । टोकै गहर गहन नहि लावै ॥
चारि घरी चारिउ युग मूला । चारि प्रहर चारिउ समतूला ॥
चारिउ युग एक पहरके माहीं । चारि प्रहर चारि युग ताहीं ॥
प्रथम प्रहर सतयुग परवाना । तापर प्रथम घरी निर्वाना ॥
सतयुगमें युग चारि अपारा । चारिउ युगको नाम निरारा ॥
प्रथमहि सतयुग रोपै थाना । चारों युग तेहि माँहि समाना ॥
सतयुग प्रथम घरी निर्वाना । कीलक युग तेहिमाँहि समाना ॥
श्वासयुञ्जार
( ५५ )
कीलक युगकी श्वास सारा । छहसै सत्रे पाँच सुधारा ॥
एति श्वासा कीलक युग माहीं । परसे जीव अघरकी छाहीं ॥
बीतत घरी गरज चहराई । काल टकोरा मारे धाई ॥
इह युग अन्त कहावे घरी । नागिनि आसे सन्मुख खरी ॥
प्रथम कीलक होय संधारा । पाछे युगका मत रित्तारा ॥
सतयुग धरि दूसर जब आवै । तेहि श्वास कमत युग पावै ॥
कमत युग होइ कोधवरियारा । उत्पति थोर बहुत संधारा ॥
कमत युगकी श्वासा जाने । छः सै सत्रह पाँच बखानै ॥
एतिक श्वासा कामत युगमाहीं । गुण अवगुण दोछ निरखेहु ताहीं ॥
बीतत कामतक मोद युग आवै । तिसरी घरी वासना धावै ॥
आवा गौन विचारि कोई । युग कमोद सुख पावै सोई ॥
तिसरी घरी सतयुगके आई । तब कमोद युग होय सहाई ॥
युग कमोद सतयुग मई आवै । दुखी सुखी नर सब सुख पावै ॥
युग कमोदकी परलै होई । दुखी सुखी जाने सब कोई ॥
तब जो होई सूर्य संचारा । महाविरोध उपजे अधिकारा ॥
चन्द सनेह होय जो हीना । महासुफल तन होय मलीना ॥
श्वासा चलै सातसै भारी । युग कमोदकी कथनी हैन्यारी ॥
युग कंकवत कि होय प्रकाशा । अतिही दुर्ज विषयकी त्रासा ॥
चौथी घरी कोध बेकारा । महा कठिन होई ताकी धारा ॥
चौथी घरी निकट जब आवै । सतयुग अंत कंकवत पावै ॥
सतयुग अंत होय नहीं पावै । युग कंकवत आय शिरनावे ॥
युत कंकवतकाल बरिआरा । कायाके बहु करै विकारा ॥
काया कहर गरासै आई । तब न भेद मैं कहौ बुझाई ॥
काया कहर हो परचण्डा । नख शिख व्यापि रहै नौखण्डा ॥
( ५६ )
बोधसागर
युग कंकवत कालकी बानी । कालकला मति सब दिन जानी ॥
युग कंकवत महाबल योधा । अन्तकाल सतयुग पथ सोधा ॥
सतयुग अन्त कंकवत मांही । अन्त कालकी व्यापै छांही ॥
युग कंकवत मोह की खानी । काम क्रोध ममता लपटानी ॥
अन्तकाल सतयुगकर भयञ्ज । चारिञ् जुग परलैतर गयञ्ज ॥
समय-एकहि युगके बीते, चारों युग भये नाश ।
एकनद चारिञ् युगखाण, सतयुग कीन्ह गरास ॥
चौपाई
कीलक कमोद चंद सनेहा । कमत कंकवत सूर्य सनेहा ॥
भाजुग अन्त एक संग चारी । चारि घरी शब्द एक नाद संघारी ॥
एक नाद एक पहर कहावा । चारि घरी तेहि मांहि समावा ॥
चारि घरी चारिञ् युग बीते । शब्दनाद रवि शशि धर जीते ॥
सतयुग अन्त बाजु घरियारा । त्रेतायुग कर भया विस्तारा ॥
दुसरे युग भयो विश्वासा । दूसरे पहर तेज प्रकासा ॥
तेज लगन श्वासा रही बासा । ताते दूसर युग परकासा ॥
त्रेता युगकर भा अनुसारा । त्रेता युगहि ते व्यवहारा ॥
त्रेता युगकी पंखुरी चारी । चारि घरी युग चारि बिचारी ॥
जैसा युग सतयुग महाँ देखा । सोई गति त्रेता महाँ लेखा ॥
जब जब अन्त होय युग केरा । तब तब नाद काल घन घेरा ॥
त्रेता युग महाँ कला अपारा । योग व्रत तीरथ आचारा ॥
प्रथम घरी होय क्रोध अपारा । अहंकार अभिमान पहारा ॥
ताकर नाम चिंता युग राखा । चित चञ्चल चकित अभिलाषा ॥
चकितयुग अलोप जब भयञ्ज । ठोकि टकोर नाद तब कियञ्ज ॥
होत नाद मृतु अंधा धावै । लागत पलकमल नहिं लावै ॥
चकित युग बीती जब गयञ्ज । तेहि पाछै बुद्धि युग भयञ्ज ॥
श्वसगुआर
( ५७ )
बुद्धी युगकी बुद्धी अपारा । तायुग महाकाल बरियारा ॥
ज्ञान गयँद होइ असवारा । बुद्धि युगमान फोरे महिभारा ॥
बुधिकबधिक बाँधिकरे कमाई । विषे चतुराई कुमति समाई ॥
एही विधि बुधि युगचलि जाई । तेहि पीछे मन बरतैं आई ॥
मन मतंग महामद माता । तेज तपस्या व्यापै गाता ॥
मनयुग ऊंच नीच सतलीला । बरपै झारी विषैको शीला ॥
मन युगकी श्वासा बहुरंगी । ज्यों जलमध्ये उठै तरंगी ॥
मन युगराज बीतिगा जबही । अहंकार युग उपजा तबही ॥
अहंकार युग अनंत समाना । मरै पतंग हार नहीं माना ॥
हारे नहीं आपु अहंकारा । गरजै छुन्छ हारे सुख भारा ॥
अहंकार युग श्वासा ऊनी । गरचि घुमडिबरपै फिरि सूनी ॥
अहंकार ऊद्रेग अपारा । श्वासा हीन तत्व छिनधारा ॥
अहंकार युग बीते जबही । त्रेताकी परलै भइ तबही ॥
त्रेता अन्तकाल जब कीन्हों । आधी निशा टंकोरजोदीन्हों ॥
आधी रात नाद घन बाजा । महानिशान मेघ जनु गाजा ॥
त्रेता आदि अन्त व्यवहारा । उपजा द्रवा परकला अपारा ॥
द्वापर युगकी कला अनन्ता । सुखदुखमध्य आदिदुखअन्ता ॥
प्रथम घरी द्वापरकी आई । अर्थनाम युग महा समाई ॥
अर्थनाम युग द्वापर माहां । अर्थ अहर्निश व्यापै ताहां ॥
अर्थनाम युग घरी समाना । घरिकै बीते युग क्षय माना ॥
एक युग बीते दूसर आवा । धर्मनाम युग तहीं धरावा ॥
धर्मयुग धरनी धरु साँचा । श्वासा छहसै सतरी पाँचा ॥
धर्मधार औ धीर तुरझा । धर्मयुग रोग वियोग सुरझा ॥
धर्मनाम युग बीते जबही । गहर काल युग बरतैं तबही ॥
गहरकाल युग कहर कमाई । रविरथ बीच ध्वजा फहराई ॥
( ५८ )
बोधसागर
गहर टंकोर जब धरनी मारा । गहर कहर रस ज्ञान अपारा ॥
गहर यम युग बीता जबही । मोक्ष महाबल उपजे तबही ॥
मोक्ष नाम जग सत्य सुरंगा । निमिषि लक्ष दलसात तुरंग ॥
मोक्ष नाग युग बीति जब जाई । द्वापर युगकी परलै आई ॥
जब परलै द्वापरकी होई । आदिअन्त सबजाय बिगोई ॥
द्वापर अन्त बिगुरचन भारी । दुःख प्रचंड सुखसबै खुवारी ॥
बीता द्वापर कलियुग आवा । कलियुग कालकलाके भावा ॥
कलियुग महाँ युगचार समाना । चारिउ युगको करै बखाना ॥
चारिउ युगकी अर्थ कहानी । बिन परिचै सबयमकी खानी ॥
सतगुरु बिना न होय मिटाऊ । चारिउ घरी कालकी दाऊ ॥
चारि घरी युगचारि बँधाना । कहाँ भेद सुनु संत सुजाना ॥
प्रथमहि युगकर चेतन नाऊ । चेतनि चित करै सब ठाऊँ ॥
चेतनियुगमहाँ चिताको धामा । विस्मय हर्ष दुनौ विश्रामा ॥
चेतनि चिता करै सब ठाऊँ । महा बली है श्वास सुभाऊँ ॥
तीनहिं ताप तपै ब्रह्मण्डा । भरमि भूत व्यापै नौ खण्डा ॥
भर्मित पौन भर्मकी खानी । भर्म हाथ सब दुनी बिकानी ॥
कैतौ पढै गुनै संसारा । बिनसतगुरुनहिं चितसुधारा ॥
सतगुरु मिलै होय सत चूला । तेहि पाछै उत्पतिकर मूला ॥
दोरस युग बुद्धी बलनामा । श्रुची अश्रुची करै जो कामा ॥
ताकी संख्या बहुत विचारा । छःसै सत्तरि दण्ड पसारा ॥
पांच दण्ड वाकी रहि वासा । ताका भेद काल परकासा ॥
बुद्धी कुबुद्धी दोउ कर भाऊ । एकहि युग दोउ रहनि बताऊ ॥
बुद्धि हीन मैं मत पसारा । बिनु आँकुश नहिं होत सुधारा ॥
अंकुश देई मिलै गुरु पूरा । मोह महामद विषहोय दूरा ॥
बुद्धि नाम युगकी सहिदानी । सुमति सनेह सुरति लपटानी ॥