गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका १० ॥ यज्ञ में सोमपान की महिमा ॥
३२८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १० ॥
ऋध्नुवन्ति, ऋध्यन्ते ह वा अस्य स्तोमाः, यज्ञ ऋध्यते, यजमान ऋध्यते, प्रजाया
ऋध्यते, पशुभ्य ऋध्यते, ब्रह्मणो यस्यैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ यज्ञ में सोमपान की महिमा ॥
( यथा वै रथः एकैकमरम् अभिप्रतितिष्ठन् वर्तते, एवं यज्ञः एकैकां
तन्वम् अभिप्रतितिष्ठन् एति ) जैसे रथ [ रथ का पहिया ] एक एक अरे [ दण्डे ] में
जुटा हुआ घूमता है, वैसे ही यज्ञ एक एक अंग में जुटा हुआ चलता है । ( पुरा प्रचरितोः
आग्नीध्रीये होतव्याः. एतत् ह वै वासिष्ठः सात्यहव्यः उवाच ) पहिले प्रचार के लिये
आग्नीध्र [ अग्नि मण्डप ] में हवन होने चाहियें-यह ही अवश्य वशिष्ठ गोत्र में उत्पन्न सात्यहव्य
[ सत्यहव्य अर्थात् सत्य ग्रहण करने वाले के पुत्र, मुनि विशेष ] ने कहा है । (सोमः अस्कन्नः,
इति उक्ते मा सूक्षंत, प्रचरत, प्रातः अद्य वाव अहं सोमं संस्थापयामि इति ) सोम
न सूखा हुआ [ हरा भरा ] है—ऐसे कहे जाने पर, मत अनादर करो, सेवा करो, प्रातः
काल आज ही मैं सोम को स्थापित करता हूं [ ऐसा यजमान कहता है ] । ( अस्य सोमः
न स्कन्दति यः एवं विद्वान् सोमं पिबति ) उसका सोमरस नहीं सूखता है, जो ऐसा
विद्वान् होकर सोम रस पीता है, ( सः ह स्म वै आसन्द्याम् आसीनः सक्तुभिः
उपमथ्य सोमं पिबति ) वह ही पुरुष आसन्दी [ सिंहासन ] पर बैठा हुआ सक्तुओं [ अन्न ]
के साथ मथकर सोम पीता है । ( अहं वाव सर्वतः यज्ञं वेद, यः एतान् वेद, न माम्
एषः हिंसिष्यति इति ) मैं निश्चय करके सब प्रकार यज्ञ [देवपूजा, संगतिकरण और दान]
को जानता हूं, जो मैं इन [ व्यवहारों ] को जानता हूं उस मुझको यह [ सोम ] नहीं
मारेगा [ यह यजमान कहता है ] । ( अनपेयः सोमपीथः एनं न हिनस्ति यः एवं
विद्वान् सोमं पिबति ) सब प्रकार पीने योग्य सोमरस पान उसको नहीं मारता है, जो
ऐसा विद्वान् सोमरस पीता है ॥
१०—( रथः ) रथचक्रः ( अरम् ) ऋ गतौ—अच् । चक्रस्य नाभिनेम्यो-
र्मध्यस्थं काष्ठम् ( तन्वम् ) देहम् । अङ्गम् ( प्रचरितोः ) भावलक्षणे स्थेणकृञ्-
वदिचरिं० ( पा० ३ । ४ । १६ ) प्र + चर गतौ—तोसुन् । प्रचरितुम् । प्रचरणाय
( आग्नीध्रीये ) गो० पू० १ । २३ । स्वार्थे—छः । होतुर्गृहे ( वासिष्ठः ) वसिष्ठ-
गोत्रोत्पन्नः ( सात्यहव्यः ) सत्यं हव्यं ग्राह्यं यस्य स सत्यहव्यः । सत्यहव्यस्य
पुत्रः । मुनिविशेषः ( अस्कन्नः ) अ + स्कन्दिर् गतिशोषणयोः—क्तः । ततो नञ्-
समासः । अशुष्कः । सुपुष्टः ( सूक्षंत ) सूक्षं आदरानादरयोः—लोट् । अनादरं
कुरुत ( स्कन्दति ) शुष्यते ( आसन्द्याम् ) आसम् आसनं ददातीति आसन्दी, आसु
उपवेशने—क्विप् + दधातेः—डः, ङीप् । सिंहासने ( सोमपीथः ) निशीथगोपीथावगथाः
( उ० २ । ९ ) पा पाने रक्षणे वा—थक् । सोमरसपाने ( अनपेयः ) नास्ति
अपेयः । सर्वतः पानयोग्यः ( यज्ञातान् ) यज्ञपीडितान् ( प्रतिजुहुयात् ) प्रत्यक्षेण
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १० ॥ ३२६
( तं ह स्म यत् आहुः, कस्मात् त्वम् इदम् आसन्द्याम् आसीनः सक्तुभिः उप-
मथ्य सोमं पिवसि इति ) उससे जो कहते हैं—किसलिये तू अब सिंहासन पर बैठा
हुआ सत्तूओं के साथ मथकर सोमरस पीता है। ( देवतासु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयामि इति
ब्राह्मणः अब्रवीत् ) देवताओं में ही यज्ञ को स्थापित करता हूं—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मा ]
कहता है। ( यस्य यस्य एवं विदुषः यज्ञे एवं विद्वान् यज्ञातंन् प्रायश्चित्तं जुहोति,
देवतासु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) जिस जिस ऐसे विद्वान् के यज्ञ में ऐसा विद्वान् [ब्रह्मा]
यज्ञ में पीड़ित पुरुषों के लिये प्रायश्चित्त हवन करता है, वह देवताओं में ही यज्ञ को स्थापित
करता है। ( यज्ञार्ति सयोनित्वाय प्रतिजुहुयात् ) यज्ञार्ति [ यज्ञ पीड़ा वा प्रायश्चित्त ]
को समान घर प्राप्ति के लिये मनुष्य करता रहे। ( त्रयस्त्रिंशत् वै यज्ञस्य तन्वः इति,
एकान्नत्रिंशत् स्तोमभागाः, त्रीणि सवनानि, यज्ञः चतुर्थः ) तैंतीस [ ८ वसु, ११ रुद्र,
१२ आदित्य, १ वाणी, १ स्वर—गो० ब्रा० उ० २ । १३ यह ३३ देवता ] ही यज्ञ के अङ्ग
हैं—उनतीस स्तोम भाग [ ? ], तीन [ प्रातःसवन माध्यन्दिन सवन तृतीय सवन—गो० पू०
४ । ७ ] सवन हैं, और यज्ञ चौथा है। ( स्तोमभागैः एव एतत् स्तोमभागान् प्रतिं
प्रयुङ्क्ते, सवनैः सवनानि, यज्ञेन यज्ञम् ) यह [ ब्रह्मा ] स्तोमभागों के साथ स्तोमभागों
को प्रयोग में लाता है, सवनों के साथ सवनों को, यज्ञ के साथ यज्ञ को। ( सर्वाः ह वै अस्य
यज्ञस्य तन्वः प्रयुक्ताः भवन्ति, सर्वाः आप्ताः सर्वाः अवरुद्धाः देवस्य सवितुः
प्रसवे बृहस्पतये स्तुत इति ) सब ही इसके यज्ञ के अङ्ग प्रयोग में लाये जाते हैं, सब ही
प्राप्त किये हुये, सब रक्षा किये हुये—[ देवस्य सवितुः प्रसवे ] सबके प्रकाशक और
उत्पादक परमेश्वर के उत्पन्न किये संसार में [ देखो यजु० १ । १० ] और [ बृहस्पतये
स्तुत ] सब विद्याओं के स्वामी परमात्मा के लिये स्तुति करो, [ इन दो को वह पढ़ता है]।
( यत् यत् वै सविता देवेभ्यः प्रासुवत् तेन आर्घ्नु वन् सवितृप्रसूताः एव स्तुवन्ति
ऋध्नुवन्ति ) जो जो ही सविता [ सर्वजनक परमात्मा ] ने विद्वानों के लिये प्रेरणा की है,
उससे वे बढ़े हैं, परमात्मा से प्रेरणा किये हुये ही वे स्तुति करते हैं और बढ़ते हैं। ( अस्य
वै स्तोमाः ऋध्यन्ते, यज्ञः ऋध्यते, यजमानः ऋध्यते, प्रजायै ऋध्यते, पशुभ्यः
ऋध्यते. ब्रह्मणे, यस्य एवं विद्वान् ब्रह्मा भवति ) उस पुरुष के स्तोम [ स्तुति योग्य
व्यवहार ] बढ़ते हैं, यज्ञ बढ़ता है [ श्रीमान् होता है ], यजमान बढ़ता है, प्रजा के लिये
बढ़ता है, पशुओं के लिये बढ़ता है, और अन्न वा धन के लिये [ बढ़ता है ] जिसका ऐसा
विद्वान् [ जानकार ] ब्रह्मा होता है ॥ १० ॥
जुहुयात् ( सयोनित्वाय ) समानगृहत्वाय ( त्रयस्त्रिंशत् ) वसुरुद्रादित्यवाक्-
स्वरास्त्रयस्त्रिंशद् देवाः—गो० ब्रा० उ० २ । १३ ( एकान्नत्रिंशत् ) एकादिश्चैकस्य-
चादुक् ( पा० ६ । ३ । ७६ ) एक+न+त्रिंशत्, एकस्य अदुगागमः, दस्य नः ।
एकोनत्रिंशत् ( आप्ताः ) प्राप्ताः ( अवरुद्धाः ) रक्षिताः ( ऋध्नुवन्ति ) प्रवृद्धाः
भवन्ति ( ऋध्यन्ते ) वर्धन्ते ( ब्रह्मणे ) ब्रह्म, अन्ननाम—निघ० २ । ७ । धननाम—
निघ० २ । १० । अन्नाय । धनाय ॥