सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ७ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ७ ४६७
अहन् वृ॒त्रं वृ॑त्र॒तरं॒ व्यं॑सम॒िन्द्रो वज्रे॑ण मह॒ता व॒धेन॑ । स्कन्धा॑ंसीव
कुलि॒शेना॒ विवृ॑क्णाऽहिः॑ शयत उप॒पृक् पृ॑थि॒व्याः—ऋ० १ । ३२ । ५ ॥ (इन्द्रः)
इन्द्र [ सूर्य वा बिजुली ] ने (वृत्रतरम्) अत्यन्त ढक लेने वाले (वृत्रम्) वृत्र [ रोकने
वाले मेघ ] को (महता वधेन) बड़े हथियार, (वज्रेण) वज्र [ कुल्हाड़े के समान
छेदने वाले किरण समूह ] से (व्यंसम्) बिना कन्धे करके (अहन्) मार डाला (कुलि-
शेन) कुल्हाड़े से (विवृक्णा) काट डाले गये (स्कन्धांसि इव) वृक्ष दण्डों के समान
(अहिः अहि [ सब ओर चलता हुआ मेघ ] (पृथिव्याः) पृथिवी से (उपपृक्) छूता
हुआ (शयते) सोता है [ अर्थात् सूर्य की किरणों से मेघ छिन्न_भिन्न होकर पृथिवी पर
बरसता है ] ॥
कण्डिका ७ ॥
अथ साम गायति ब्रह्मा, क्षत्रं वै साम, क्षत्रेणैवैवं तदभिषिञ्चति । अथो
साम्राज्यं वै साम, साम्राज्येनैवैनं तत् साम्राज्यं गमयति । अथो सर्वेषां वा एष
वेदानां रसः, यत् साम, सर्वेषामेव तद्वेदानां रसेनाभिषिञ्चति । बृहत्यां गायन्ति,
बृहत्यां वा असावादित्यः श्रियां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठितस्तपति । ऐन्द्र्यां
बृहत्यां गायति । ऐन्द्रो वा एष यज्ञऋतुर्यत् सौत्रामणिः । ऐन्द्रायतन एष एतर्हि
यो यजते, स्व एवैनं तदायतने प्रीणाति । अथ कस्मात् संश्यानानि नाम, एतैर्वै
सामभिर्देवा इन्द्रमिन्द्रियेण वीर्येण समश्यन्, तथैवैतद्यजमाना एतैरेव साम-
भिरिन्द्रियेणैव वीर्येण संश्यन्ति । संश्रवसे विश्रवसे सत्यश्रवसे श्रवस इति
सामानि भवन्ति । एष्वेवैनं लोकेषु प्रतिष्ठापयति । चतुर्निधनं भवति, चतस्रो
वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ते । अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनामाप्त्यै । तदाहुः,
यदेतत् साम गीयते, अथ क्वैतस्य साम्न उक्थं, का प्रतिष्ठा । त्रयो देवा एका-
दशेत्यूहुः, एतद्वा एतस्य साम्न उक्थमेषा प्रतिष्ठा । त्रयस्त्रिंशं ग्रहं गृह्णाति,
साम्नः प्रतिष्ठायै प्रतिष्ठायै ॥ ७ ॥
कण्डिका ७ ।, साम सब वेदों का रस है, सौत्रामणी यज्ञ
में साम गान ॥
( अथ ब्रह्मा साम गायति ) फिर ब्रह्मा [ चतुर्वेदी ऋत्विज् ] साम [ वेदों के
सा-, मोक्षज्ञान ] को गाता है । ( क्षत्रं वै साम, क्षत्रेण एव एनम् तत् अभिषिञ्चति )
राज्य ही साम [ मोक्ष ज्ञान ] है, राज्य के साथ ही इस [ यजमान ] को तब वह अभिषेक
करता है । ( अथो साम्राज्यं वै साम, साम्राजDomain/साम्राज्येन एव एनं तत् साम्राज्यं गमयति )
फिर साम्राज्य [ चक्रवर्ती राज्य ] ही साम गान है, साम्राज्य [ साम्राज्य के समान साम-
गान ] के साथ ही इस [ यजमान ] को तब साम्राज्य वह पहुँचाता है । ( अथो सर्वेषां
वेदानां वै एषः रसः, यत् साम ) फिर सब वेदों का ही यह रस है, जो साम गान है ।
७—(सामं) मोक्षज्ञानम् ( क्षत्रम् ) राज्यम् ( साम्राज्यम् ) सम्राज्—
ण्यम् । चक्रवर्त्तिराज्यम् । सार्वभौमराज्यम् ( गमयति ) प्रापयति ( रसः ) सारः

४६८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ७
( सर्वेषां वेदानाम् एष रसेन तत् अभिषिञ्चति ) सब ही वेदों के रस से तब वह [ यज-
मान को ] अभिषेक करता है । ( बृहत्यां गायन्ति ) बृहती [ बड़े विषय वाली वेद विद्या
वा बृहती छन्द ] में वे [ साम ] गाते हैं । ( बृहत्यां वै असौ आदित्यः श्रियां प्रतिष्ठा-
याम् प्रतिष्ठितः तपति ) बृहती [ बड़े विषय वाली वेद वाणी ] में ही वह चमकने
वाला सूर्य शोभा और प्रतिष्ठा में ठहरा हुआ तपता है । ( ऐन्द्र्यां बृहत्यां गायति )
इन्द्र [ परमेश्वर ] देवता वाली बृहती [ वेदवाणी ] में वह [ साम ] गाता है ।
( ऐन्द्रः वै एषः यज्ञक्रतुः यत् सौत्रामणिः ) इन्द्र देवता वाला ही यह यज्ञ कर्म है जो
सौत्रामणी [ सुत्रामा बड़े रक्षक इन्द्र परमेश्वर देवता वाली इष्टि ] है । ( ऐन्द्रायतनः
एषः, एतर्हि यः यजते, स्वे एव आयतने एनं तत् प्रीणाति ) इन्द्र देवता वाले आश्रय
से युक्त यह [ यजमान ] है जो अब यज्ञ करता है, अपने ही आश्रय में इस [ यजमान ]
को तब वह [ इन्द्र ] प्रसन्न करता है ॥
( अथ कस्मात् संश्यानानि नाम, एतैः वै सामभिः. देवाः इन्द्रम् इन्द्रियेण
वीर्येण समश्यन्, तथा एव एतत् यजमानाः एतैः एव सामभिः इन्द्रियेण एव
वीर्येण संश्यन्ति ) फिर किसलिये संश्यान [ आपस में मिले हुये साम ज्ञान ] प्रसिद्ध हैं ।
[ उत्तर ] इन ही सामज्ञानों से विद्वानों ने इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले जीव ] को इन्द्रपन
[ ऐश्वर्य ] और वीर्य [ पराक्रम ] के साथ अच्छे प्रकार तीक्ष्ण किया है वैसे ही अब यजमानों
को इन ही साम ज्ञानों से ऐश्वर्य और पराक्रम के साथ वे सब प्रकार तीक्ष्ण करते हैं । ( संश्रवसे
विश्रवसे सत्यश्रवसे श्रवसे इति सामानि भवन्ति ) संश्रव [ अच्छे प्रकार अन्न, धन और यश ] के
लिये, विश्रव [ विविध अन्न धन और यश ] के लिये, सत्यश्रव [ सत्य अन्न धन और यश ]
के लिये और श्रव [ सामान्यतः अन्न धन और यश ] के लिये यह सामज्ञान होते हैं । ( एषु
एव लोकेषु एनं प्रतिष्ठापयति ) इन ही लोकों में इस [ यजमान ] को वह प्रतिष्ठित
करता है । ( चतुः निधनं भवति, चतस्रः वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ते ) चार बार
निधन [ अन्तिम यज्ञ कर्म ] होता है, चार ही दिशायें हैं, दिशाओं में तब वे प्रतिष्ठा पाते
हैं । ( अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनाम् आप्त्यै ) फिर चार पांव वाले पशु हैं, पशुओं की
प्राप्ति के लिये [ साम है ] ॥
( बृहत्याम् ) बृहद्विषयायां वेदवाण्याम् ( सौत्रामणिः ) सर्वधातुभ्यो मनिन् ( उ० ४ ।
१४५ ) सु+त्रैङ् पालने-मनिन् । साऽस्य देवता ( पा० ४ । २ । २४ ) सुत्रामन्—अण्,
टिलोपो न, ङीप्, अत्र पुंलिङ्गः । सौत्रामणी । महारक्षकयोग्या भक्तिः । इष्टिविशेषः
(ऐन्द्रायतनः) इन्द्रदेवताकस्याश्रययुक्तः (संश्यानानि) सम्+श्यैङ् गतौ-क्तः । संगतानि
सामानि ( समश्यन् ) शो तनूकरणे—लङ् । सम्यक् तीक्ष्णीकृतवन्तः ( यजमानाः )
यजमानान् ( संश्यन्ति ) सम्यक् तीक्ष्णीकुर्वन्ति ( संश्रवसे ) श्रु श्रवणे—असुन् ।
श्रवः=अन्नम्—निघ० २ । ७, धनम्—२ । १० । सम्यग् अन्नस्य धनस्य यशसो
वा प्राप्तये ( चतुः ) चतुर्वारम् ( निधनम् ) अन्तिमयज्ञकर्म ( साम्नः ) सामन्