Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

कबीर सागर (11 भाग संपूर्ण)

Kabir Sagar (11 Parts Complete)

by कबीर साहेब / खेमराज श्रीकृष्णदास

Source: खेमराज श्रीकृष्णदास प्रकाशन, बम्बई - कबीर सागर सम्पूर्ण ११ भाग · खेमराज श्रीकृष्णदास (origin)

Report a copyright issue

Devanagarihipublished2,136 pages

About this granth

The Kabir Sagar (कबीर सागर) is the large scriptural corpus of the Kabirpanth, especially its Dharamdasi branch, cast mainly as dialogues between Kabir and his disciple Dharamdas. It gathers many works, among them the Gyan Sagar, the Anurag Sagar and the various books of the Bodh Sagar, into eleven parts, and is the main source for the sect's cosmology, lineage and practice.

The sections of the first part, the Gyan Sagar, give a sense of its content: the kinds of liberation and the immortal realm, the True Being, the origin of creation and the islands of the cosmos, Dharmaraya (Niranjan) winning an island and Mansarovar by serving the True Being, his swallowing of Kamini and the curse laid on him, the descent of the Gyani (Kabir) to earth and his pact with Dharmaraya, the founding of Jagannath, the three gods and Adi Maya, the churning of the ocean, the origin of the Vedas and the four classes of birth, and the stories of Bali, the Sanakas and Narada.

This complete eleven-part edition is published by Khemraj Shrikrishnadass of the Shri Venkateshwar Press, Mumbai. Its 2,136 pages bring the entire Kabir Sagar together for students of the Kabirpanth.

Page 1251Permalink

ज्ञानस्थितिबोध

( १११ )

तबहि सुकृत बिनवे करजोरी । कृपासिंधु सुनि बिनती मोरी ॥
प्रथम तत्त्व प्रभु भाषव तुमहीं । सो सब बूझ पुरैगी हमहीं ॥
पाँच प्रगट गुप्त हैं पाचा । प्रगट समझि लीन्हें हम साँचा ॥
पाँच गुप्तको कहिये लेखा । पाँच प्रगट ये सब हम देखा ॥
पृथ्वि तेज जल पवन अकाशा । सो प्रभु मोहि कहो परकाशा ॥
जिहिं विधि ए प्रभु प्रगटे आई । सो प्रभु भाव कहेउ समझाई ॥

सतगुरु वचन

धर्मदास तुम जो कछु बूझा । सो सब भिन्न २ हम सूझा ॥
पृथ्वी रही गुप्तके नेहा । बहुरि प्रकट हुये शब्द सनेहा ॥
पृथ्वी अंग वैराटहि जानी । पाँव पताल शीस अनुमानी ॥
इच्छा सुरति शक्ति उपजाई । वैराट रूपमें जाय मिलाई ॥
अलख निरंजन यासों कहिये । यहीरूयाल अविगतको लहिये ॥
मन माया जब एके भयऊ । सकल सृष्टि उत्पन्नै लयऊ ॥

साखी-जब दोई एके भये, भयो लीन मन ठौर ।

नाभिकमल ब्रह्मा भए, सब रचनाको मौर ॥

चौपाई

धर्मदास अब कहों बखानी । तुम हिरदै कीजो बिलछानी ॥
पाँच तत्त्व जे गुप्त रहावा । सो सब भेद तोहि समझावा ॥
पाँचहि अमी पुरुषने कीन्हों । पाँच तत्त्व ताही सो चीन्हों ॥
अचल अमी जो अकाश बखानी । शब्द अमी वायु उत्पानी ॥
अजर अमी सो तेज पसारा । अकह अमी जलतत्त्व सम्हारा ॥
रंग अमी सो पृथ्वी भयऊ । रचना सब याही पय ठयऊ ॥
पाँचों अमृत तहँवा छाजै । पाँचतत्त्व तासों उपराजै ॥
पाँच तत्त्व सों देह सँवारी । तीनों गुण तामें अनुसारी ॥

Page 1252Permalink

( ११२ )

बोधसागर

देही गति काहू नहिं पावा । देह धरै यम काम सतावा ॥
आतमरूप रंग जिन जाना । प्रफुलित होय कमल विकसाना ॥
हर्षित भयउ बुन्द जो ठारा । परै अगाध सिंधु मझधारा ॥
परतहि बुंद रंग सब छाजा । जलतरंग जल रंग विराजा ॥

सारखी—यह गुण ज्ञानस्थितिहिके, जलतरंग उपजाइ ।

जलसों सब जग ऊपजो, जलधौं कहा समाइ ॥

चौपाई

नाम तत्त्वजल तत्त्वहि कीन्हा । अस्तुति जलहि रंगकर लीन्हा ॥
जल ऊपरहि कूर्म उपराजा । कूर्मपीठि वाराह विराजा ॥
पीठ वराह शेष जो रहई । शेषहि फनपर पृथ्वी धरई ॥
कूर्म सुरति पुरुषकी अहई । उनको अंश कूर्म इह लहई ॥
महापुरुष आसन जहाँ आई । स्वासा शब्द पुरुष उपजाई ॥
बहुरि तेज पुरुष परकाशा । सुरके घर हो तेज निवासा ॥
आनंद रूप लोचन जब कहे । तेज हर्षपर घट हो चहे ॥
हरष तेज सूर्य उतपानी । सो सब जगमें कीन्ह पयानी ॥
तेज अंग सूर्य कर रूपा । शीतलता शशिके रसरूपा ॥
या विधि दो अंश उतपानी । धर्मदास लीजो बिलछानी ॥
अंग सूर्य शशि लयो बनाई । तेज हर्ष गुण उभय बताई ॥

सारखी—कूर्म उदरसों प्रगट है, रहे जगतमें छाय ।

बिन सतगुरु नहिं पावही, कहे कबीर समझाय ॥

चौपाई

जो अज्ञान ज्ञान नहिं जाना । तासों भेद न कहब सुजाना ॥
बहे बाये मन थिर नहिं जेही । सार शब्द कहा करै सनेही ॥
स्वासासार पुरुष उपजाई । सुरहो थासहि समसर छाई ॥
समसर भेद जानि नहिं कोई । अग्र थास तेहि कहिए सोई ॥

Page 1253Permalink

ज्ञानस्थितिबोध

( ११३ )

वहे गुप्त यह प्रकट बताई । यामें फर्क न जानहु भाई ॥
समसर पवन है सकल सुगंधा । ता बिन जगत आय सब धंधा ॥
गंध विगंध रची यह देही । समसर पवन सुगंध सनेही ॥
समसर अंग अग्रको आहे । समसर गहे पुरुषको लाहै ॥
अग्ररंग बाँए उपराजा । उनसों होत रंगको साजा ॥
रंग रेख सब उनसों होई । मृतकर रंग डार उन खोई ॥
रंग बाँएसे हरियल कीन्ह । हरियल रंग जात सब लीन्ह ॥
जीव जन्तु औ कीट पतङ्गा । दुम औ बेली सबके सङ्ग ॥
घास पात जिव सकल बिहङ्ग । हरियल राखो सबके अङ्ग ॥

सारखी-यह नहिं होतो जगतमें, मरत सकल कुम्हलाय ।

ज्ञानहि अस्थित पुरुषकी, कहै कबीर समुझाय ॥

चौपाई

एहि वायु हरियर जो कही । हरियर वायु तुहांसों सही ॥
अकाशमंदिरमें कीन्ह निवासा । जेहि मंडलते उपजी खासा ॥
याविधि उपजन भौ सब ठौरा । संसारी भेद कहां कहु औरा ॥
कालफंद फाँसी बड़ डारी । तासों परै न वस्तु विचारी ॥
जब स्वासा साहँहि उठाई । मूल दीक्षा प्रथम कहाई ॥
जब बालकको दीक्षा दीजे । बीरा देकर अस्थित कीजे ॥
सार नाम तब देव लखाई । जरा मरण सुस्थित घरपाई ॥
जो निज करै नाममें बासा । जासो स्वासा नाम प्रकाशा ॥
बिना नाम कालकी फाँसी । दीक्षा मूल यही परकाशी ॥

सारखी-मूल दीक्षा संग इह, लेहु संत चित लाय ।

धन्य भाग्य वा हंसके, नाम संधि जो पाय ॥

बिना शब्द संधी बिना, काहु न पाई बास ।

संधि नाम हंसा गहै, करै काल नहिं त्रास ॥

Page 1254Permalink

( ११४ )

बोधसागर

सत्य सुकृतकी रहनि रहि, गंह अर्जमन नाम ।
कहै कबीर धर्मदाससों, सत्य शब्द परमान ॥
सत्य सुकृत लों मेंड़ है, ग्यान ध्यान धर धीर ।
शब्द अजानन है वही, सोई संत कबीर ॥
अजर अमर वह पुरुष है, सत्यनाम बैधि छोर ।
कहे कबीर धर्मदाससों, थाह शब्द शिरमोर ॥

चौपाई

अब मैं कहौ अकाश बिचारा । जिहिबिधि भयव तासु विस्तारा ॥
अकाश अंड मध्य जो रहेऊ । अकाश भेद बिरले जन रहेऊ ॥
अकाश अंग सो सब निर्मावा । शून्य मंदिरतें नाभी आवा ॥
पृथिव अकाश योग अब कीन्हौ । शब्द हेतु काहु बिरले चीन्हा ॥
तालमृदंग अकाशते होई । रहित शब्द पुनि सुनी समोई ॥
अकाशबीच असहोय गुजारा । बिना मृदंग शब्द झनकारा ॥
अकाश पेट अकाशहि चीन्हा । सुरति सुनी आकाशहि दीन्हा ॥

सखी—कहै कबीर अकाशगुण, बूझत बिरला कोय ।
लीलारंग अकाशका, सुनिनो सत्य बिलोय ॥

चौपाई

जो मंदिर अकाश नहि देखे । तबलगि शब्द रहत अनपेखे ॥
पाँच अकाश तबै लखिपाई । जबै मंत्र गायत्री आई ॥

सारखी—भेदाकाश गुण अधरहै, ज्यों लखि पावै कोइ ॥
नहिं अक्षर लखि आवही; पहुँचे निज सोइ ॥

मंत्र गायत्री

धर्मदास विनवे करजोरी । भाषों शब्द गायत्री डोरी ॥
भेद गायत्री बालकको दीजे । प्रेम सुफल बालकको कीजे ॥

Page 1255Permalink

ज्ञानस्थितिबोध

( ११५ )

यापर कीरत कैसे जाई । प्रकृति अंग मायाको भाई ॥
माया अंग अष्टांगी कीन्हौं । अष्टांगी गायत्री चीन्हौं ॥
यह शब्द हम कहो बुझाई । लीजो संतो शिरहिं चढ़ाई ॥
बारा योजन बुड़े जाइत्री । पल पल छूटे इहीठों गायत्री ॥
भ्रमनाको आगो यह टूटे । ब्रह्म कथौ हिरदय रस लूटे ॥
जार बार कालहिकर छीरा । करकर निर्मल अंग शरीरा ॥
बास अमरपुर शब्द संधाना । कहै कबीर काल पछिताना ॥

सम्पूर्ण

न्यास

रक्षा प्रथम न्यास जो करई । सुर गंधर्व न्याससों डरई ॥
कालजाल निज बंदन होई । निर्मल रहै काल कहैं खोई ॥
भूतहि प्रेत वीर वेताला । वायु बतास और सैताला ॥
साठ तीनसौ ऊखत कहिये । हगन्यास कर एक न रहिये ॥

साखी—यह गुन हग अन्यासके, कहै कबीर बखानि ॥
प्रथम रक्ष या कह पढे, बढ़ि हितचित्त पहिचानि ॥

चौपाई

दुष्टनको बंधन है येही । हंस मुक्त मन मुक्ति सनेही ॥
हगन्यास प्रथम जो पढ़ई । तब रक्षा मन शब्दहि दृढ़ई ॥
हगन्यास बालकको चाही । संशै अंश रहित हो ताही ॥
यही शब्द मैं कहों बखानी । यही भेद बिरले पहिचानी ॥

साखी—उत्तम मध्यम अधम जो, सबहि करै निर्वाह ॥
हगन्यासके यह गुण, कुशल क्षेम प्रवाह ॥

धर्मदान वचन

धर्मदास बिनती उठि कीन्हा । पुरुषहि भेदसकल हम चीन्हा ॥
निश दिन चरण चित्त तव धरहूँ । अन्य उपाय सबै परिहरहूँ ॥

Page 1256Permalink

( ११६ )

बोधसागर

येहि वचन प्रभु कहो बुझाई । जाते काल दंड दुख जाई ॥
इंडुमती कह काल सतावा । रहि सचेत शब्द लखि पावा ॥
सो मोहि भेद बतावहु स्वामी । करहु कृपा गुरु अन्तयार्मी ॥

सद्गुरु वचन

धर्मदास भल पूछन कीन्हौ । सो अब भेद तोहिकहि दीन्हौ ॥
रानी काल कीन्ह जब त्रासा । तब हम शब्द कीन्ह परकाशा ॥
साधु संत सेवा चित धरहीं । भक्ति प्रेमबहु बिधि सों करहीं ॥
हमहिं छोड़ि नहि जाने दूजा । कुलकरनीकीं छोड़े पूजा ॥
तजि कुल करनि अमरपदपावा । येही सात नाम चित लावा ॥
तोसों शब्द विरहुली भाखी । तव कारण हिरदेमें राखी ॥
येही शब्द लेहु शिर मानी । मनसा वाचा निश्चय जानी ॥

विरहुली

आदि अन्त तब न हते विरहुली । भूमि अकाशहु न हते विरहुली ॥
तब विष नहि अवतार विरहुली । विषकीकयारितुमबाहिबिरहुली ॥
बिषका कीन्ह अहार विरहुली । सवा लक्ष पर्वत थे विरहुली ॥
तहाँ विषको अवतार विरहुली । गड़िगड़िशंकर बोह विरहुली ॥
पर्वति डारेउ पानि विरहुली । सोविष संतहि खाइ विरहुली ॥
विष माटि होय जाय विरहुली । मउरी संसय करिय विरहुली ॥
आफूयों हरतार विरहुली । सबसों शब्द निरंत विरहुली ॥
भागु विषपैठि पताल विरहुली । बनहि कंदविषविकल विरहुली ॥
पोस्त धतूरा भाँग विरहुली । गुरु वचन धरि बाँध विरहुली ॥
विष न संचरे अंग विरहुली । उदमदविष मदराज विरहुली ॥
यह विष बिरलैसम्हारबिरहुली । जब नहि स्वर्ग पताल विरहुली ॥
तबविष नहि अवतारबिरहुली । दूत भूत सब भगे विरहुली ॥
जहाँ बसे साधू संग विरहुली । भोगा कीयो तैं कहां विरहुली ॥

Page 1257Permalink

ज्ञानस्थितिबोध

( ११७ )

कहाँ ये डसवत आये बिरहुली । सास्वी नामकी चले बिरहुली ॥
सब दुख तुरत नशाये बिरहुली । नामकी कहाउतपाति बिरहुली॥
सबहि तुच्छ कह जाय बिरहुली । वचनादिके अकार बिरहुली ॥
मन विष दूर पराय बिरहुली । तनसों दूर है जाय बिरहुली ॥
शब्दमुनत विष जाय बिरहुली । हरि प्रकटै संसार बिरहुली ॥
साहिब कीयो संसार बिरहुली । दूत भूत सब हारि बिरहुली ॥
पहुँचे सत्य कबीर बिरहुली । भई यम जिय पीर बिरहुली ॥
इन तन विषन समाय बिरहुली । उत्तर रानी पाय बिरहुली ॥
उठिके आसन दीन्ह बिरहुली । विरहुली दुःख नशाय बिरहुली॥
वार वार शिरनाय बिरहुली । कबीर गुण गाय बिरहुली ॥

बिरहुली संपूर्ण

धर्मदास वचन

धर्मदास फिर विनती करहीं । सतगुरु चरण शीश पर धरहीं॥
अब प्रभु कहिए लोक सुरूपा । दीन दयाल कृपाल अन्नापा ॥

सदगुरु वचन

धर्मदास मैं कहाँ बुझाई । विना भेद लोके नहीं जाई ॥
अंधी सुरति शब्द बिन जानौ । लोक दीप कैसे पहिचानौ ॥
शब्द पाय जब सुस्थिर होई । थान मुकाम लखै पुनि सोई ॥
जो लखि पावै थान मुकामा । सुरति चले तब पावै नामा ॥
विना नाम नहीं ठौर ठिकाना । अंध सुरति हो रहे ठगाना ॥
सोहंगत सब छहौं बखानी । एक चित्त है गहे जु प्रानी ॥
पुहुप दीप सब दीप निवासा । छब्बिस दीप रचौ तेहि पासां ॥
कंचन दीप पाहु पर सोहै । रत्न अन्नाप कोटि रवि मोहै ॥
तहां पुरुष पर कीर्ति विराजै । उत्पति प्रलय तेहिपर छाजै ॥
लीलगर दीप पुरुषको वासा । जहां पहुँचे न कालकी त्रासा ॥

Page 1258Permalink

( ११८ )

बोधसागर

कालहि गमी वहाँ नहिं आवै । सहज पुरुष जहाँ बैठि रहावै ॥
विनती सहज कीन्ह कर जोरी । जीवन बंध वेगि प्रभु छोरी ॥
बीज शब्दमें सोहं वीरा । यह उत्पति गुरु कहै कबीरा ॥
यहाँ गमी कोऊ नहिं पावै । जहाँ लीलगर द्रौप रहावै ॥
तहाँ सुजन जन बैठे ज्ञानी । सत्य सुकृत दोई अगवानी ॥
अब मैं कहौं दीपकर लेखा । जाविधि रचिव रंग औ रेखा ॥
बीज शब्दमें सोहं बीरा । ये उत्पन्न सुन धरौं शरीरा ॥
जगमगज्योति सदा उजियारा । शब्दरूप काया कर प्यारा ॥
शब्दहि हेत वचन है वोटा । रत्न शिला चहुँ दिशि है कोटा ॥
लोक नाम है लोक अनन्दा । उडगन महाँ सोहत जस चन्दा ॥
आस पास कंचनकी बारी । हीरा लाल रत्न अवतारी ॥
कहा कहीं मंदिर कर रेखा । खम्भा कंचनके आहि विशेषा ॥
सिंहासन अति तहाँ विराजै । कंचन जडित लाल बहु छाजै ॥
लगै कोटि वहुँ दिश रूपा । चन्द्र प्रकाश ही जान स्वरूपा ॥
तेतिस कोटि सूर्यकी पांती । बीच बीच देखो अस क्रांती ॥
तापर सोहत अधर अटारी । हीरा मोती बहुत सँवारी ॥
ता ऊपर शोभित कस रेखा । कोटि रत्न दमकत जनु लेखा ॥
मोतिक चौक पूर जनु डारी । शोभित चौक कलित विस्तारी ॥
ता ऊपर जु रंग अस सोहै । मानहु रत्न मणी मय होवै ॥
जगर मगर सोहै उजियारी । उपमा बरण सके को प्यारी ॥
बहुत हि उपमा को कह दीजे । कोटिन भाग सूर्य शशि कीजे ॥
पालँगरूप काकहिके बखानी । हीरा रतन बीच बिच खानी ॥
सेजरूप शोभित शशि खानी । चन्द्र सूर्यकी ज्योति छिपानी ॥
चन्द्र सूर्य नाहीं वह तारा । नाहिं रत्न कञ्चन महि भारा ॥

साखी-ज्ञानस्थितिके यह गुण, पुरुष रूप उजियार ।
पलमें इच्छाते भए, लोक दीप विस्तार ॥

Page 1259Permalink

ज्ञानस्थितिबोध

( ११९ )

चौपाई

तहाँ पुरुषने सेज विछाई । चन्द्र सूर्य जहाँ रहे लजाई ॥
तिलभर सिज्याको परवाना । सोहें सुरति अभयपद ज्ञाना ॥
तहवाँ पुरुष करहिँ आनन्दा । जिनसों अमी भए सब छन्दा ॥
तहाको बरन कहे को भाई । लक्ष जीवसों नाहिँ कहाई ॥
अमर चीर सोहें अस अंगा । सूर्यमणीसों अधिक सुरंगा ॥
यही व्रत हंसनको भाई । पुरुष रूपको कहै बनाई ॥
शोभा कहो दोऊ कर पानी । चन्द्र सूर्यकी ज्योति छिपानी ॥
सर्व वरणको कहो बुझाई । उभे सूर्य मानो उमगाई ॥
दंत सुरंग शोभित अति भारी । मानो मणि बत्तीस विचारी ॥
बालरूप का कहों बखानी । चन्द्र किरण मानो लपटानी ॥
इक २ चरित वरणि नहि जाई । मानहु सुकृत सत्य उमगाई ॥
अधर नासिका सोहत कैसा । उभय हंस बिहरत है जैसा ॥

साखी-बरणन सबका याहको, मोसों कहो न जाय ।
उपमा केहिको, दीजिये, पटतर नाहि दिखाय ॥
सूर्य होय समुद्र भर, भू अकाश भरि चंद ।
तबहु न पटतर पाइये, पुरुष वदन आनंद ॥
राई भर वह वस्तु है, अधराई अस्थूल ।
लहर लहर घटमेंकरै, वही पुरुष निजमूल ॥
इह गुण ज्ञानस्थितिहिके, कहे कबीर समुझाइ ।
पुरुष ध्यान जबही करै, सब दुख जाय पराइ ॥

धर्मदास वचन

धर्मदास तब बिनती ठाना । दीन्हों मोहि मुक्ति फलदाना ॥
साहेब कहिए मोहि बखानी । सत्ताइस दीप कहो बिलछानी ॥
दीपनको कहिये मोहि लेखा । जामे परचे शब्द विवेका ॥

Page 1260Permalink

( १२० )

बोधसागर

धर्मदास जो पूछिब आई । सो अब कथा कहो समुझाई ॥
पुहुप द्रौप जहाँ पुरुष रहाई । अलोप दीप तासों कहि भाई ॥
आस पास है छविबस दीपा । तहाँ पुरुष रहै अधर समीपा ॥
तीन दीपनको नाम बखानों । धर्मदास मनमें बिलछानों ॥
अजर द्रौप पुरुषके पास । कुसुम दीप सतगुरु निवासा ॥
अमरदीप सुजन जन जाना । सुमन द्रौप अब कहौ बखाना ॥
सहस्र नेत्र द्रौप सुनि लीजे । अलोक द्रौप सुनिके चितदीजे ॥
कंचन दीप बखानों आई । कंचन दीप सुनो चितलाई ॥
सुरजन द्रौप कहौ सम्भारा । अजर द्रौप निर्मल उजियारा ॥
हेत द्रौप सुनियो चितलाई । लवंग द्रौप द्रौप अति छाई ॥
अबहि निरक्षर कहिये द्रौपा । कमल द्रौप तहाँ पुरुष समीपा ॥
अंबु द्रौप बहुत उजियारा । सुरति द्रौप अब कहौ पसारा ॥
भिरत द्रौप सोही जन जानै । निग्रह द्रौप करै पहिचानै ॥
श्वेतद्रौप समझो हो ज्ञानी । निश्चित द्रौपमें जाय समानी ॥
सुस्थिर द्रौप चित जो राखा । कीरति द्रौपकरे अभिलाषा ॥
अकृत द्रौप आहि उजियारा । अक्ष द्रौप मह शब्द पसारा ॥
द्रौपचंद्र मन कहौ अनन्दा । पतंग द्रौप उमगै रवि चन्दा ॥
कुरअ द्रौप धर्मनि लघु जानी । सताइस द्रौपके नाम बखानी ॥

साखी-इतने द्रौपक गुम हैं, कोइ न जानत नांव ।

कहैं कबीर धर्म दाससों, सोई ठांव लखाव ॥

चौपाई

धर्मदास तुम सबै बिचारा । सार शब्द नाहिं अनुसारा ॥
जब लगि सार शब्द नाहिं होई । तौ जिय केता जन्म बिगोई ॥
काम कपाल भोज बसु नारी । सो साधू जिन नाम सँभारी ॥

Page 1261Permalink

ज्ञानस्थितिबाध

( १२१ )

इकोत्तरसे पुरुष तर जाई । इहि विधि रहन गहे चितलाई॥
नारि पराई चित मन देही । जन्म सात कुछी कर लेही ॥
नारि पराई अंग छुवावै । कशमल लगै तत्त्व घटि जावै॥
लाख वर्ष रहैं भूतकी खानी । भुगते नर्क घोर सो प्रानी ॥
बिना शब्द जो भुगवहि नारी । तो सब परै कालकी वारी ॥
बिना शब्द निरञ्जन लीन्हौं । ताते पुरुष माथ पुनि छीन्हौं॥
नर्कहिकी कहा बात जु कहिये । सुर नर सबै काम वश रहिये॥
धर्मदास सुनि लीजे हमसों । उत्पति सकल कही हम तुमसों॥
राजा युग घिर पास मैं गहिऊं । बालकरूप तहां पुनि रहिऊं ॥
घरन कुमार तासकी रानी । प्रीतभाव बहु सेवा ठानी ॥
पुत्र भाव उन हमकह जाना । कपट भाव नहिं तजौं निदाना॥
ज्ञान पुण्य वे बहुतहि करहीं । राज गुमान गर्व अति धरहीं ॥
शब्द हमार नहीं उन चीन्हौं । कुंजर देह जायसों लीन्हौं ॥
कनक सिंह तिनके सुत कहिये । राज तिलक उनके शिर रहिये॥
भाग्यवन्त भयेऊ बड़ राजा । पिता पीड करही सब साजा ॥
बहुतक दिवस तहां चलियऊं । एक दिवस कौतुक अस भयऊं॥
आधी रात बीति गइ जबही । राजा स्वप्न दीन्ह पुनि तबही ॥
कुंजर देह धरै तब आवा । कनक सिंह कहैं स्वप्न जनावा ॥
अहो पुत्र सुनु बचन हमारा । यहि घर आय तू सिरजनहारा॥
आतारूप उन्है जिनि जानो । सतगुरु आप लेव परमानो ॥
जब तुम भक्ति करो चितलाई । कुंजर देह छूटि मम जाई ॥
चटपट परत राति नियरानी । मीन करत जो पानी पानी ॥
प्रात आइ पद शीश लगाऊँ । हम नहिं चीन्ह तुम्हारा भाऊँ॥
चूक परी हमसे गुरु साई । मरम तुम्हार चीन्ह नहिं पाई ॥
आतारूप हम तुम कह जाना । तुम तो ब्रह्म आहु निरवाना ॥

Page 1262Permalink

( १२२ )

बोधसागर

पिता हमार कुंजरहि भयऊ । आधी रात खबर मोहि दयऊ॥
क्षमा अपराध कीजिये स्वामी । कृपा सिंधु हो अंतरयामी ॥
साहब दया करौ अति भारी । सकल जीव हैं शरण तुम्हारी॥
दाया करि दीजै वर सोई । जाते आवागमन न होई ॥
जिहिमो होय मोर निस्तारी । सो प्रभु करिहों तब बलिहारी॥
तब हम उनपर दाया कीन्ह । संधिक नाम उनहि कह दीन्ह॥
विधिपर भक्त कीन्ह चितलाई । धनकर मनकर तनकर भाई ॥
सतरहसै रानी परवाना । कर्मनि काहु कहा नहि माना ॥
कइक उहागिल हती जो रानी । सोउठि चली शब्द पहिचानी॥
सकल रूप कर चली सिंगारा । भक्ति हेत कारन पग धारा ॥
लीलावती नाम तिहि केरा । सो हम जीवन कीन्ह उबेरा ॥
सोरह रानी सत्रहों राजा । पहुँचे लोकहि पुरुष समाजा ॥
सोई कथा कुंजर में आई । धर्मदास परखो चित लाई ॥

साखी--यह गुन ज्ञान स्थितिहिके, सेव शब्द निजसार ।
या विधि हंस करनी करै, उत्तै भवजल पार ॥

सजेको शब्द

साखी--अक्षय नामके सेजपर, हंसा पारस दीन्ह ।
कालमें यम लूटिके, हंस आपन कर लीन्ह ॥
अक्षय सुख सेज आदी बानी । जापर हंसा पारस आनी ॥

साखी--जो हंसा पारस परसि, कहे कवीर सत बोल ।
ताकहँ चोर डहके नहीं, युग २ आहि अमोल ॥
ते हंसागये अमर लोककहँ, अक्षय अंक हमपारसलीन्ह ।
कहै कवीर सतलोक बैठकर, जीमें चीन्होती दीन्ह ॥

धर्मदास बचन-चौपाई

धर्मदास चित सेवा ठाने । दोइ कर जोरि चरण लपटाने ॥

Page 1263Permalink

ज्ञानस्थितिबोध

( १२३ )

कठिन वेद साहेब तुम कहेऊ । जीवन मर्म न काहू लहेऊ ॥
ब्रह्मा विष्णु शंकर मिलि भाई । अलख निरंजन ध्यान लगाई॥
सुर नर मुनिकी कौन चलावै । पच्च २ मरै पार नहिं पावै ॥
तवन भेद साहेब मोहि दीन्हौ । हंस उबारि लोक कहैं लीन्हौ ॥
अब प्रभु मोही कृतारथ कीजै । लोक दिखाय दरस प्रभु दीजै॥
यही देहसों लोक दिखावो । हे दयाल मम तृषा बुझावो ॥
चित चकोर तब होइ अनंदा । दिखे अघाइ लोक सुठि चंदा ॥

साखी-धर्मदास विनती करै साहब सुनो चितलाय ।

जबही मम संतोष होई, पुरुष दर्श दिखाइ ॥

चौपाई

सद्गुरु वचन

तब साहेब कहि बचन प्रमाना । धर्मदास तुम मन पतियाना ॥
तुम जग पंथ चलावहु जाई । हमकह चिह्न पुरुषकह पाई ॥
हमहि पुरुष कहु अंतर नाही । सुरती छाया संग रहाही ॥

धर्मदास वचन

धर्मदास न्यौछावर कीन्हौ । भये कृतारथ दर्शन दीन्हौ ॥
अब साहब मोहि लोक दिखाऊ। तुमहि छांड़ि दूजा नहि भाऊ॥
बिनदेखे सुस्थिर नहिं होई । कृपा करहु निज राखो गोई ॥
जैसे कृपण द्रव्यकी आसा । बिन पाए बहु होवै त्रासा ॥
दरस करत तन तपत बुझाई । जैसे रंक महानिधि पाई ॥
बिन देखे व्याकुलचित भारी । पुत्र मरे जिमि मात दुखारी ॥
दरश विना नाही चित लागा । हे प्रभु मोकहैं करहु सुभागा ॥

सद्गुरु वचन

धर्मदास भाल कीन्ह विचारा । अब तुम बचन सुनौ टकसारा॥
काया अवधि पुरी जब आही । तब लेजाव पुरुषके पाही ॥

Page 1264Permalink

( १२४ )

बोधसागर

सुरति शब्द डोरी हट धरहू । छूटै देह तर्स तब करहू ॥
तब लगि पंथ चलावहु जाई । हटता मानि करौ गुरुवाई ॥
मिथ्या वचन तुमहिस्सों करिहे । यमकी डगरि जाय सो परिहे ॥

धर्मदास वचन

मूर्छित होइ चरण चित लागे । जल बिनमीनप्राण जिमित्यागे ॥
बिन देखे नहि होय अनन्दा । चिडिया व्याकुल है अतिफन्दा ॥
तुम साहेब अस बचन उचारा । कंप्पो जीव त्रास भवसारा ॥
हम दरशन विनु हैं अति चोरा । तुम प्रसाद हम पाइत बोरा ॥
अंतरध्यान भए प्रभु जवहीं । सात दिवस बीते पुनि तबहीं ॥
सात दिवस लग अन्न न पाया । कबीर कबीर ध्यान मन लाया ॥
सदगुरु दया करी चित लाई । कच्छ देशते तब चलि आई ॥
कच्छ देश जब कीन्ह पयाना । अलीदास धोबी पहिचाना ॥
नाम पान ता कहैं समुझाई । धर्मदास कह आन जगाई ॥
छोड़हु हठ चित शब्द विचारौ । पंथ चलावहु हंस उबारौ ॥
जीवन अपनी बाँह चलावो । दै परवान हंस सुत्तावो ॥
तुम सब हंसनको सरदारा । जीव उबारि जाय दरबारा ॥
देही सहित जान तुम चाहौ । देह धरै कैसे निर्बाही ॥
लोक बैठि तब करिहौ राजी । काग कालकी टोरहु बाजी ॥
अपनी संशय तुम मत धरहू । जीव उबारनकी सुधि करहू ॥

साखी—देह धरेका यह गुण, देहसहित नहि जाव ।

सुखसागर तबहींमिलै, सुरति शब्द लौलाव ॥

चौपाई

धर्मदास उठि बिनती कीन्हां । नामसंधि साहब मोहि दीन्हां ॥
लोक दीपकी सुनी बडाई । ताते दरश परश चित लाई ॥
जब लगि नाहीं देखौ नैना । तब लगि नहि पतियाहूँ बैना ॥

Page 1265Permalink

ज्ञानस्थितिबोध

( १२५ )

अन्तर ध्यान बहुरि प्रभु भयञ्जः। धर्मदास विलखत मन भयञ्जः॥
रुदन करत फिरै विलखाता । कहैं ना देखे साहब गाता ॥
मोहि अपराधी कस प्रभु छांङ्गा । विरह ज्वाल जरही मन भांङ्गा॥
हौ अपराधि करम कर हीना । साहेब तरस परै नहिं चीन्हा ॥
बिन देखे नहिं जियत न आऊँ । गुरुचरणामृत बिन पछताऊँ ॥
अपना दास दास प्रभु कीन्हा । अग्रिम पदार्थ हम कह दीन्हा॥
अब साहेब मोहि दर्शन देहू । तुम बिन कासो करब सनेहू ॥
दिवस आठ अन्नहि बिन बीता । बिना कबीर जीव नहिं जीता ॥
या विधि बारह दिन हो गयहू । तब साहब फिर दर्शन दियहू ॥

साखी-सजिव भये निजीवते, अति अनन्द उर बाढ़ि ।

धर्मदास मन हर्ष भा, सुख अनन्द हिय गाढ़ि ॥

चौपाई

धर्मदास बिनती तब लाई । इतने दिवस दरस बिन जाई ॥
हम तो भ्रमर कमलके वासी । जल बिन मीन सुरतिज्यों प्यासी ॥

सद्गुरु वचन

तब साहब अस भाखब बैना । अब तुम देखो अपने नैना ॥
देखहु धर्म निरूप हमारा । हमही छांङ्ग और चित धारा ॥
हिरिणिरूप धरो प्रभु तबहीं । कोटिन भानु छिपाने जबहीं ॥
येहि रूप है आदि हमारा । हठ नियह जिन करब बिचारा ॥
जब तुम इतना कीन्हा उपासा । तब कह दरस पाइ हम पासा ॥

धर्मदास वचन

भये कृतार्थ दर्शन लीन्हा । धर्मदास न्यौछावर कीन्हा ॥
बहुरि दास उठि पायन परही । चरण टेक बिनती अनुसरही ॥
जबसे पावब नाम तुम्हारा । तबसे सुनब लोक व्यवहारा ॥
अब मनसौं अभिलाखा येही । सोक दिखावहु पुरुष विदेही ॥

Page 1266Permalink

( १२६ )

बोधसागर

मो कह लेहि चलौ प्रभु तहवां । सत्य लोक पूरुषही जहवां ॥
बिन परिचय नहिं मन पतियाई। विन दर्शन नहिं सुरति हद्दाई॥
तुम प्रसाद पाइब मैं भेदा । अब परसौ चित अमृत केदा ॥
सत्यलोक परसौ उजियारी । मैं अब बलि २ जाऊँ तिहारी॥

साखी—यम बंधन सब काटिकै, हंस लगावहु तीर ।
धन्य भाग्य वा हंसके, कहि नाम कबीर ॥

सदगुरु वचन चौपाई

तब साहब चित पाया आई । चलहुँ वेग मैं दर्श दिखाई ॥
प्रथमहि करौ नासिका बारी । फिर रक्षा मन है रखवारी ॥
पैठै नाहीं काल शरीरा । बहुरि कठिन होवे तब पीरा ॥
जब तुम करहु अग्र सनेहा । शब्द संधिसौं राखो नेहा ॥
उन मुन कर पवनहि अवराथौं। उलटे ते सुलटा करि साथौं ॥
सोहं सोहं होइ सवारा । छोड़हु देह चलो दरबारा ॥
चले जो हंस पवनके तेजा । पहुँचे निमिष मांह जहां सेजा ॥
पलैंग साठ राह हम कीन्हों । साहिब खैंचि पलकमों लीन्हों ॥
राह माह एक नाचहि दूता । शब्द बान मारेय अजगूता ॥
छिनमें साहब लैगये तहँवा । पुहुप दीप पूरुष रह जहँवा ॥
सुरजन पीप जाइ भे ठोढ़े । देखत दरस हरष अति बाढ़े ॥
धर्मदास सत बिनती कीन्हों । साहब सुरति घटहिमों चीन्हों ॥
लेकर सुररति चले पुनि तहां । हंस सुजन बैठे जहां ॥
करी प्रणाम दण्डवत कीन्हों । हंसन कुशल पूछि सब लीन्हों ॥
केहि बिधि तुम रक्षा मन आयहु । कौन शब्दसों अमृत पायहु ॥
यमको जोर पहुँचत है प्रचण्डा । कैसे कदि आये नव खण्डा ॥
कौन प्रसाद पाय तुम भाई । कौन वस्तु बल इहवां आई ॥
पिछली सुरति कछु तुम आनौं । रक्षा हंस आप कह जानौं ॥

Page 1267Permalink

ज्ञानस्थितिबोध

( १२७ )

धर्मदास तब वचन प्रकाशा । आये इह कबीरकी आशा ॥
नाम संधि उन मोहि हटाई । तिहि प्रसाद सेवा तुम पाई ॥
आरतीकर परवाना पावा । काल फाँस सबहीय नशावा ॥
सुरति निरति भूल गये जब ही । भवसागरमों ठाढे तब ही ॥
साखी-लोक वेद सब भूलिहू, भूला आपनु भाव ।
बलिहारी सतगुरुनकी, जो ल्याये इहि ठाव ॥

चौपाई

तबहि सुजन जन पूछी बाता । कहिब कहा है हमरे आता ॥
तुमरे दीप माँहि वे ठाढे । हम पूरन उनहीके बाढे ॥
तब सुरजन जन आये तहँवा । आइ कबीर बैठे हैं जहँवा ॥
चरण लगाइ अंकमहँ लीन्हों । भले गुसाईं दर्शन दीन्हों ॥
सिंहासन साहब बैठारी । सुरजन हंस विराजे भारी ॥
आज्ञा साहब दीन्ही जबही । धर्मदास ठाढे भये तब ही ॥
पुरुषहि तबहि वचन उचारा । सुकृत अंश लावो सठिहारा ॥
आरति साजि हंस सब आये । चलिए सुकृत पुरुष बुलाये ॥
तब सुकृत चित आये तहँवा । पुहुपदीप पुरुष रहि जहँवा ॥
पुहुपदीप नहिं बरनो जाई । जगमगज्योति सदा अधिकई ॥
दामिनि दमक होय अति भारी । कोटिन भानु जाय तहाँ वारी ॥
हंस जाय तहाँ करै अनन्दा । कालजाल व्यापै नहिं फन्दा ॥
पंख बेहु नभचर तहाँ फिरही । अगिन बेहुते दीपक जरही ॥
बिन करताल मुदंग जो बाजे । चित्र विचित्र बीन कर छाजे ॥
बीना सुर तहाँ शब्द पुकारा । बीना श्रवण सुनत झनकारा ॥
बिना नालके कमल अन्तूपा । तामध्ये है पुरुष स्वरूपा ॥
करतहि दरश हरष उर आनी । सतगुरुवचन सत्य कर मानी ॥

साखी-अति अनंद उर ऊपजो, बाजत अनहद तूर ।

हीरा लाल मणि जग मगै, अमृत शोभा भरपूर ॥

Page 1268Permalink

( १२८ )

बोधसागर

चौपाई

धर्मदास मन भये अनन्दा । जिमिरविदरश फूलि अरविदा॥
शोभा दरश हरष अति भाऊ । उभयसुरखगतिबरणि न जाऊ॥
तब सुरजन जन जाइ जनावा । साहेब धर्मदास यह आवा ॥
इच्छा अधिक करै दर्शनको । पुरुष चरण हियमो परसनको॥
ये दोइ रूप तुमहि उत्पानी । सद्वरु सुकृतै नाम बखानी ॥
तब ही पुरुष बचन फरमाया । सुरजन हंस जबै बुलवाया ॥
लेहु बेगि सुकृत तुम अंशा । पुरुष दरश करीब निःशंसा ॥
दंडवत अष्टांगहि कीन्हौ । धर्मदास आगे पग दीन्हौ ॥
पायर दीप ठाढ़ भै जब ही । अमृतकला देखत भै तब तब ही॥
पर धर्मदास हि सुरझाई । देखि रूप अब मति अधिकाई॥
कोटिन कला सूर्य औ चन्दा । हीरा रतन गिने को गन्दा ॥
जगमगज्योति अधिकतहाँराजे । चितवनदृष्टि डगत गुनराजे ॥
हग संपुट अंबुज सम आही । दरशहरशच्छबिहियहि अघाही॥
आनन्दरूप मूरछा आई । तब सुरजन तन कीन्ह उठाई ॥
सुचित चित्त होऊ धर्मदासा । आभारूप करि शब्द निवासा॥
उठिकर बाह निछावर करही । शीश नवाय चरण रज धरही ॥
दंड प्रणाम कीन्ह बहुभांती । सीप अघाइ पाइ जिमि स्वाती॥
तबहि पुरुष असआसन दीन्हौ । शब्द सहाय हमही तुम चीन्हौ॥
तब सुरजन जन बचन उचारा । सुकृत अंश कीन्ह दीदारा ॥
पुरुष दीन सिंहासन टारी । हंसहरम्मर बैठो झारी ॥
पुरुष तबहि यह वचन उचारा । केहिके अंग आहि दरबारा ॥
धर्मदास कैसे तुम आये । को वहियां जिनधरि पहुँचाये ॥
काहेके बल कालहि जीता । कौन शब्दसे राखब प्रीता ॥
तब सुकृत बिनती अनुसारी । साहब बचन प्रीति उर धारी ॥

Page 1269Permalink

ज्ञानस्थितिबोध

( १२५ )

ज्ञानी अंश शब्द मोहि दीन्ह। उनकी बाँह गौन हम कीन्ह। ॥
करता देत छेकि जब बाटा। शब्द बाँह श्रोता कह काटा ॥
कालहि जीति अंशलै आवा। उनकी बाँह दरस हम पावा ॥
सुरजन अंश वचन उच्चार। सुकृतघटमें कवि सम्हारा ॥
देखहुँ लोकहि दृष्टि पसारी। ज्ञानी अंश कहां अनुसारी ॥
कौन दीप कहवाँ अस्थाना। कौन रूप ज्ञानी कर जाना ॥
धर्मदास घट कीन्ह विचारा। पुरुष वचन दृष्टि उजियारा ॥
लोक दीप देखो सब ठावा। ज्ञानी अंश नजर नहिं आवा ॥

साखी—लोक दीप सब देखिया, अंश नजर नहिं आय।

पुरुष कबीर घट एकहै, दूजा नहीं लखाय ॥

चौपाई

धर्मदास दुबिधा बिलगाना। पुरुष कबीर एक पहिचाना ॥
रूप रेख सब एकहि देखा। दूजा भाव अन्य नहिं लेखा ॥
धर्मदास तब चकृत भयऊ। पुरुष कबीर एकही भयऊ ॥
कीन्ह बन्दगी शीस नवाई। क्षमा अपराध कीजिये साई ॥
तुम प्रभु आप अवसर नहिं कोई। बकसडु चूकि मोर कछु होई ॥
ब्रह्म अखंडित अन्तर्यामी। कृपासिंधु प्रभु पूरण स्वामी ॥
लज्जावान अविगति अविनाशी। लोक दीप सब कीन्ह प्रकाशी ॥

पुरुष वचन

धर्मदास तोहि दाय। कीन्हौ। अवगति रूपदरश हम दीन्हौ। ॥
ये दोह कला भिन्न नहिं जानो। पुरुष कबीर एक पहिचानो ॥
एक रूप हम हंस उबारा। एक रूप त्रैलोक मझारा ॥
तुम्हरे शिर जीवनको भार। भवसागरके तुम कटियारा ॥
यासे परखो दीन्ह बताई। यह रमती घट देवरि गाई ॥
जो तुमरे घटते नाहिं जाती। तो सब जीवन माँह समाती ॥

नं. ८ कबीरसागर - ५

Page 1270Permalink

( १३० )

नोधसागर

यह हुरमत मनमहँ जो धरही । फिर २ भवसागरमें परही ॥
पुरुष कबीर एक जिन जाना । हंस हमारा सोइ पहिचाना ॥
के काल निकट नहि आई । नाम कबीर कहो चितलाई ॥

साखी—अब तुम जाइब जगतमें, हंसन करो उबार ।
हंसराज तुम अंश मम, भुगवो सुखहि अपार ॥
प्रलयकालके अंतमें, जीव जन्तु सब तार ।
दरस परस सब मिलि करे, अस्थिर रूप अपार ॥

चौपाई

पुरुष रूपसे ज्योति निकारा । नाम कबीर देह तब धारा ॥
धर्मदास ढिग बैठे आई । जौन रूप धरि गये लेवाई ॥
चीन्हो सुकृत रूप हमारा । अब तुम घटमें भव उजियारा ॥
चलहु बेगि जिन लावहु बारा । जीवनाथ देव टकसारा ॥
चले सुकृत तबही शिरनाई । ज्ञानी लीन्ह संग लगाई ॥
निमिष एक नहि लागी बारा । पहुँचे सहज शून्य मझधारा ॥
धर्मदासकी काया जहँवाँ । पहुँचे ज्ञानी आये तहँवाँ ॥
चारी दूत देह ढिग आवा । पैठन केर उपाय लगावा ॥
घटमें पड़ि देह ले जाऊ । धर्मदास फिर कहँवाँ आऊ ॥
साहब शब्द बानसे मारा । दूतहि मारि हंस पैठारा ॥
धर्मदास कहा महँ जागा । रोम २ आनंद बहु पागा ॥
गुरु कबीर कह निज कर चीन्हों । तन मन धन न्योछावर कीन्हों ॥
बहुत अनन्द कीन्ह गृह माँहीं । चरण शरण मन लीन्ह सदाँहीं ॥

साखी—यह गुण ज्ञान स्थितहिके, कहै कबीर विचार ।
धर्मदास दीदार करि, आए जगत मँझार ॥

चौपाई

धर्मदास हियमें अति हवैं । गढ़द गिरा नैन जल ववैं ॥