गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका २६ ॥
५० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २९ ॥
वे इस प्रकार से शोक रहित और निर्भय हो गये । ( तस्माद् ब्रह्मवादिनः ओङ्कारम्
आदितः कुर्वन्ति ) इसलिये ब्रह्मवादी लोग ओङ्कार को आदि में करते हैं ॥ २८ ॥
भावार्थः—ब्रह्मवादी लोग ओङ्कार को प्रत्येक मन्त्र के आरम्भ में बोल कर
निर्भय होकर आनन्द पाते हैं ॥ २८ ॥
कण्डिका २६ ॥
किं देवतमित्यृचामग्निर्देवतन्तदेव ज्योतिर्गायत्रं छन्दः पृथिवी स्थानम् ।
अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातममित्येवमादिं कृत्वा
ऋग्वेदमध्येते ।
यजुषां वायुर्देवतं तदेव ज्योतिः त्रैष्टुभं छन्दोऽन्तरिक्षं स्थानम् । इषे त्वोर्जे त्वा
वायव स्थ देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण इत्येवमादिं कृत्वा यजुर्वेदमध्येते ।
साम्नामादित्यो देवतं तदेव ज्योतिर्जागतं छन्दो द्यौः स्थानम् । अग्न आयाहि
वीतये गृणानो हव्यदातये । नि होता सत्सि बर्हिषीत्येवमादिं कृत्वा सामवेदमध्येते ।
अथर्वणां चन्द्रमा देवतं तदेव ज्योतिः सर्वाणि छन्दांस्यापः स्थानम् । शन्नो
देवीरभिष्टय इत्येवमादिं कृत्वा अथर्ववेदमध्येते । अद्भ्यः स्थावरजङ्गमो भूत-
ग्रामः सम्भवति, तस्मात् सर्वमापोमयं भूतं सर्वं भृग्वङ्गिरोमयम् । अन्तरैते त्रयो
वेदा भृगूनङ्गिरसः श्रिता इत्यविति प्रकृतिरपामोङ्कारेण चैतस्माद् व्यासः पुरोवाच
भृग्वङ्गिरोविदा संस्कृतोऽन्यान् वेदानधीयीत नान्यत्र संस्कृतो भृग्वङ्गिरसोऽधीयीत
अथ सामवेदे खिलश्रुतिः ब्रह्मचर्येण चैतस्मादथर्वाङ्गिरसो ह यो वेद स वेद
सर्वमिति ब्राह्मणम् ॥ २९ ॥
कण्डिका २९ ॥ चारों वेद और देवता आदि ॥
( किं देवतम् इति ) क्या देवता है, [ और क्या ज्योति क्या छन्द और क्या
स्थान है इनका उत्तर ] ( ऋचाम् अग्निः देवतं तत् एव ज्योतिः गायत्रं छन्दः
पृथिवी स्थानम् ) ऋग्वेद के मन्त्रों में [ पहिले मन्त्र का ] अग्नि देवता, वही ज्योति,
गायत्री छन्द, पृथिवी स्थान है। ( अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं
रत्नधातमम्—इति एवम् आदिं कृत्वा ऋग्वेदम् अधीयते ) अग्निमीडे—इत्यादि ऋग्वेद
के पहिले मन्त्र को इस प्रकार आरम्भ करके ऋग्वेद पढ़ते हैं ।
( यजुषां वायु देवतं तत् एव ज्योतिः त्रैष्टुभं छन्दः अन्तरिक्षम् स्थानम् )
यजुर्वेद के मन्त्रों में [ पहिले मन्त्र का ] वायु देवता, वही ज्योति, त्रिष्टुप् छन्द और
अन्तरिक्ष [ मध्यलोक ] स्थान है । ( इषे त्वोर्जे त्वा वायव स्थ देवो वः सविता
प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे—इति एवम् आदिं कृत्वा यजुर्वेदम् अधीयते ) इषे
२६—( ऋचाम् ) ऋग्वेद मन्त्राणां मध्ये ( गायत्रम् ) स्वार्थे अण् । गायत्री ।
( अधीयते ) अधि + इङ् अध्ययने-लट् बहुवचनम् । पठन्ति ( त्रैष्टुभम् ) स्वार्थे
अण् । त्रिष्टप् ( जागतम् ) स्वार्थे अण् । जगती ( आपः ) व्यापकानि जलानि ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २३ ॥ ५१
त्वा-इत्यादि यजुर्वेद के पहिले मन्त्र को इस प्रकार आरम्भ करके यजुर्वेद पढ़ते हैं ।
( साम्नाम् आदित्यः देवतं तत् एव ज्योतिः जागतं छन्दः द्यौः स्थानम् )
सामवेद के मन्त्रों में [ पहिले मन्त्र का ] आदित्य देवता, वही ज्योति, जगती छन्द और
प्रकाश लोक स्थान है । ( अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । नि होता सत्सि
बर्हिषि-इति एवम् आदिं कृत्वा सामवेदम् अधीयते ) अग्न आयाहि० इत्यादि [ साम-
वेद के पहिले मन्त्र को ] इस प्रकार आरम्भ करके सामवेद पढ़ते हैं [ इस मन्त्र का छन्द
गायत्री है, यहाँ जागत वा जगती माना है ] ।
( अथर्वणां चन्द्रमाः देवतं तत् एव ज्योतिः, सर्वाणि छन्दांसि, आपः
स्थानम् ) अथर्ववेद के मन्त्रों में [ इस मन्त्र का ] चन्द्रमा देवता, वही ज्योति, सब छन्द,
आप् [ व्यापक जल ] स्थान है । ( शन्नो देवीरभिष्टये इति एवम् आदिं कृत्वा
अथर्ववेदम् अधीयते ) शन्नो देवीः-इत्यादि अथर्ववेद के मन्त्र को इस प्रकार आरम्भ
करके अथर्ववेद पढ़ते हैं । [ यह मन्त्र अथर्ववेद काण्ड १ सूक्त ६ का पहिला मन्त्र है,
अथर्ववेद का पहिला मन्त्र यह है- ये त्रिषप्ताः परियन्ति विश्वा रूपाणि बिभ्रतः ।
वाचस्पतिर्बला तेषां तन्वो अद्य दधातु मे । शन्नो देवीः--इस मन्त्र का छन्द गायत्री
है और यहाँ सब छन्द माने हैं । ] ( अद्भ्यः स्थावरजङ्गमः भूतग्रामः सम्भवति,
तस्मात् सर्वम् आपोमयम्, सर्वं भूतं भृग्वङ्गिरोमयम् ) आप् [ जल ] से स्थावर और
जङ्गम प्राणियों का समूह उत्पन्न होता है, इसलिये सब जगत् आपोमय [ जल से परिपूर्ण ]
है और सब प्राणीमात्र भृग्वङ्गिरोमय [ प्रकाशमान ज्ञान वाले परमात्मा से परिपूर्ण ] हैं,
( एते त्रयःवेदाः भृगून् अङ्गिरसः अन्तरा श्रिताः इति, अप् इति, अपां प्रकृतिः
ओङ्कारेण च ) और यह तीनों वेद [ अर्थात् कर्म उपासना ज्ञान ] प्रकाशमान ज्ञान वाले
[ चारों वेदों ] के भीतर आश्रित हैं, [ अन्तर्गत हैं--देखो कण्डिका ३६ ], यही अप्,
व्यापक जल रूप परमात्मा है और ओङ्कार द्वारा जलों की प्रकृति [ रचना ] है [ कौन
प्रकृति है-कण्डिका २४ के प्रश्न का यह उत्तर है ] । ( एतस्मात् व्यासः पुरा उवाच )
इसलिये व्यास [ वेदों के अर्थ प्रकाश करने वाले मुनि ] ने पहिले कहा था-
( अद्भ्यः ) जलेभ्यः ( भूतग्रामः ) प्राणिसमूहः ( सम्भवति ) उत्पद्यते ( आपो-
मयम् ) जलपरिपूर्णम् । ( भूतम् ) प्राणिसमूहः ( भृग्वङ्गिरोमयम् ) प्रकाश-
मानज्ञानस्वरूपपरमात्मना परिपूर्णम् ( अन्तरा ) विना ( त्रयः वेदाः ) कर्मोपासना-
ज्ञानरूपाः ( भृगून् ) प्रकाशमानान् ( अङ्गिरसः ) ज्ञानयुक्तांश्चतुर्वेदान् ( अप् )
व्यापकजलरूपपरमात्मा ( प्रकृतिः ) रचना ( अपाम् ) जलानाम् ( व्यासः ) वि+
असु क्षेपणे - घञ् । विशेषेण वेदार्थप्रकाशको विद्वान् (पुरा) अग्रे (भृग्वङ्गिरोविदा)
प्रकाशमानज्ञानयुक्तचतुर्वेदज्ञेन ( संस्कृतः ) उपनयनादिसंस्कारं प्राप्तः ( अन्यान्
वेदान् ) वेदभिन्नशास्त्राणि ( अधीयीत ) पठेत् । ( अन्यत्र ) वेदभिन्नशास्त्रेषु
( भृग्वङ्गिरसः ) प्रकाशमानज्ञानयुक्तचतुर्वेदान् (खिल्श्रुतिः) खिल् कणश आदाने-
कः । सारभूतमन्त्रः ( वेदः ) विद ज्ञाने--कर्तरि घञ् । वेत्ता ।
५२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २६ ॥
( भृग्वङ्गिरोविदा संस्कृतः अन्यान् वेदान् अधीयीत ) प्रकाशमान ज्ञानवाला [ चारों
वेदों के जानने वाले ] से संस्कार किया हुआ [ पढ़ाया हुआ पुरुष ] दूसरे वेदों [ शास्त्रों ]
को पढ़े, ( अन्यत्र संस्कृतः भृग्वङ्गिरसः न अधीयीत ) दूसरे [ शास्त्रों ] में संस्कार
किया हुआ पुरुष प्रकाशमान ज्ञानवाले [ चारों वेदों ] को न पढ़े । ( अथ सामवेदे
खिलश्रुतिः ) और सामवेद में भी खिलश्रुति [ सारभूत मन्त्र ] है—( ब्रह्मचर्येण च
एतस्मात् अथर्वाङ्गिरसः ह यः वेद सः वेद सर्वम् इति ब्राह्मणम् ) और इसलिये
ब्रह्मचर्य्य के साथ निश्चल ब्रह्म के ज्ञानों [ चारों वेदों ] को निश्चय करके जो जानने वाला
है वह सब जानता है, यह ब्राह्मण [ ब्रह्म ज्ञान ] है ॥ २६ ॥
भावार्थः—ब्रह्मचर्य्य के साथ वेदों में देवता, ज्योति, और स्थान का विचार करके
मनुष्य सब विद्याओं में निपुण होवे ॥ २६ ॥
विशेषः—यहाँ प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥
ऋ० १ । १ । १ ॥ ( पुरोहितम् ) सबके अगुआ, ( यज्ञस्य ) श्रेष्ठ कर्म के ( देवम् )
प्रकाशक, ( ऋत्विजम् ) सब ऋतुओं में पूजनीय ( होतारम् ) दान करने हारे और
( रत्नधातमम् ) अत्यन्त रत्नों के धारण करने वाले ( अग्निम् ) अग्नि [ ज्ञानमय
परमेश्वर ] की ( ईडे ) मैं बड़ाई करता हूँ ॥
२—इषे त्वोर्जे त्वा वायव स्थ देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण
आप्यायध्वमघ्न्या इन्द्राय भागं प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्मा मा व स्तेन ईशत माघश-
शँसो ध्रुवा अस्मिन् गोपतौ स्यात बह्वीर्यजमानस्य पशून् पाहि ॥ यजु० १ । १ ॥
[ हे प्रजागण ! ] मैं ( त्वा ) तुझमें ( इषे ) व्यापक हूँ, मैं ( त्वा ) तुझको ( ऊर्जे १ )
बलवान् बनाता हूँ । [ हे प्रजाओ ! ] ( वायवः ) तुम सब वायु [ वेगवान् ] ( स्थ )
हो, ( देवः ) प्रकाशमय, ( सविता ) सबका चलाने वाला परमेश्वर ( वः ) तुमको
( श्रेष्ठतमाय ) अत्यन्त श्रेष्ठ ( कर्मणे ) कर्म के लिये ( प्र + अर्पयतु ) आगे बढ़ावे ।
( अघ्न्याः ) हे अवध्य वा अहिंसक प्रजाओ ! ( इन्द्राय परम ऐश्वर्य के लिये ( भागम् )
अपने भाग को ( आ ) भली भांति ( प्यायध्वम् ) तुम बढ़ाओ, ( प्रजावतीः ) हे उत्तम
सन्तान वाली, ( अनमीवाः ) मानसिक पीड़ा से रहित और ( अयक्ष्माः ) क्षय आदि ,
शारीरिक रोग से रहित प्रजाओ ! ( स्तेनः ) चोर डाकू ( व ) तुम पर ( मा ईशत )
राज्य न कर सकें, और ( मा अघशंसः )"न कोई पाप चिन्तक [ राज्य कर सके ] '
और तुम ( ध्रुवाः ) निश्चल चित्त और ( बह्वी ) बहुत सी होकर ( अस्मिन् ) इस
( गोपतौ ) स्वर्ग वा पृथ्वी वा गो आदि के रक्षक परमेश्वर में ( स्यात ) वर्तमान रहो ।
[ हे प्रजागण ! ] ( यजमानस्य ) यज्ञकर्ता धर्मात्मा पुरुष के ( पशून् ) दोपाये और
चौपाये जीवों की ( पाहि ) तू रक्षा कर ॥
१. यहाँ 'इषे' 'ऊर्जे' पद चतुर्थ्यन्त हैं । तिङन्तानुसारी अर्थ चिन्त्य है । सम्पा० ॥