सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ५ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ५ ॥ ४६३
भावार्थः- जो मनुष्य प्राण अपान आदि प्राणों और जिह्वा नेत्र आदि इन्द्रियों को
सावधान रखते हैं, वे अपने मनोरथ सिद्ध करते हैं ॥
विशेषः- प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है ॥
१--सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः । जनितारग्ने-
र्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः-ऋग्० ९ । ६६ । ५, साम० पू० ६ ।
४ । ५ ॥ (सोमः) सोम [ सर्वोत्पादक परमेश्वर ] (पवते) शुद्ध है [ वा व्यापक है ],
वह (मतीनाम्) मननशील मनुष्यों का (जनिता) उत्पन्न करने वाला, (दिवः) आकाश
[ वा व्यवहार ] का (जनिता) उत्पन्न करने वाला, (पृथिव्याः) पृथिवी का (जनिता)
उत्पन्न करने वाला, (अग्नेः) अग्नि का (जनिता) उत्पन्न करने वाला, (सूर्यस्य) सूर्य
का (जनिता) उत्पन्न करने वाला, (इन्द्रस्य) बिजुली [ वा ऐश्वर्य ] का (जनिता)
उत्पन्न करने वाला (उत) और (विष्णोः) विष्णु [व्यापक वायु आदि] का (जनिता)
उत्पन्न करने वाला है ॥
कण्डिका ५ ॥
प्रथमेषु पर्यायिषु स्तुवते, प्रथमेषु पदेषु निनर्दयन्ति, प्रथमरात्रादेव तदसुरान्नि-
र्घ्नन्ति । मध्यमेषु पर्यायिषु स्तुवते, मध्यमेषु पदेषु निनर्दयन्ति, मध्यमरात्रादेव
तदसुरान्निघ्नन्ति । उत्तमेषु पर्यायिषु स्तुवते, उत्तमेषु पदे १षु निनर्दयन्ति, उत्तम-
रात्रादेव तदसुरान्निघ्नन्ति । तद्यथाभ्याघारात् पुनः पुनः पाप्मानं निर्हरन्त्येवमेवैतत्
स्तोत्रियानुरूपाभ्यामहोरात्राभ्यामेव तदसुरान्निघ्नन्ति । गायत्रीं शंसन्ति, तेजो वै
ब्रह्मवर्चसं गायत्री, तेज एवास्मै तत् ब्रह्मवर्चसं यजमाने दधति । गायत्री [ गायत्रीं ]
शस्त्वा जगतीं शंसन्ति, ब्रह्म ह वै जगती, ब्रह्मणैवास्मै तद् ब्रह्मवर्चसं यजमाने
दधति । व्याह्वयन्ते गायत्रीञ्च जगतीञ्चान्तरेण, छन्दांस्येव तं नानावीर्याणि कुर्वन्ति ।
जगतीः शस्त्वा त्रिष्टुभः शंसन्ति पशवो वै जगती, पशूनेव तत् त्रिष्टुभः परिदधति ।
बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप्, बलमेव तद्वीर्य्येऽन्ततः प्रतिष्ठापयति । अन्वस्वत्यो मद्वत्यः
सुतवत्यः पीतवत्यस्त्रिष्टुभो याज्याः समृद्धा सुलक्षणाः, एतद्वै रात्रीरूपं जागृयात् ।
रात्रि यावदु ह वै न वा स्तुवते न वा शस्यते, तावदीश्वरा असुररक्षांसि च यज्ञमनुवन-
र्यन्ति । तस्मादाहवनीयं समिधमाग्नीधीयं गार्हपत्यं धिष्ण्यं समुज्ज्वलयते । अति-
भाषयेरन् ज्वलयेरन् प्रकाशमिव वै तस्यादारे भिन्नं सुवीरंस्तान् ह्रातःश्रेष्ठो वा इति
पाप्मा नाभिवृणोति । ते तमःपाप्मानमपाघ्नते ते तमःपाप्मानमपाघ्नते ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ यज्ञ के पर्यायों में स्तोत्रों और शस्त्रों के प्रयोग ॥
(प्रथमेषु पर्यायिषु स्तुवते, प्रथमेषु पदेषु निनर्दयन्ति, प्रथमरात्रात् एव तत्
असुरान् निघ्नन्ति) पहिले पर्यायों में [ क० २ ] वे स्तोत्र पढ़ते हैं, पहिले पदों में ऊँचे
बोलते हैं, रात्रि के प्रथम भाग से ही तब असुरों को निकाल मारते हैं । (मध्यमेषु पर्यायिषु
५--(स्तुवते) स्तुवन्ति (निनर्दयन्ति) उच्चैः शब्दयन्ति (निघ्नन्ति)
१. पू० सं० "पदेषु" इति पाठः नास्ति ॥ सम्पा० ॥

४६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ५ ॥
स्तुवते, मध्यमेषु पदेषु निनर्द॑यन्ति, मध्यमरात्रात् एव तत् असुरान् निघ्नंन्ति ) मध्यम
पर्य्यायों में वे स्तोत्र पढ़ते हैं, मध्यम पदों में ऊँचे बोलते हैं, रात्रि के मध्य से ही तब असुरों
को निकाल मारते हैं। ( उत्तमेषु पर्य्यायेषु स्तुवते, उत्तमेषु पदेषु निनर्द॑यन्ति, उत्तम-
रात्रात् एव तत् असुरान् निघ्नंन्ति ) पिछले पर्य्यायों में वे स्तोत्र पढ़ते हैं, पिछले पदों में
ऊँचे बोलते हैं, रात्रि के पिछले भाग से ही तब असुरों को निकाल मारते हैं। ( तत् यथा
अभ्याघारात् पुनः पुनः पाप्मानं निर्हरन्ति, एवम् एव एतत्, स्तोत्रियानुरूपाभ्याम्
अहोरात्राभ्याम् एव तत् असुरान् निघ्नंन्ति ) सो जैसे बड़े प्रकाश से बार बार पाप
को निकाल देते हैं, वैसे ही यह है, स्तोत्रिय और अनुरूप [ विषय के सदृश स्तोत्र ] के द्वारा
दिन और रात से ही तब से असुरों को निकाल मारते हैं ॥
( गायत्रीं शंसन्ति, ब्रह्मवर्चसं तेजः वै गायत्री, ब्रह्मवर्चसं तेजः एव अस्मै तत्
यजमाने दधति ) गायत्री [ गायत्री मन्त्र और छन्द ] को वे पढ़ते हैं, ब्रह्मवर्चस तेज [ वेद
पढ़ने से पाया हुआ तेज ] ही गायत्री है, ब्रह्मवर्चस तेज को ही इस [ जगत् के ] हित के
लिए तब यजमान में वे धारण करते हैं। ( गायत्री [ गायत्रीं ] शस्त्वा जगतीं शंसन्ति,
ब्रह्म ह वै जगती, ब्रह्मणा एव अस्मै तत् ब्रह्मवर्चसं यजमाने दधति ) गायत्री बोलकर
जगती [ जगती छन्द वा जगत् उपकारिका ऋचा ] वे बोलते हैं, ब्रह्म [ वेद ज्ञान ]
ही जगती है, ब्रह्म [वेदज्ञान] से ही इस [ जगत् ] के हित के लिए तब ब्रह्मवर्चस् को यजमान
में वे धारण करते हैं। ( गायत्रीः च जगतीः च अन्तरेण व्याह्वयन्ते, छन्दांसि एव तं
नानावीर्याणि कुर्वन्ति ) गायत्री छन्दों और जगती छन्दों को अलग अलग वे विविध प्रकार
बोलते हैं, छन्द ही उस [ यजमान ] में बहुत से सामर्थ्य करते हैं। ( जगतीः शस्त्वा
त्रिष्टुभः शंसन्ति, पशवः वै जगती, पशून् एव तत् त्रिष्टुभः परिदधति ) जगती छन्दों
को बोलकर वे त्रिष्टुभों को बोलते हैं, पशु ही जगती [ जगत् उपकारिका शक्ति ] हैं, पशुओं
को ही तब त्रिष्टुम् धारण करते हैं। ( बलं वै वीर्य्यं त्रिष्टुप्, बलम् एव तत् वीर्ये अन्ततः
प्रतिष्ठापयति ) बल वीर्य ही त्रिष्टुप् [ तीन कर्म, उपासना और ज्ञान का ठहराव ] है,
बल को ही तब वीर्य [ धातु पुष्टि ] में अन्त में वह स्थापित करता है। ( अन्धस्वत्यः,
मद्वत्यः, सुतवत्यः, पीतवत्यः त्रिष्टुभः याज्याः समृद्धाः सुलक्षणाः, एतत् वै रात्रीरूपं
जागृयात् ) अन्धस्वती [ अन्धस्, अन्न शब्द वाली ], मद्वती [ मद अर्थात् हर्ष शब्द वाली ];
सुतवती [ सुत, निचोड़े हुए सोम शब्द वाली ] पीतवती [ पीत, पीये हुये सोम रस
शब्द वाली ], त्रिष्टुभ ऋचायें यज्ञ करने योग्य, समृद्ध और सुन्दर लक्षण वाली हैं, इनसे ही
रात्रि रूप [ अन्धकार ] में वह जागता रहे। ( रात्रिं यावत् उ ह वै न वा स्तुवते,
निःसार्य नाशयन्ति ( अभ्याघारात् ) अभि+आ+घृ क्षरणे दीप्तौ च—घञ् ।
सर्वतः प्रकाशात् ( निर्हरन्ति ) नाशयन्ति ( ब्रह्मवर्चसम् ) वेदाध्ययनजन्यतेजः
( दधति ) धारयन्ति ( ब्रह्म ) वेदज्ञानम् (व्याह्वयन्ते ) विविधमाह्वयन्ति कथयन्ति
( नानावीर्याणि ) विविधवीरकर्माणि ( वीर्ये ) धातुपुष्टौ ( सुलक्षणाः ) सुलक्षणयुक्ताः
( जागृयात् ) प्रबुध्येत् ( ईश्वरा ) शेलुंक् । ईश्वराणि समर्थानि ( अनुवनयन्ति )
वन हिंसायाम् । निरन्तरं नाशयन्ति ( सम् ) सम्भूय ( उ ) एव ( तस्य )
दृश्यमानस्य सूर्यस्य ( आदारे ) आदारयन्ति शत्रून् यत्र । आ+दृ विदारणे-