गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ८ ॥
९० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ८ ॥
( ब्राह्मणम् ) ब्रह्म ज्ञान ओर ( ब्रह्म ) बुद्धिकारक धन ( जातम् ) प्रकट [ होता है ],
( च ) ओर ( सर्वे देवाः ) सब विद्वान् ( अमृतेन साकम् ) अमरपन [ मोक्ष सुख ] के
साथ [ होते हैं ] ॥
कण्डिका ८ ॥
प्राणापानौ जनयन्निति शङ्खस्य मूले महर्षेर्वसिष्ठस्य पुत्र एतां वाचं
ससृजे, शीतोष्णाविहोत्सौ प्रादुर्भूवेयातामिति तथा तच्छश्वदनुवर्त्तते, अथ खलु
विपाण्मध्ये वसिष्ठशिला नाम प्रथम आश्रमो, द्वितीयः कृष्णशिलास्तस्मिन् वसिष्ठः
समतपद्विश्वामित्रजमदग्नी जामदग्ने तपतः, गौतमभरद्वाजौ सिंहो प्रभवे तपतः
गुंगुर्गंगुवासे तपत्यृषिस्त्रिंशद्भिद्रोणेऽभ्यतपदगस्त्योऽगस्त्यतीर्थे तपति दिव्यत्रिहं तपति
स्वयम्भूः कश्यपः कश्यपतुङ्गेऽभ्यतपद्गुलवृकक्षं तरक्षुः श्वा वराहचिल्वटिबह्वृकाः
सर्पदंष्ट्रनः संहनुकृण्वान्राः कश्यपतुङ्गदर्शनात्स्मरणवाटात् सिद्धिर्भवति ब्राह्मं वर्ष-
सहस्रमृषिवने ब्रह्मचार्ग्येकपादेनातिष्ठद् द्वितीयं वर्षसहस्रं मूर्द्धन्येवामृतस्य धाराम-
धारयद्, ब्राह्माण्यष्टाचत्वारिंशतं वर्षसहस्राणि सलिलस्य पृष्ठे शिवोऽभ्यतपत्त-
स्मात्तप्तात्तपसो भूय एवाभ्यतपत् । तदप्येता ऋचोऽभिवदन्ति प्राणापानौ जनय
न्निति ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ ब्रह्मचारी के आश्रम वा तपोवन ॥
( प्राणापानौ जनयन् इति-शंखस्य मूले महर्षेः वसिष्ठस्य पुत्रः एतां
वाचं ससृजे, शीतोष्णौ उत्सौ इह प्रादुर्भूवेयाताम् इति-तथा तत् शश्वत् अनुवर्त्तते )
[ प्राणापानौ जनयन्-अथ० ११ । ५ । २४ पाद ३, ४, मन्त्र २५, २६ ] प्राण और
अपान [ बल वर्धक श्वास और दोषनाशक प्रश्वास ] को प्रकट करता हुआ.......इन मन्त्रों
से शङ्ख के मूल में [ मुख लगाने के स्थान पर ] महर्षि वसिष्ठ के पुत्र ने इस वाणी को
उत्पन्न किया-शीत और उष्ण दो झरने यहाँ प्रकट हो जावें-वह वैसा ही सदा लगातार
होता रहता है [ अर्थात् पदार्थों में प्राण और अपान द्वारा शीत और उष्णता का प्रवाह
होता है ] । ( अथ खलु विपाण्मध्ये वसिष्ठशिला नाम प्रथमः आश्रमः, द्वितीयः
कृष्णशिलाः तस्मिन् वसिष्ठः समतपत् ) और कहा जाता है कि विपाट् [ विविध
प्रकार चलने वाली वा रोकने वाली नदी ] के बीच में वसिष्ठ शिला नाम पहिला आश्रम
है, [ जिसके समीप ] दूसरा कृष्णशिला है, उस [ वसिष्ठ शिला आश्रम ] में वसिष्ठ ने
यथाविधि तप किया । ( विश्वामित्रजमदग्नी जामदग्ने तपतः ) विश्वामित्र और जमदग्नि
८-( उत्सौ ) उन्दिगुधिकुषिभ्यश्च ( उ० ३ । ६८ ) उन्दी क्लेदने - सप्रत्ययः ।
जलस्रवणस्थाने ( विपाट् ) वि + पट गतौ, यद्वा । पश बाधनस्पर्शनयोः, ण्यन्तो -
क्विप् । विपाड् विपाटनाद्वा विपाशनाद्वा विप्रायणाद्वा-निरु० ९ । २६ । विपाट् या
विविधं पटति गच्छति विपाटयति वा सा--दयानन्दभाष्ये, ऋग्वेद ३ । ३३ । १ ।
विविधं गमनशीला नदी ( वसिष्ठः ) वसुमत्--इष्ठन्, मतुपो लुक् । वसुमत्तमः ।
अतिशयेन धनवान् । यद्वा वसु--इष्ठन् । सर्वश्रेष्ठः (विश्वामित्रः) मित्रे चर्षौ (पा० ६ ।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ८ ।। ९१
दोनों जामदग्न में तप करते हैं । ( गौतमभरद्वाजो सिँहौँ प्रभव तपतः ) गौतम और
भरद्वाज दोनों सिंह [ बलवान् ] प्रभव [ आश्रम ] में तप करते हैं । ( गुङ्गुः गुगुवासे
तपति ) गुङ्गु गुगुवास में तप करता है । ( ऋषिः ऋषिद्रोणे अभ्यतपत् ) ऋषि ने
ऋषि द्रोण [ ऋषिवन ] में सब ओर से तप किया । ( अगस्त्यः अगस्त्यतीर्थे तपति )
अगस्त्य अगस्त्यतीर्थ में तप करता है । ( दिवि अत्रिः ह तपति ) द्यौ. [ स्वर्ग, सुखस्थान ]
में अत्रि तप करता है । ( स्वयम्भूः कश्यपः कश्यपतुङ्गे अभ्यतपत् ) स्वयम्भू कश्यप
ने कश्यप तुङ्ग [ कश्यप पहाड़ ] पर सब प्रकार तप किया । [ यह दस ऋषि दस इन्द्रियां
हैं ] ( उलवूक-ऋक्ष-तरक्षुः श्वा वराह चिल्वटि-वभ्रुकाः सर्पदंष्ट्रनः संहनु
कृणवानाः ) उलवूक-[ भेड़िया ], ऋक्ष [ ऋक्ष, रीछ ], तरक्षु [ लकड़बग्घा ], श्वा
[ कुत्ता ], वराह [ सूअर ], चिल्वटि, वभ्रुक [ बभ्रु, नेवला ], सर्पदंष्ट्रन [ सांप के
समान डाढ़ों वाला जन्तु, यह आठ वनैले जीव ] संगति करते हुये वा परस्पर हिंसा का
नाश करते हुए [ तप करते हैं ] । ( कश्यपतुङ्गदर्शनात् सरणवाटात् सिद्धिः भवति )
कश्यप तुङ्ग के दर्शन से और चलने के मार्ग से सिद्धि [ ऐश्वर्य प्राप्ति ] होती है । ( ब्राह्म्यं
वर्षसहस्रम् ऋषिवने ब्रह्मचारी एकपादेन अतिष्ठत्, द्वितीयं वर्षसहस्रं मूर्द्धनि एव
अमृतस्य धाराम् अधारयत् ) ब्रह्मा के सहस्र वर्ष [ द्वीप समान नाड़ियों में ] ऋषिवन में
३ । १३०) इति दीर्घः । विश्वामित्रः सर्वमित्रः—निरु० २ । २४। सर्वहितः (जमदग्निः)
जमु भक्षणे दीप्तौ च--शतु+अग्निः । जमदग्नयः प्रज्वलिताग्नयो वा प्रज्वलिताग्नयो
वा । निरु० ७ । २४ । जमन्तः प्रज्वलन्तोऽग्नयो यज्ञे शिल्पसिद्धौ वा यस्य स
महर्षिः ( गौतमः ) गौतमस्यापत्यं शिष्यो वा ( भरद्वाजः ) भृञ् धारणपोषणयोः—
शतृः+ वज-गतौ घञ् । अन्नस्य बलस्य विज्ञानस्य वा भर्त्ता धारकः पोषको वा
( गुङ्गुः ) गुङ् ध्वनौ-डुः + गम्ऌ गतौ--डुः । अलुक्समासः । गुङ् ध्वनिं गच्छति
प्राप्नोति यः स. वेदपाठकः (गुगुवासे) गुग्गुलवने (ऋषिद्रोणे ) ऋषिवने (अगस्त्यः)
अग वक्रगतौ--अच् । वसेस्तिः ( उ० ४ । १६० ) अग+अगु क्षेपणे-तिप्रत्ययः ।
तत्र साधुः ( पा० ४ । ४ । ९८ ) यत्, दीर्घाभावः । अगस्य कुटिलगतेः पापस्य असने
क्षेपणे समर्थः ( दिवि ) स्वर्गे । सुखस्थाने ( अत्रिः ) अदेस्त्रिनिश्च ( उ० ४ । ६८ )
अद भक्षणे, अत सातत्यगमने वा-त्रिप् । दोषस्य पापस्य भक्षको नाशकः । सदा
ज्ञानशीलः ( कश्यपः ) कश शब्दे यत् + पा पाने-कः । सोमपानशीलः । यद्वा, दृशिर्
प्रेक्षणे--वुनू । अशिति परतो ऽपि दृशेः पश्य् इत्यादेशः । आद्यन्तविपर्ययेन
रूपसिद्धिः । कश्यपः । यथार्थद्रष्टा ( उलवूकः ) वृकभेदः (ऋक्षः) ऋक्षः । भल्लूकः
( तरक्षुः ) तर + क्षि हिंसायाम्--डुः । तरं गतिं मार्गं वा क्षिणोतीति । क्षुद्रव्याघ्रः
( चिल्वटिः ) जाङ्गलपशुभेदः ( वभ्रुकः ) बभ्रुः । नकुलः । ( संहनु ) श्वश्वस्निहि-
त्रप्यसि० ( उ० १ । १० ) सम् + हन हिंसागत्योः-उप्रत्ययः । संगतिम् परस्पर-
हिंसनम् ( कृणवानाः ) कृवि हिंसाकरणयोः गतौ च-शानच्, उप्रत्ययः, वस्य
अकारः । हिंसन्तः । कुर्वाणाः ( सरणवाटात् ) गमनमार्गात् (सिद्धिः) ऐश्वर्यप्राप्तिः
(ब्राह्म्यम्) ब्रह्मन्-ण्यत् । ब्रह्मसम्बन्धि (वर्षम्) वृषु सेचने-अच् यद्वा, वृतृवदिवचि०
६२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ८ ।।
[ इन्द्रिय गणों के बीच ] ब्रह्मचारी एक पग से खड़ा रहा, दूसरे सहस्र वर्ष [ नाड़ियों में ]
मस्तक पर ही अमृत [ जल ] की धारा को धारण किया ( ब्राह्माणि अष्टाचत्वारिंशतं
वर्षसहस्राणि सलिलस्य पृष्ठे--शिवः अभ्यतपत् ) ब्रह्मा के अड़तालीस सहस्र वर्ष
[ सलिलस्य पृष्ठे-अथ० ११ । ५ । २६ ] जल के ऊपर [ विद्या रूप जल में स्नान करने
के लिये ] शिव [ मंगलदायक ब्रह्मचारी ] ने सब ओर से तप किया, ( तस्मात् तप्तात्
तपसः भूयः एव अभ्यतपत् ) उस तप किये हुये तप से अधिक भी उसने तप किया ।
( तत् अपि एताः ऋचः अभिवदन्ति-प्राणापानौ जनयन्--इति ब्राह्मणम् ) वह
भी यह ऋचायें बतलाती हैं [ अथ० ११ । ५ । २४ पाद ३, ४, मन्त्र २५, २६ ] प्राण
और अपान [ बलवर्धक श्वास और दोषनाशक प्रश्वास ] को प्रकट करता हुआ···यह मन्त्र
है, यह ब्राह्मण है ॥ ८ ॥
भावार्थः-यह कण्डिका [ प्राणापानौ जनयन्...... ] इन अढ़ाई मन्त्रों से आरम्भ
होकर इन ही मन्त्रों पर समाप्त होती है, इससे इस कण्डिका का इन मन्त्रों से दृढ़
सम्बन्ध है, वे मन्त्र यह हैं ।
प्राणापानौ जनयन्नाद् व्यानं वाचं मनो हृदयं ब्रह्म मे धाम् ॥ २४ ॥ चक्षुः
श्रोत्रं यशो अस्मासु धेह्यन्नं रेतो लोहितमुदरम् ॥ २५ ॥ तानि कल्पद् ब्रह्म-
चारी सलिलस्य पृष्ठे तपोऽतिष्ठत् तप्यमानः समुद्रे । स स्नातो बभ्रुः पिङ्गलः
पृथिव्यां बहु रोचते ॥ २६ ॥ अथ० ११ । ५ । २४, म० २५, २६ ॥ वह [ ब्रह्मचारी ]
( प्राणापानौ ) प्राण और अपान [ श्वास प्रश्वास विद्या ] को (आत्) और ( व्यानम् )
व्यान [ सर्वशरीर व्यापक वायु विद्या ] को ( वाचम् ) वाणी [भाषण विद्या] को, (मनः)
मन [मनन विद्या] को, ( हृदयम्) हृदय [ के ज्ञान ] को, (ब्रह्म ) ब्रह्म [ परमेश्वर ज्ञान]
को और ( मेधाम् ) धारणावती बुद्धि को ( जनयन् ) प्रकट करता हुआ [ वर्तमान होता
है ] ॥ २४ पाद ३, ४ ॥ [ हे ब्रह्मचारी ! ] ( अस्मासु ) हम लोगों में ( चक्षुः ) नेत्र,
(श्रोत्रम् कान (यशः) यश, ( अन्नम् ) अन्न, (रेतः) वीर्य, ( लोहितम् ) रुधिर और
(उदरम् ) उदर [ की स्वस्थता ] (धेहि ) धारण कर ॥२५॥ (ब्रह्मचारी ) ब्रह्मचारी
( तानि ) उन [ कर्मों ] को ( कल्पत् ) करता हुआ ( समुद्रे ) समुद्र [ के समान गम्भीर
ब्रह्मचर्य ] में ( तपः तप्यमानः ) तप तपता हुआ [ वीर्य निग्रह आदि तप करता हुआ ]
( सलिलस्य पृष्ठे ) जल के ऊपर [ विद्या रूप जल में स्नान करने के लिये ]
( अतिष्ठत् ) स्थित हुआ है । ( सः ) वह ( स्नातः ) स्नान किये हुये [ स्नातक-
ब्रह्मचारी] (बभ्रुः) पोषण करने वाला और (पिङ्गलः) बलवान् होकर ( पृथिव्याम् )
पृथिवी पर (बहु ) बहुत ( रोचते ) प्रकाशमान होता है ॥ २६ ॥
ऐसे बहुत से मन्त्र हैं जैसे ( जीवेम शरदः शतम् ॥ भूयसीः शरदः शतात् ॥
अथ० १९ । ६७ । २,८ ) अर्थ-सौ वर्षों तक हम जीते रहें ।। और सौ से भी अधिक
( उ० ३ । ६२ ) वृञ् वरणे--सप्रत्ययः । संवत्सरः । द्वीप यथा भारतवर्षम्,
हरिवर्षम् । नाडीसमूहः (ब्राह्माणि ) ब्रह्मन्-अण् । ब्रह्मसम्बन्धीनि ॥