सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १४ ॥

२३८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १४ ॥
अन्तरिक्षे लोके वायुं सन्तं अनु आरभते ३) वह जो कहता है—तू तीनों ताप रोकने
में समर्थ [ परमात्मा ] है, तुझ को निरन्तर मैं ग्रहण करता हूं—तीनों ताप रोकने वाले
सामर्थ्य से रुद्र देवों [ पापियों को रुलाने वाले वा ज्ञान देने वाले विद्वानों ] के साथ माध्य-
न्दिन सवन पर अन्तरिक्ष लोक में वायु [ अन्तर्यामी वा महाबली परमात्मा ] होते हुये को
निरन्तर ग्रहण करता है। ३। (सः यत् आह स्वस्ति मा संगारय इति त्रैष्टुभेन
एव छन्दसा रुद्रैः देवैः माध्यन्दिने सवने अन्तरिक्षलोके वायुना देवेन स्वस्ति मा
संपारय इति ४) वह जो कहता है-कल्याण के साथ मुझ को तू यथावत् पार लगा-तीनों
ताप रोकने वाले ही सामर्थ्य से रुद्र देवों [ पापियों के रुलाने वाले वा ज्ञान देने वाले
विद्वानों ] के साथ माध्यन्दिन सवन पर अन्तरिक्ष लोक में वायु देव [ अन्तर्यामी वा महा-
बली परमात्मा ] के साथ कल्याण से अपने को यथावत् पार करता है। ४। (तत् एनं
त्रैष्टुभेन एव छन्दसा रुद्रैः देवैः माध्यन्दिने सवने अन्तरिक्षलोके वायुना देवेन
स्वस्ति संपद्यते यः एवं वेद ५) सो उस पुरुष को तीनों ताप रोकने वाले ही सामर्थ्य
से रुद्र देवों [ पापियों के रुलाने वाले वा ज्ञान देने वाले ] विद्वानों के साथ माध्यन्दिन सवन
पर अन्तरिक्ष लोक में वायु देव अन्तर्यामी [ वा महाबली परमात्मा ] के साथ कल्याण को
वह प्राप्त करता है, जो ऐसा जानता है। ५ ॥ १३ ॥
भावार्थः—कण्डिका १२ के समान है ॥
विशेषः—सम्राडसि······, यह अथर्ववेद ६ । ४८ । ३ । के तीन पाद कुछ भेद से हैं ॥
कण्डिका १४ ॥
अथार्भवे पवमाने वाचयति स्वरोऽसि गयोऽसि जगच्छन्दा अनु त्वांरभे स्वस्ति
मा सम्पारयेति । १ । स यदाह स्वरोऽसीति सोमं वा एतदाहैष ह वै सूर्य्यो भूत्वा-
ऽमुष्मिन् लोके स्वरति तद्यत् स्वरति तस्मात् स्वरस्तत् स्वरस्य स्वरत्वम् । २ । स
यदाह गयोऽसीति सोमं वा एतदाहैष ह वै चन्द्रमाः भूत्वा सर्व्वाँ ल्लोकान् गच्छति
तद् यद् गच्छति तस्म द् गयस्तद् गयस्य गयत्वं । ३ । स यदाह जगच्छन्दा अनु
त्वारभ इति जागतेन छन्दसाऽऽदित्यैर्देवैस्तृतीयसवनेऽमुष्मिन् लोके सूर्य्यं सन्त-
मन्वारभते । ४ । स यदाह स्वस्ति मा सम्पारयेति जागतेनैव च्छन्दसाऽऽदित्यैर्देवै-
स्तृतीयसवनेऽमुष्मिन् लोके सूर्य्येण देवेन स्वस्तिमा सम्पारयेति । ५ । जागतेनैवै-
नन्तच्छन्दसाऽऽदित्यैर्देवैस्तृतीयासवनेऽमुष्मिंल्लोके सूर्य्येण देवेन स्वस्ति सम्पद्यते
य एवं वेद ॥ १४ ॥
कण्डिका १४ ॥ तृतीय सवन की स्तुति का मन्त्र सोमविषय में ॥
(अथ आर्त्तवे पवमाने वाचयति, जगच्छन्दाः स्वरः असि गयः असि त्वा अनु
आरभे स्वस्ति मा संंपारय इति १) फिर ऋभुओं [ मेधावियों ] के पवमान यज्ञ में वह
(सम्राजः) राजराजेश्वरस्य (सम्राट्त्वम्) साम्राज्यम् (त्रैष्टुभेन)
त्रिष्टुभ्—अण् । तापत्रयनिरोधसंबन्धिनः (छन्दसा) स्वातन्त्र्येण । सामर्थ्येन
(मा सम्पारय) आत्मानं सम्पारयति ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५। क० १४ ।। २३६
[ ब्रह्मा] वाँचता है-तू जगत् में पूज्य परमात्मा है, सर्वगति है, तुझको निरन्तर मैं ग्रहण करता
हूं, कल्याण के साथ मुझ को तू यथावत् पार लगा । १ । ( सः यत् आह स्वरः असि
इति सोमं वै एतत् आह ) वह जो कहता है-तू पूजनीय है-इस से वह सोम [ सर्वजनक
अथवा सर्वेश्वर परमात्मा-] को ही बताता है ( एषः ह वै सूर्यः भूत्वा अमुष्मिन् लोके
स्वरति ) यह ही [ परमात्मा ] सूर्य [ सर्वप्रेरक वा सूर्य समान ] होकर उस लोक में पूजा
जाता है । ( तत् यत् स्वरति तस्मात् स्वरः, तत् स्वरस्य स्वरत्वम् २ ) सो
जो वह पूजा जाता है, इस से पूजनीय है, वह उस पूजनीय का पूज्यपन है। २ ।
( सः यत् आह, गयः असि इति सोमं वै एतत् आह ) वह जो कहता है-तू
सर्वव्यापक परमात्मा है—इससे वह सोम [ सर्वजनक अथवा सर्वेश्वर परमात्मा ] को ही
बताता है । ( एषः ह वै चन्द्रमाः भूत्वा सर्वान् लोकान् गच्छति ) यह ही [ परमात्मा ]
चन्द्रमा [ आनन्द देने वाला परमात्मा वा चन्द्र समान ] होकर सब लोकों में व्यापता है ।
( तत् यत् गच्छति तस्मात् गयः, तद् गयस्य गयत्वम् ३ ) सो जो वह व्यापता है
इससे वह व्यापक है, यही उस व्यापक की व्यापकता है । ३ । ( सः यत् आह जगत्छन्दाः
त्वा अनु आरभे इति जागतेन छन्दसा आदित्यैः देवैः तृ .तीयसवने अमुष्मिन् लोके
सूर्यं सन्तं अनु आरभते ४ ) वह जो कहता है—तू जगत् में स्वतन्त्रता वाला [ परमात्मा ]
है, तुझको निरन्तर मैं ग्रहण करता हूं—इस जगत् प्रकाशक स्वतन्त्रता से आदित्य देवों
[ अखण्डव्रती ब्रह्मचारियों ] के साथ तृतीयसवन पर उस लोक में सूर्य [ सर्वप्रेरक परमात्मा ]
होते हुये को वह निरन्तर ग्रहण करता है । ४ । ( सः यत् आह, स्वस्ति मा संपारय
इति--जागतेन एव छन्दसा आदित्यैः देवैः तृतीयसवने अमुष्मिन् लोके सूर्येण देवेन
स्वस्ति मा सम्पारय इति ५ ) वह जो कहता है—कल्याण के साथ मुझको तू यथावत्
पार लगा—इस जगत् प्रकाशक स्वतन्त्रता से आदित्य देवों [ अखण्डव्रती ब्रह्मचारियों ] के
साथ तृतीयसवन पर उस लोक में सूर्य देव [ सर्वप्रेरक परमात्मा ] के साथ कल्याण से
यथावत् पार लगता है । ५ । ( तत् एनं जागतेन एव छन्दसा आदित्यैः देवैः तृतीयसवने
अमुष्मिन् लोके सूर्येण देवेन स्वस्ति सम्पद्यते यः एवं वेद ६ ) सो उस पुरुष को
जगत् प्रकाशक स्वतन्त्रता से आदित्य देवों [ अखण्डव्रती ब्रह्मचारियों ] के साथ तृतीयसवन
१४ ( आर्भवे ) ऋभु—अण् । ऋभुः = मेधावी—निघ० ३ । १५। मेधा-
विनां सम्बन्धििन ( स्वरः ) पुंसि संज्ञायां घः० ( पा० ३ । ३ । ११८ ) सृ शब्दे-
पतापयोः—घः । स्वरतिरर्चतिकर्मा—निघ० ३ । १४ । पूज्यः । स्तुत्यः ( गयः )
अघ्न्यादयश्च ( उ० ४ । ११२ ) गमेः--यक्, मलोपः । यद्वा गाङ् गतौ-यक्, ह्रस्व-
त्वम् । सर्वगतिः । सर्वव्यापकः ( जगच्छन्दाः ) जगति संसारे छन्दः स्वातन्त्र्यं
यस्य सः ( सूर्यः ) षू प्रेरणे—क्यप्, रुडागमः । सर्वप्रेरकः परमात्मा । रविः
( चन्द्रमाः ) चन्द्रे मो डित् ( उ० ४ । २२८ ) चन्द्र+माङ् माने—असिः डित् ।
चन्द्रमानन्दं मिमीतेऽसौ । आनन्दप्रदः परमात्मा । चन्द्रलोकः ( जागतेन ) जगत्-
प्रकाशकेन ( छन्दसा ) स्वातन्त्र्येण ( सम्पद्यते ) सम्यक् प्राप्नोति ॥