सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका २५ ।। ऋग्वेद आदि चारों वेदों के स्थान तथा देवता

२५६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २५ ।।
नन्तु तत्सर्वं पृत्यृग्वेदेषु तत् स्मृतम् । ५ । ऋग्वेदस्य पृथिवी स्थानमन्तरिक्षस्थामो-
ऽध्वरः । द्यौः स्थानं सामवेदस्यापो भृग्वङ्गिरसां स्मृतम् । ६ । अग्निदेवता ऋग्वे-
दस्य यजुर्वेदो वायुदेवता । आदित्यः सामवेदस्य चन्द्रमा वैद्युतश्च भृग्वङ्गिरसाम्
। ७ । त्रिवृत् स्तोम ऋग्वेदस्य यजूंषि पञ्चदशेन सह जज्ञिरे । सप्तदशेन सामवेद
एकविंशो ब्रह्मसम्मितः । ८ । वागध्यात्ममृग्वेदस्य यजुषां प्राण उच्यते । चक्षुषी
सामवेदस्य मनो भृग्वङ्गिरसां स्मृतम् । ९ । ऋग्भिः सह गायत्रं जागतमाहुर्यजूंषि
त्रैष्टुभेन सह जज्ञिरे । उष्णिक्ककुब्भ्यां भृग्वङ्गिरसो जगन्त्या सामानि कवयो
वदन्ति । १० । ऋग्भिः पृथिवीं यजुषाऽन्तरिक्षं साम्ना दिव लोकजित् सोम-
जम्भाः । अथर्वाङ्गिरोभिश्च गुप्तो यज्ञश्चतुष्पाद् दिवमुद्वहेत । ११ । ऋग्भिः
सुशस्तो यजुषा परिष्कृतः सविष्टुतः सामजित् सोमजम्भाः । अथर्वाङ्गिरो-
भिश्च गुप्तो यज्ञश्चतुष्पादिवमारुरोह । १२ । ऋचो विद्वान् पृथिवीं वेद सम्प्रति
यजूंषि विद्वान् वृहदन्तरिक्षम् । दिव वेद सामगो यो विपश्चित् सर्वान् लोकान्
यदभृग्वङ्गिरोवित् । १३ । यांश्च ग्रामे यांश्चारण्ये जपन्ति मन्त्रान् नानार्थाम्
बहुधा जनासः । सर्वे ते यज्ञा अङ्गिरसोऽपियन्ति नूतना सा हि गतिर्ब्रह्मणो
याऽवराघ्याँ । १४ । त्रिपिष्टपन्त्रिविधन्नाक्रमूत्तमं तमेतया त्रय्या विद्ययेति । अत
उत्तरे ब्रह्मलोका महान्तोऽथर्वणामङ्गिरसाञ्च सा गतिरथर्वणामङ्गिरसाञ्च सा
गतिरिति ब्राह्मणम् । १५ ।। २५ ।।
इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणपूर्वभागे पंचमः प्रपाठकः समाप्तः ।। ५ ।।
समाप्तमिदं गोपथब्राह्मणपूर्वार्द्धम् ।
कण्डिका २५ ।। ऋग्वेद आदि चारों वेदों के स्थान तथा देवता
आदि का वर्णन और यह कि चारों वेद ही त्रयी विद्या हैं ।।
(सप्त सुत्याः सप्त च पाकयज्ञाः तथा सप्त हविर्यज्ञाः, एकविंशतिः,
ते सर्वे यज्ञाः अङ्गिरसः अपियन्ति, यान् नूतनाः ऋषयः सृजन्ति ये च पुराणेः
सृष्टाः १) सात सुत्या और सात पाक यज्ञ और सात हविर्यज्ञ यह सब इक्कीस
[ क० २३ ] यज्ञ अङ्गिराओं [ वेदज्ञानियों ] को प्राप्त होते हैं जिन [ यज्ञों ] को नवीन
ऋषि [ सन्मार्गदर्शक लोग ] उत्पन्न करते हैं और जो पुराने [ ऋषियों ] करके उत्पन्न
किये गये हैं । १ । (एतेषु वेदेषु अपि च ऋत्विजाम् एकम् एव अपव्रजं सम्भरन्ति,
कूटः त्रिपात् प्रजासु विधृतं ताम् एनम् अशस्तिं विष्कन्धं सचते २) और इन वेदों में
ही ऋत्विजों के बीच एक ही श्रेष्ठ मार्ग को वे [ यज्ञ ] यथावत् पुष्ट करते हैं कूट, त्रिपात्
[ निश्चल, तीन लोकों में व्यापक परमात्मा ] प्रजाओं में विविध प्रकार रक्खे हुये उस
२५-(अङ्गिरसः) वेदज्ञानिनः पुरुषान् (अपियन्ति) प्राप्नुवन्ति (अप-
व्रजम्) अप+व्रज गतौ--घञर्थे कः । श्रेष्ठपन्थानम् (कूटः) कूट दाहे मन्त्रणे
प्रच्छादने च--घञ् । निश्चलः (त्रिपात्) त्रिलोकव्यापकः परमेश्वरः (सचते)
सिञ्चति । वर्धयति (अशस्तिम्) शसु हिंसायां--क्तिन् । अविनयशन्यम् । प्रशस्तम् ।

और इस विनीत विशेष वृक्ष [ रूप जीवात्मा ] को सींचता है । २ । ( नीयमानाः
दक्षिणाः सोमे सुते यज्ञतन्त्रे वितते निवर्त्तन्ते, अनिवर्त्तमानाः मोघाशिषः यन्ति
अनिष्टयज्ञः लोकान् न तरन्ति ३ ) लायी गयीं दक्षिणार्यें सोम निचोड़ने पर और यज्ञ
विस्तार फैल चुकने पर सिद्ध होती हैं, बिना सिद्ध हुई [ दक्षिणार्यें ] निरर्थक फलों को
प्राप्त होती हैं और प्रतिकूल यज्ञ लोगों को नहीं पार करते हैं । ३ । ( तत् द्वादशवर्षं
ब्रह्मचर्यं पृथक् वेदेषु स्मृतम्. एवं सर्वे एव वेदाः स्वकर्मसु व्यवस्थिताः ४ ) इस-
लिये बारह वर्ष वाला ब्रह्मचर्यं अलग अलग वेदों में कहा गया है, इस प्रकार से सभी वेद
अपने अपने कामों में व्यवस्थित हैं । ४ । ( एषां च मन्त्राः कल्पाः च ब्राह्मणानि च
समानाः सन्ति, तत् तत् सर्वं व्यवस्थानं तु पृथक् वेदेषु स्मृतम् ५ ) और इन [ वेदों ]
के मन्त्र, कल्प [ यज्ञविधान ] और ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानविधान ] समान [ एकमोक्ष प्रयोजन
वाले ] हैं, वह वह सब व्यवस्था तो अलग अलग वेदों में बतायी गयी है । ५ ।
( ऋग्वेदस्य पृथिवीस्थानम् अन्तरिक्षस्थानः अध्वरः, सामवेदस्य द्यौः स्था-
नम्, भृग्वङ्गिरसाम् आपः स्मृतम् ६ ) ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ] का पृथिवी
[ भूमिविद्या ] स्थान है, अन्तरिक्ष [ मध्यलोक विद्या ] का स्थान वाला अध्वर
[ हिंसारहित यजुर्वेद अर्थात् संगतिकरण विद्या ] है, सामवेद [ मोक्षविद्या ] का द्यौ
[ प्रकाश विद्या ] स्थान है, और भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ]
का जल [ स्थान ] कहा गया है । ६ । ( ऋग्वेदस्य अग्निः देवता, यजुर्वेदः वायुदेवता,
सामवेदस्य आदित्यः, भृग्वङ्गिरसां च वैद्युतः चन्द्रमाः ७ ) ऋग्वेद [ पदार्थों की
स्तुति विद्या ] का अग्नि [ अग्नि विद्या ] देवता है, यजुर्वेद [ संगतिकरण विद्या ] वायु
[ पवन विद्या ] देवता वाला है. सामवेद [ मोक्षविद्या ] का सूर्य्य और भृगु अङ्गिराओं
[ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ] का विविध प्रकाश वाला चन्द्रमा [ आनन्दप्रद
विद्या देवता ] है । ७ ।
( ऋग्वेदस्य त्रिवृत् स्तोमः [ जज्ञे ], पंचदशेन सह यजूंषि जज्ञिरे, सप्तदशेन
सामवेदः, एकविंशः ब्रह्मसंमितः ८ ) ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ] का त्रिवृत्
[ तीन कर्म उपासना ज्ञान में वर्त्तमान ] स्तोम [ उत्पन्न हुआ ], पंचदश [ स्तोम-
कण्डिका १५ ] के सहित यजुर्वेद मन्त्र [ संगतिकरण विद्यायें ] उत्पन्न हुये, सप्तदश
[ स्तोम-क० १५ ] के सहित सामवेद [ मोक्ष विद्या ], और एकविंश [ स्तोम-क० १५]
ब्रह्मवेद [ अथर्ववेद ] में माना गया है । ८ । ( ऋग्वेदस्य अध्यात्मं वाक्, यजुषां प्राणः
उच्यते, सामवेदस्य चक्षुषी, भृग्वङ्गिरसां मनः स्मृतम् ९ ) ऋग्वेद का अध्यात्म
विनीतम् ( विष्कन्धम् ) वि+स्कन्दिर् गतिशोषणयोः-घञ् । विशेषेण वृक्ष-
रूपं जीवात्मानम् ( निवर्तन्ते ) सिद्धयन्ति ( मोघाशिषः ) निरर्थकफलानि
( अनिवर्तमानाः ) अनिष्पाद्यमानाः ( तरन्ति ) तारयन्ति । पारयन्ति ( समानाः )
एकप्रयोजनाः ( द्यौः ) प्रकाशः ( आपः ) जलानि ( वैद्युतः ) विविधप्रकाशयुक्तः
( त्रिवृत् ) त्रिषु कर्मोपासनाज्ञानेषु वर्तमानः ( उष्णिग्ककुब्भ्याम्) ऋत्विग्दधृक्स्रक्०
( पा० ३ । २ । ५६ ) उत् + ष्णह प्रीतौ-स्नेहने च-क्विनन् । क+ष्कुन्भु रोधने
१७

२५८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५। क० १५ ॥
[ आत्मा संबन्धी ज्ञान ] वाणी और यजुर्मन्त्रों का [ अध्यात्म ] प्राण कहा गया है, सामवेद
का [ अध्यात्म ] दो आंखें, ओर भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ]
का मन [ अध्यात्म ] कहा गया है । ६ । ( ऋग्भिः सह गायत्रं जागतम् आहुः, यजूंषि
त्रैष्टुभेन सह जज्ञिरे, उष्णिक्ककुब्भ्यां भृग्वङ्गिरसः, जगत्या सामानि कवयः
वदन्ति १०) ऋग्वेद मन्त्रों के सहित गाने योग्य जगत् उपकारक कर्म को वे कहते हैं,
यजुर्मन्त्र त्रैष्टुभ [ तीन कर्म उपासना ज्ञान के धारण सामर्थ्य ] के सहित उत्पन्न हुये,
दो उष्णिक् [ अति प्रीति ] और ककुभ् [ सुख धारण करने वाले शस्त्रों ] के सहित भृगु
अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ] को और जगती [ जगत् उपकारक
विद्या ] के सहित साम मन्त्रों [ मोक्षज्ञानों ] को बुद्धिमान् कहते हैं। १०। (ऋग्भिः
पृथिवीं यजुषा अन्तरिक्षं साम्ना दिवम्, अथर्वभिः अङ्गिरोभिः च गुप्तः चतुष्पात्
लोकजित् सोमजम्भाः यज्ञः दिवम् उद्वहेत ११) ऋग्मन्त्रों से पृथिवी [ विद्या ] को,
यजुर्वेद से अन्तरिक्ष [ मध्यलोक विद्या ] को, और सामवेद से सूर्यं [ विद्या ] को
[ मनुष्य पावे ], और अथर्व अङ्गिराओं [ निश्चल ब्रह्म के अथर्ववेद मन्त्रों ] से रक्षा किया
गया, चतुष्पाद [ चारों वेदों से चार पांव वाला ], संसार को जीतने वाला, सोम
[ अमृत ] का भोग कराने वाला यज्ञ स्वर्ग को चढ़ावे । ११ । ( ऋग्भिः सुशस्तः यजुषा
परिष्कृतः सामजित् सविष्टुतः, अथर्वभिः अङ्गिरोभिः च गुप्तः चतुष्पात्
सोमजम्भाः यज्ञः दिवम् आरुरोह १२) ऋग्वेद मन्त्रों से भले प्रकार प्रशंसा किया हुआ,
यजुर्वेद से प्रस्तुत किया हुआ और मोक्ष प्राप्त कराने वाले [ सामवेद ] से विविध स्तुति
वाला [ यज्ञ होवे ], और अथर्व अङ्गिराओं [ निश्चल ब्रह्म के अथर्ववेदमन्त्रों ] से रक्षा
किया गया, चतुष्पाद [ चारों वेदों से चार पांव वाला ], सोम [ अमृत ] का भोग कराने
वाला यज्ञ स्वर्ग को चढ़ावे । १२ ।
( ऋचः विद्वान् सम्प्रति पृथिवीं, यजूंषि विद्वान् बृहत् अन्तरिक्षं वेद,
सामगः यः विपश्चित् दिवं वेद, यत् भृग्वङ्गिरोवित् सर्वान् लोकान् १३) ऋग्मन्त्रों
को जानने वाला ठीक प्रत्यक्ष पृथिवी को, यजुर्वेद मन्त्रों को जानने वाला बड़े अन्तरिक्ष
[ मध्यलोक ] को जानता है, साम गाने वाला जो विद्वान् है वह सूर्यलोक को जानता है,
और जो भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेदों ] का जानने वाला है वह सब
लोकों को [ जानता ] है । १३ । ( यान् च नानार्थान् मन्त्रान् ग्रामे यान् च अरण्ये
जनासः बहुधा जपन्ति, ते सर्वे यज्ञाः अङ्गिरसो अपि यन्ति, ब्रह्मणः सा हि गतिः
नूतना या अवराध्या १४ ) और जिन अनेक अर्थ वाले मन्त्रों को ग्राम में और जिनको
वन में लोग प्रायः जपते हैं, वे सब यज्ञ अङ्गिराओं [ वेदज्ञानियों ] को प्राप्त होते हैं, ब्रह्म
धारणे च सौत्रधातुः-क्विप् । अतिप्रीतिसुखधारणशस्त्राभ्याम् (जगत्या )
जगदुपकारकक्रियया ( कवयः ) मेधाविनः (सोमजम्भाः) क० २४।
सोमभक्षणकारकः (दिवम्) स्वर्गम् । सूर्यम् (उद्वहेत ) प्रापयेत ( सुशस्त )
सुप्रशंसितः. (आरुरोह) आरोहयत् (विद्वान् ) विद्वन् । जानन् (सम्प्रति )
सम्यक् प्रत्यक्षम् (ब्रह्मणः) ब्रह्मज्ञानस्य (अवराध्या) अवर + अर्ध-यत् ।

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २५ ॥ २५६
[ वेद वा परमात्मा ] की वह ही गति नवीन है जो पिछले काल में वर्तमान [ थी ] १४ ॥
( १त्रिविष्टपं त्रिदिवं तम् उत्तमं नाकम् एतया त्रय्या विद्यया एति, अतः उत्तरे
महान्तः ब्रह्मलोकाः अथर्वणाम् अङ्गिरसां च सा गतिः, अथर्वणाम् अङ्गिरसां च
सा गतिः, इति ब्राह्मणम् १५ ) इसलिये जो उत्कृष्ट ओर बड़े ब्रह्मलोक [ ब्रह्मवादियों
के स्थान ] हैं, अथर्व अङ्गिराओं [ चारों वेद जानने वालों ] की ही वह गति है, अथर्व
अङ्गिराओं [ चारों वेद जानने वालों ] की ही वह गति [ पहुँच ] है-यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है । १५ ।। २५ ।।
भावार्थः-मनुष्यों को चाहिये कि वेदों द्वारा यज्ञों का विधान करके आत्मोन्नति
करें ॥ २५ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिमश्रीमत्स्याजीरावगायकवाहाधि-
ष्ठितवड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्ध-
दक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदासत्रिवेदिन। अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते
गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे पंचमः प्रपाठकः समाप्तः ॥
समाप्तमिदं गोपथब्राह्मणम् पूर्वार्धम् ॥
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे आश्विनमासे शुक्लदशम्यां तिथौ १९८०
[ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ।
मुद्रितम्-श्रावणशुक्ला ५ संवत् १९८१ वि० ता० ५ अगस्त सन् १९२४ ई० ॥
अवरार्धे पश्चात्काले भवा । अर्धः खण्डे तुल्यांशे च ( त्रिविष्टपम् )
विटपविष्टपविशिपोलपाः ( उ० ३ । १४५ ) त्रि + विश प्रवेशने-कपन्, प्रत्ययस्य
तुट् च । त्रीणि शारीरिकारिमकसामाजिकसुखानि विशन्ति यत्र तम् ( त्रिदिवम् )
इगुपधत्वात् दिवु व्यवहारादिषु-कः । त्रयाणां धर्मार्थकामानां व्यवहारो यस्मिन्
तम् ( नाकम् ) मोक्षसुखम् ( त्रय्या ) त्रि + अयच्, ङीप् । कर्मोपासनाज्ञानरूपया
( एति ) प्राप्नोति ( अतः ) अस्मात् कारणात् ( उत्तरे ) उत्कृष्टाः ( ब्रह्मलोकाः )
सत्यलोकाः । ब्रह्मवादिनः स्थानानि ( च ) अवधारणे ॥
१. पूर्व संकरण में "त्रिपिष्टपम्" यह भ्रष्ट पाठ था ॥ सम्पा० ॥