गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

३२८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १० ॥
ऋध्नुवन्ति, ऋध्यन्ते ह वा अस्य स्तोमाः, यज्ञ ऋध्यते, यजमान ऋध्यते, प्रजाया
ऋध्यते, पशुभ्य ऋध्यते, ब्रह्मणो यस्यैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ यज्ञ में सोमपान की महिमा ॥
( यथा वै रथः एकैकमरम् अभिप्रतितिष्ठन् वर्तते, एवं यज्ञः एकैकां
तन्वम् अभिप्रतितिष्ठन् एति ) जैसे रथ [ रथ का पहिया ] एक एक अरे [ दण्डे ] में
जुटा हुआ घूमता है, वैसे ही यज्ञ एक एक अंग में जुटा हुआ चलता है । ( पुरा प्रचरितोः
आग्नीध्रीये होतव्याः. एतत् ह वै वासिष्ठः सात्यहव्यः उवाच ) पहिले प्रचार के लिये
आग्नीध्र [ अग्नि मण्डप ] में हवन होने चाहियें-यह ही अवश्य वशिष्ठ गोत्र में उत्पन्न सात्यहव्य
[ सत्यहव्य अर्थात् सत्य ग्रहण करने वाले के पुत्र, मुनि विशेष ] ने कहा है । (सोमः अस्कन्नः,
इति उक्ते मा सूक्षंत, प्रचरत, प्रातः अद्य वाव अहं सोमं संस्थापयामि इति ) सोम
न सूखा हुआ [ हरा भरा ] है—ऐसे कहे जाने पर, मत अनादर करो, सेवा करो, प्रातः
काल आज ही मैं सोम को स्थापित करता हूं [ ऐसा यजमान कहता है ] । ( अस्य सोमः
न स्कन्दति यः एवं विद्वान् सोमं पिबति ) उसका सोमरस नहीं सूखता है, जो ऐसा
विद्वान् होकर सोम रस पीता है, ( सः ह स्म वै आसन्द्याम् आसीनः सक्तुभिः
उपमथ्य सोमं पिबति ) वह ही पुरुष आसन्दी [ सिंहासन ] पर बैठा हुआ सक्तुओं [ अन्न ]
के साथ मथकर सोम पीता है । ( अहं वाव सर्वतः यज्ञं वेद, यः एतान् वेद, न माम्
एषः हिंसिष्यति इति ) मैं निश्चय करके सब प्रकार यज्ञ [देवपूजा, संगतिकरण और दान]
को जानता हूं, जो मैं इन [ व्यवहारों ] को जानता हूं उस मुझको यह [ सोम ] नहीं
मारेगा [ यह यजमान कहता है ] । ( अनपेयः सोमपीथः एनं न हिनस्ति यः एवं
विद्वान् सोमं पिबति ) सब प्रकार पीने योग्य सोमरस पान उसको नहीं मारता है, जो
ऐसा विद्वान् सोमरस पीता है ॥
१०—( रथः ) रथचक्रः ( अरम् ) ऋ गतौ—अच् । चक्रस्य नाभिनेम्यो-
र्मध्यस्थं काष्ठम् ( तन्वम् ) देहम् । अङ्गम् ( प्रचरितोः ) भावलक्षणे स्थेणकृञ्-
वदिचरिं० ( पा० ३ । ४ । १६ ) प्र + चर गतौ—तोसुन् । प्रचरितुम् । प्रचरणाय
( आग्नीध्रीये ) गो० पू० १ । २३ । स्वार्थे—छः । होतुर्गृहे ( वासिष्ठः ) वसिष्ठ-
गोत्रोत्पन्नः ( सात्यहव्यः ) सत्यं हव्यं ग्राह्यं यस्य स सत्यहव्यः । सत्यहव्यस्य
पुत्रः । मुनिविशेषः ( अस्कन्नः ) अ + स्कन्दिर् गतिशोषणयोः—क्तः । ततो नञ्-
समासः । अशुष्कः । सुपुष्टः ( सूक्षंत ) सूक्षं आदरानादरयोः—लोट् । अनादरं
कुरुत ( स्कन्दति ) शुष्यते ( आसन्द्याम् ) आसम् आसनं ददातीति आसन्दी, आसु
उपवेशने—क्विप् + दधातेः—डः, ङीप् । सिंहासने ( सोमपीथः ) निशीथगोपीथावगथाः
( उ० २ । ९ ) पा पाने रक्षणे वा—थक् । सोमरसपाने ( अनपेयः ) नास्ति
अपेयः । सर्वतः पानयोग्यः ( यज्ञातान् ) यज्ञपीडितान् ( प्रतिजुहुयात् ) प्रत्यक्षेण