सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १ ॥ ऋत्विज् चुने हुये वेदवेत्ता पुरुष होवें ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १ ॥ १३३
ह स्मैतदुत्तरं यज्ञे विद्वांसः कुर्वन्ति देवा ब्रह्माण आगच्छत आगच्छतेत्येते वै
देवा ब्रह्माणो यद् भृग्वङ्गिरसस्तानेवैतद् गृणानांस्तान् वृणानान् ह्वयन्तो मन्यन्ते
नान्योऽभृग्वङ्गिरोविद् वृतो यज्ञमागच्छेत् यज्ञस्य तेजसा तेज आप्नोत्यूर्जंयोर्जाँ
यशसा यशो नान्यो भृग्वङ्गिरोविदवृतो यज्ञमागच्छेन्नेद्यज्ञं परिमुष्णीयादिति,
तद्यथा पूर्वं वत्सोऽधीत्य गां धयेदेवं ब्रह्मा भृग्वङ्गिरोविदवृतो यज्ञमागच्छेन्नेद्यज्ञं
परिमुष्णीयादिति, तद्यथा गौर्वाश्वो वाऽश्वतरो वैकपात् द्विपाद् त्रिपादिति
स्यात्, किमभिभवेत् किमभ्यश्नुयादिति, तस्मादृग्विद्रमेव होतारं वृणीष्व, यजु-
र्विदमध्वर्यु, सामविदमूद्गातारमथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणं, तथा हास्य यज्ञश्च-
तुर्षु लोकेषु चतुर्षु वेदेषु चतुर्षु देवेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पाद्यज्ञः प्रतिष्ठति,
प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद यश्चैवमृत्विजामार्त्विज्यं वेद यश्च यज्ञे
यजनीयं वेदेति ब्राह्मणम् ॥ १ ॥
कण्डिका १ ॥ ऋत्विज् चुने हुये वेदवेत्ता पुरुष होवें ॥
( ओम् ) सर्वरक्षक परमेश्वर ! ( दक्षिणाप्रवणा भूमिः, दक्षिणतः आपः
वहन्ति ) दक्षिण की ओर झुकी हुई भूमि है, दक्षिण को जल बहते हैं । ( तस्मात् यज्ञाः
भूमेः तत् उन्नततरम् इव भवति, यत्र भृग्वङ्गिरसो विष्ठाः ) इसलिये यज्ञ भूमि के
उस अधिक ऊंचे स्थान को ही पाते हैं, जहां पर भृग्वङ्गिराः [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों
वेद ] विशेष करके ठहरे होते हैं । ( तत् यथा आपः इमान् लोकान् अभिवहन्ति,
एवम् एव भृग्वङ्गिरसः सर्वान् देवान् अभिवहन्ति ) सो जैसे जल इन लोकों को ले
चलते हैं वैसे ही भृग्वङ्गिरा [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेद ] सब दिव्य विद्वानों और
पदार्थों को ले चलते हैं । ( एवम् एव एषा व्याहृतिः सर्वान् वेदान् अभिवहति ओ३म्
इति ह ऋचाम्, ओ३म् इति यजुषाम्, ओ३म् इति साम्नाम् ओ३म् इति सर्वस्य
अभिवादः आह) और इसी प्रकार से ही यह व्याहृति [ ओम् ] सब वेदों को ले चलती है,
ओ३म् यह ऋग्वेद मन्त्रों का, ओ३म् यह यजुर्वेद मन्त्रों का, ओ३म् यह सामवेद मन्त्रों का,
ओ३म् यह सब प्रणाम योग्य कहा जाता है, (तं ह स्म एतत् उत्तरं यज्ञे विद्वांसः कुर्वन्ति)
और उस ही [ओङ्कार] को यज्ञ में विद्वान् लोग अधिक उत्कृष्ट करते हैं । (देवाः ब्रह्माणः
आगच्छत आगच्छत, इति एते वै देवाः ब्रह्माणः, यत् भृग्वङ्गिरस , एतत् गृणानान्
तान् एव वृणानान् तान् ह्वयन्तः मन्यन्ते ) हे विद्वान् ! ब्रह्मज्ञानियों ! आओ आओ, यही
विद्वान् ब्रह्मज्ञानी लोग हैं जो भृग्वङ्गिरः [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेद ] हैं, स्तुति किये
जाते हुये उनको ही और स्वीकार किये जाते हुये उनको इस प्रकार बुलाते हुये माने जाते
१-( दक्षिणाप्रवणा ) दक्षिणस्यां दिशि नम्रा ( उन्नततरम् ) उच्चतरं
स्थानम् ( इव ) एव ( भवति = भवन्ति ) प्राप्नुवन्ति ( भृग्वङ्गिरसः) परिपक्वज्ञान-
युक्ताः चत्वारो वेदाः ( विष्ठाः ) विशेषेण स्थिताः ( देवान् ) विदुषः पुरुषान् ।
१. 'अङ्गिरसः' का अर्थ ऋषि दयानन्द ने यजु० १६।५० में "सर्वविद्यासिद्धान्तविदः"
किया है ॥ सम्पा० ॥

१३४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १ ॥
हैं। (नान्यः १ अभृग्वङ्गिरोवित् वृतः यज्ञम् आगच्छेत् यज्ञस्य तेजसा तेजः
आप्नोति, ऊर्जया ऊर्जा, यशसा यशः न अन्यः) अन्य कोई चारों वेद न जानने वाला
चुना हुआ पुरुष यज्ञ में न आवे [क्योंकि वेदज्ञ ही] यज्ञ के तेज से तेज, बल से बल, यश
से यश पाता है, और दूसरा नहीं। (अभृग्वङ्गिरोवित् अवृतः यज्ञम् आगच्छेत्,
यज्ञं नेत् परिमुष्णीयात् इति) चारों वेद न जानने वाला बिना चुना हुआ पुरुष यज्ञ
में [यदि] आवे [तो] वह यज्ञ को कभी न चुरावे [अर्थात् पदाधिकारी न बनाया जावे]
(तत् यथा वत्सः पूर्वम् अधीत्य गां धयेत् एवं ब्रह्मा भृग्वङ्गिरोवित् वृतः यज्ञम्
आगच्छेत् यज्ञं नेत् परिमुष्णीयात् इति) सो जैसे बछड़ा [दोहने से] पहिले आकर
गाय को पी लेवे, वैसे ही ब्रह्मा चारों वेद जानने वाला यज्ञ में आवे वह कभी यज्ञ को
न चुरावे [अपनी ही स्वार्थ सिद्धि न करे]। (तत्-यथा गौः वा, अश्वः
वा, अश्वतरः वा एकपात् द्विपात् त्रिपात् इति स्यात् किम् अभिवहेत् किम् अभ्यश्नु-
यात् इति) सो जैसे बैल, वा घोड़ा वा खच्चर एक पांव वाला, दो पांव वाला, वा तीन पांव
वाला होवे, वह क्या ले जावेगा और किस स्थान पर पहुंचेगा [अल्प शक्ति वाला होने से]।
(तस्मात् ऋग्विद्म् एव होतारं वृणीष्व, यजुर्विदम् अध्वर्युं, सामविदम् उद्गातारम्,
अथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणम्) इसलिये ऋग्वेद जानने वाले को ही होता चुन, यजुर्वेद
जानने वाले को अध्वर्यु, सामवेद जानने वाले को उद्गाता और अथर्वाङ्गिरा [चारों
वेद] जानने वाले को ब्रह्मा। (तथा ह अस्य यज्ञः चतुर्षु लोकेषु चतुर्षु देवेषु चतुर्षु
वेदेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पात् यज्ञः प्रतिष्ठति) उस प्रकार से ही इस [यजमान]
का यज्ञ चार लोकों में, चार देवों में, चार वेदों में, चार ऋत्विजं की क्रियाओं में ठहरता
है [देखो गो० पू० २। १६ और २४]। (प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद,
यः च एवम् ऋत्विजाम् आर्त्विज्यं वेद यः च यज्ञे यजनीयं वेद इति ब्राह्मणम्)
वह प्रजा से और पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है, जो ऐसा जानता है और जो ऋत्विजों के
ऋत्विज् कर्म को जानता है और जो यज्ञ में पूजनीय व्यवहार जानता है, यह ब्राह्मण
[ब्रह्मज्ञान] है ॥ १ ॥
भावार्थः-वेदवेत्ता यज्ञकुशल पुरुष ही आदरणीय होवें ॥ १ ॥
वायुसूर्यादिदिव्यपदार्थान् (आह) कर्मण्यर्थे । कथ्यते (अभिवादः) अर्श-
आद्यच् । प्रणामयोग्यः (उत्तरम्) उन्नततरम् (गृणानान्) कर्मण्यर्थे । प्रियमा-
णान् । स्तूयमानान् (तान्) वेदान् (वृणानान्) कर्मण्यर्थे । व्रियमाणान् ।
स्वीकरणीयान् (ह्वयन्तः) आह्वयन्तः । उच्चारयन्तः (मन्यन्ते) ज्ञायन्ते (अन्यः)
भिन्नः (वृतः) स्वीकृतः (ऊर्जया) पराक्रमेण (अवृतः) अस्वीकृतः (नेत्)
नैव (परिमुष्णीयात्) अपहरेत् । नाशयेत् (पूर्वम्) दोहनात् पूर्वम् (वत्सः)
गोशिशुः (अधीत्य) आगत्य (धयेत्) धेट् पाने । पिबेत् (अभ्यश्नुयात्)
प्राप्नुयात् ॥
१. यहाँ आगे कण्डिका की पङ्क्तियां अति भ्रष्ट थीं, हस्तलेखों से मिलान करके मूल एवं
अर्थ भी यथावश्यक ठीक किया है ॥ सम्पा० ॥