गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

१७४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २० ॥
समान आदर योग्य विद्वान् ] सम्पूर्ण रस खाने वाले होते हैं, [ इसलिये ] वह दैव [ मेध
सम्बंधी कर्म ] में न चिन्ता करे और न संस्थित [ समाप्त यज्ञ ] में मन्त्र पढ़े, यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है । ८ ॥ १६ ॥
भावार्थ:—दीक्षित यजमान ऐसा प्रयत्न करे कि सब विघ्नों को हटाकर उसका
यज्ञ निर्विघ्न पूरा होवे ॥ १६ ॥
विशेष:—–विचक्षणवती वाणी और चनसितवती वाणी के विषय में ऐतरेय ब्राह्मण
१ । ६ और उस पर सायण भाष्य तथा आगे गो० ब्रा० उ० २ । २३ को देखो ॥
कण्डिका २० ॥
समावृत्ता आचार्या निषेदुस्तान् ह यज्ञो दीक्षिष्यमाणानां ब्राह्मणरूपं कृत्वो-
पोदेयायेत्थञ्चेद्वोपसमवत्सुर्हन्त वोऽहं मध्ये दीक्षा इति, त ऊचुर्नैव त्वा विद्मः न
जानीमः को हीदविज्ञायमानेन सह दीक्षिष्यतीति¹, यन्न्व्विदं दीक्षिष्यध्वे भूयो न
दीक्षिष्यध्वेऽथ वा उ एकं दीक्षयिष्यथ सं वै तर्हि मोहिष्यथ मोहिष्यति वो यज्ञः
सर्वे ते दीक्षयिष्यथेत्यथ वा उ एकं दीक्षयिष्यथ ते वा अहीनर्त्विजो गृहपतयो
भविष्यथ, ते तूष्णीं ध्यायन्त आसाञ्चक्रिरे, सहोवाच किन्नु तूष्णीमाध्वे भूयो वः
पृच्छामः पृच्छतेति यन्न्विदं दीक्षिष्यध्व उपेयमेतस्मिन् संवत्सरे मिथुनं चरिष्यथ
नोपेय्येति² धिधिति होचुः, कथं नु दीक्षिता उपैष्यामो² नोपैष्यामहा² इति,
ते वै ब्राह्मणानामभिमन्दारो भविष्यथ रेतो ह वो य एतस्मिन् संवत्सरे ब्राह्मणा-
स्तदभविष्यंस्ते³ बोधिमता भविष्यथेत्यथ वा उपैष्यामो नोपैष्यामहा इति, ते वै
दीक्षिता अवकीर्णिनो भविष्यथ न ह वै देवयानः पन्थाः प्रादुर्भावेष्यति तिरो वो देव-
यानः पन्था भविष्यतीति, ते वयं भगवन्तमेवोपधावाम यथा स्वस्ति संवत्सरस्योदृचं
समश्नवामहा इति ब्राह्मणम् ॥ २० ॥
कण्डिका २० ॥ दीक्षा विषयक प्रश्नोत्तर ॥
( समावृत्ताः आचार्याः निषेदुः ) समावर्त्तन सस्कार किये हुये आचार्य लोग बैठे
( दीक्षिष्यमाणानां यज्ञः ब्राह्मणरूपं कृत्वा तान् ह उपोदेयाय, इत्थं च इत् ह उप-
समवत्सुः ) उन दीक्षा चाहने वालों में यज्ञ ब्राह्मण रूप करके उनके पास आया और इस
प्रकार से ही यथाविधि ठहरा ( हन्त अहं मध्ये वः दीक्षे इति ) हे पुरुषों ! मैं मध्य में
२०—(समावृत्ताः) कृतसमावर्त्तनसंस्काराः (आचार्याः) वेदाध्यापयितारः
(दीक्षिष्यमाणानाम्) दीक्षितुमिच्छतां मध्ये (उपोदेयाय) उप+उत्+आ+इण्
गतौ—लिट् । समीपे आजगाम (इत्थम्) अनेन प्रकारेण (इत् ह) अवश्यमेव
(उपसमवत्सुः) उप+सम्+वस निवासे+लुङ्, बहुवचनं ह्रस्वत्वं चार्षम् ।
१. पू. सं. 'दीक्षिष्यसि' इति पाठः ॥
२. पू. सं. उपेष्यथ, उपेष्यामः, उपेष्यामहै इति पाठः ॥
३. पू. सं. तदभविष्यन् इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २० ॥ १७५
[ बैठ कर ] तुम्हें दीक्षा दूं । (ते ऊचुः न एव त्वा विद्मः न जानीमः कः हि इव
अविज्ञायमानेन सह दीक्षिष्यति इति) वे बोले, न तो तुझको हम जानते
हैं, न पहचानते हैं कौन अनजाने के साथ दीक्षा लेगा। (यत् नु इदं दीक्षिष्यध्वे भूयः
न दीक्षिष्यध्वे) [ब्राह्मण बोला] जो अब तुम दीक्षा लोगे, फिर तुम न दीक्षा लोगे :
(अथ वै उ एकं दीक्षयिष्यथ) [ब० व०] [आचार्य बोले] तो एक को ही तुम
दीक्षा दो। (तर्हि वै संगोहिष्यथ वः यज्ञः मोहिष्यति, सर्वे ते दीक्षयिष्यथ इति)
[ब्राह्मण बोला] तब [एक दीक्षित होने पर] तुम बेसुध हो जाओगे, तुम्हारा यज्ञ बेसुध
हो जायगा, सो तुम सब दीक्षा लोगे। (अथ वै उ एकं दीक्षयिष्यथ ते वै गृहपतयः
अहीनर्त्विजः भविष्यथ) [—ष्यन्ति] फिर तुम एक को ही दीक्षा दो, वे सब गृहपति
ऋत्विज् वाले हो जायेंगे। (ते तूष्णीं ध्यायन्तः आसाञ्चक्रिरे) वे चुप चाप ध्यान
करते हुये बैठ गये। (सः ह उवाच किं नु तूष्णीम् आध्वे) वह बोला—क्यों
तुम चुपचाप बैठते हो। (भूयः व पृच्छामः) [वे बोले] फिर हम तुम से पूछते हैं।
(पृच्छत इति) [ब्राह्मण बोला] पूंछो। (यत् नु इदं दीक्षिष्यध्वे) [आचार्य
बोले] अब तुम [एक को] दीक्षा दो। (उपयेमः एतस्मिन् संवत्सरे मिथुनं चरि-
ष्यथ) [ब्राह्मण बोला] हम समीप आते हैं, इसी संवत्सर [वर्ष] में मिथुन
[मेधा वा धारणावती बुद्धि] प्राप्त करोगे। (न उपैष्यथ इति धिक् इति) क्या
तुम समीप न आओगे, धिक्कार है। (ह ऊचुः कथं नु दीक्षिताः उपेष्यामः) वे
बोले -- कैसे दीक्षित होकर हम पास आवें, (न उपैष्यामहै इति) क्या हम पास न आवें ।
(ते वै ब्राह्मणानाम् अभिमन्दारः भविष्यथ) [ब्राह्मण बोले] वे ही [दीक्षित पुरुष]
ब्राह्मणों में सब ओर से स्तुति करने वाले [वा स्तुति योग्य] होंगे, (ये ब्राह्मणाः एतस्मिन्
संवत्सरे वः रेतः ह तद् अभविष्यन् ते बोधिमताः भविष्यथ इति) जो ब्राह्मण
तुम्हारे बीच इस वर्ष उस प्रकार से सामर्थ्य पावेंगे, वे ज्ञान से सम्मानित होंगे। (अथ वै
उपेष्यामः, न उपेष्यामहै इति) [आचार्य बोले] अब हम पास आवें, क्या हम
पास न आवें, (ते वै दीक्षिताः अवकीर्णिनः भविष्यथ [भविष्यन्ति] देवयानः
पन्थाः न ह वै प्रादुर्भाविष्यति, वः देवयानः पन्थाः तिरः भविष्यति इति) [ब्राह्मण
अवात्सुः । अवात्सीत् । सम्यक् निवसितवान् (वः) युष्मान् (दीक्षै) दीक्षितान्
करवाणि (दीक्षिष्यति) दीक्षां प्राप्स्यति (दीक्षयिष्यथ) दीक्षितं कुरुत (मोहि-
ष्यथ) मुग्धा भविष्यथ (अहीन-ऋत्विज) ऋत्विग्भिः सह वर्तमानाः (आध्वे)
आस उपवेशने—लट् । उपविशथ (उपयेमः) उपयामः । उपेमः (मिथुनम्)
क्षुधिपिशिमिथिभ्यः कित् (उ० ३।५५) मिथू मेधाहिंसनयोः—उनन् कित् ।
मेधाम् । संयोगम् (चरिष्यथ) प्राप्स्यथ (अभिमंदारः) अङ्गमदिमन्दिभ्य
आरन् (उ० ३।१३४) मदिं स्तुतौ—आरन् । सर्वतः स्तोतारः स्तुत्याः वा
(रेतः) सामर्थ्यम् (बोधिमताः) सर्वधातुभ्य इन् (उ० ४।११८) बुध ज्ञाने—
इन् + मत पूजायां ज्ञाने च--क्तः । बोधेन पूजिताः (अवकीर्णिनः) कॄ -विक्षेपे
--क्तः । धर्मभ्रष्टाः (देवयानः) देवगमनयोग्यः (उदृचम्) उत् उत्तमां समाप्ति-
विषयाम् ऋचम् (समश्नवामहै) सम्यक् प्राप्नुयाम ॥