सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १९ ॥

२८८ ॥ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १६ ॥
यह दोनों ( बाहू ) भुजायें ( स्थविरौ ) पुष्ट ( वृषाणौ ) वीर्ययुक्त, ( चित्रा ) अद्भुत
( वृषभौ ) श्रेष्ठ और ( पारयिष्णू ) पार लगने वाले होवे । ( तौ ) उन दोनों को
( योगे ) अवसर ( आगते ) आने पर ( प्रथमः ) मुखिया तू ( योक्षे ) काम में लाता है,
( याभ्याम् ) जिन दोनों से ( असुराणाम् ) असुरों [ प्राण लेने वाले शत्रुओं ] का ( यत् )
जो ( स्वः ) सुख है [ वह ] ( जितम् ) जीता जाता है। शेष मन्त्र २-११
भाष्य में देखो ॥
कण्डिका १९ ॥
अथातश्चातुर्मास्यानां चातुर्मास्यानां प्रयोगः फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मा-
स्यानि प्रयुञ्जीत । मुखं वा एतत् संवत्सरस्य, यत् फाल्गुनी पौर्णमासी, मुखम्
उत्तरे फाल्गुन्यौ, पुच्छं पूर्वे तद्यथाप्रवृत्तस्यान्तौ समेतौ स्याताम्, एवमेवैतत्
संवत्सरस्यान्तौ समेतौ भवतः । तद्यत् फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मास्यैर्यजते,
मुखत एवैतत् संवत्सरं प्रयुङ्क्ते । अथो भैषज्ययज्ञा वा एते, यच्चातुर्मास्यानि ।
तस्मादृटुसन्धिषु प्रयुज्यन्ते, ऋतुसन्धिषु वै व्याधिर्जायते । तान्येतान्यष्टौ हवींषि
भवन्ति, अष्टौ वै चतसृणां पौर्णमासीनां हवींषि भवन्ति चतसृणां वै पौर्णमासीनां
वैश्वदेवं समामः। अथ यदग्निं मन्थन्ति, प्रजापतिर्वै वैश्वदेवं प्रजात्या एव ।
अथैनं देवं गर्भं प्रजनयति । अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः, सप्तदशो वै प्रजापतिः,
प्रजापतेराप्त्यै । अथ यत् सद्रन्तावाज्यभागाविसंस्तन्तौति वै सद्रन्तौ भवतः । अथ
यद्विराजौ संयाज्ये, अन्नं वै श्रीर्विराड्, अन्नाद्यस्य श्रियोऽवरुद्ध्यै । अथ यन्नव प्रयाजा
नवानुयाजा अष्टौ हवींषि वाजिनन्नवमं, तन्नाक्षरीयां विराजमाप्नोति । अथो
आहुर्दर्शनीं विराजमिति प्रयाजानुयाजा हवींष्याघारावाज्यभागाविति ॥ १९ ॥
कण्डिका १९ ॥ चातुर्मास यज्ञ फाल्गुनी पूर्णमासी से करने होते हैं ॥
( अथ अतः चातुर्मास्यानां चातुर्मास्यानां प्रयोगः ) अब यहाँ से चार महीनों में
होने वाले चातुर्मास्य यज्ञों का प्रयोग है । ( फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मास्यानि
प्रयुञ्जीत ) फाल्गुन महीने की पूर्णमासी पर चातुर्मास्य यज्ञों का प्रयोग [ अनुष्ठान ] करे ।
( एतत् वै संवत्सरस्य मुखं यत् फाल्गुनी पूर्णमासी ) यह ही संवत्सर [ वर्ष ] का मुख
[ आरम्भ ] है, जो फल्गुनी पूर्णमासी है । ( उत्तरे फाल्गुन्यौ मुखं, पूर्वे पुच्छम् )
पिछली दोनों फाल्गुनी [ अश्विनी आदि नक्षत्रों में बारहवाँ नक्षत्र जिसके उत्तर-दक्षिण और
उत्तर में दो तारे हैं ] मुख और पहिले दोनों [ फल्गुनी अर्थात् अश्विनी आदि नक्षत्रों में दो
तारों वाला ग्यारहवाँ नक्षत्र ] पूँछ है । ( तत् यथा प्रवृत्तस्य अन्तौ समेतौ स्याताम्
एवम् एव एतत् संवत्सरस्य अन्तौ समेतौ भवतः ) सो जैसे घूमते हुये पदार्थ के दोनों
अन्त [ अर्थात् अन्त और आदि ] मिले हुये हों, वैसे ही इस संवत्सर के दोनों अन्त मिले
होते हैं । ( तत् यत् फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मास्यैर्यजते, मुखतः एव एतत्
१९-( चातुर्मास्यानाम् ) चतुर्मासेषु भवानाम् ( मुखम् ) आरम्भः (समेतौ)
सम्+आ+इण् गतौ-क्तः । समागतौ । संगतो (ऋतुसन्धिषु) ऋतूनां संगमेषु

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १६ ॥ २८६
संवत्सरं प्रयुङ्क्ते) सो जो फाल्गुनी पूर्णमासी पर चातुर्मास्यों से यज्ञ करता है, आरम्भ से
ही वह संवत्सर का प्रयोग करता है। (अथो एते वै भैषज्ययज्ञाः, यत् चातुर्मास्यानि)
फिर यह ही ओषधियज्ञ हैं, जो चातुर्मास्य यज्ञ हैं। (तस्मात् ऋतुसन्धिषु प्रयुज्यन्ते,
ऋतुसन्धिषु वै व्याधिः जायते) इसलिये ऋतुओं के मेल पर उनका प्रयोग होता है,
ऋतुओं के मेल पर ही रोग होता है।
(तानि एतानि अष्टौ हवींषि भवन्ति, अष्टौ वै चतसृणां पौर्णमासीनां
हवींषि भवन्ति, चतसृणां वै पौर्णमासीनां वैश्वदेवं समासः) सो यह आठ
हवि होते हैं, आठ ही चारों पूर्णमासी के हवि होते हैं, चारों ही पूर्णमासी का वैश्वदेव हवि
संग्रह है। (अथ यत् अग्निं मन्थन्ति, प्रजापतिः वै वैश्वदेवं प्रजात्यै एव) फिर जो
अग्नि को मथते हैं, प्रजापति [नाम वाला सूर्य वा संवत्सर का यज्ञ] ही वैश्वदेव [सब
देवताओं का हवि] सन्तान उत्पत्ति के लिये ही है। (अथ एनं दैवं गर्भं प्रजनयति)
फिर [यजमान] के लिये दिव्य गर्भ वह [प्रजापति] उत्पन्न करता है। (अथ यत्
सप्तदश सामिधेन्यः, सप्तदशः वै प्रजापतिः, प्रजापतेः आप्त्यै) फिर जो सत्रह
सामिधेनी [अग्नि प्रज्वलन मन्त्र] हैं, सत्रह अवयव वाला [बारह महीने और पांच
ऋतुयें जिसमें हैं, हेमन्त शिशिर का मेल है—ऐतरेय ब्राह्मण १ । १ ।] ही प्रजापति
[संवत्सर] है, प्रजापति के तृप्ति के लिए यह है। (अथ यत् सद्गन्तौ आज्यभागौ असिसन्ति
इति वै सद्गन्तौ भवतः) फिर जो श्रेष्ठ पदार्थ वाले दो आज्य भाग हवि को डालते हैं;
वे ही दोनों श्रेष्ठ पदार्थ होते हैं। (अथ यत् विराजौ संयाज्ये, अन्नं श्रीः वै विराट्,
अन्नाद्यस्य श्रियः अवरुद्ध्यै) फिर जो दो विराट् छन्द संयाज्य [ऋचायें] हैं, अन्न और
श्री [लक्ष्मी वा शोभा] ही विराट् है, भोजन योग्य अन्न और श्री की रक्षा के लिए यह
है। (अथ यत् नव प्रयाजाः नव अनुयाजाः अष्टौ हवींषि नवमं वाजिनं, तत् न
अक्षरीयां विराजम् आप्नोति) फिर जो नौ प्रयाज, नौ अनुयाज, आठ हवि और नवाँ
वाजिन हवि है, उससे अब अविनाशिनी विराट् [अन्न और लक्ष्मी] वह पाता है। (अथो
दशनीं विराजम् आहुः इति प्रयाजानुयाजा हवींषि आघारौ आज्यभागौ इति)
(व्याधिः) रोगः (वैश्वदेवम्) विश्वेषां देवानां हविः (समासः) सम्+असु
क्षेपणे—घञ् । समाहारः । संग्रहः (मन्थन्ति) मन्थ विलोडने । विलोडयन्ति ।
(प्रजात्यै) सन्तानोत्पादनाय (दैवम्) दिव्यम् । मनोहरम् (सामिधेन्यः)
समिधामाधाने णेण्यण् (वा० पा० ४।३।१२०) समिध्—णेण्यण्, ङीष् । अग्नि-
समिन्धनमन्त्राः । धाय्याः (सप्तदशः) सप्तदशावयवयुक्तः (प्रजापतिः) संवत्सरः
(आप्त्यै) पर्याप्त्यै । तृप्तये (सद्गन्तौ) श्रेष्ठपदार्थयुक्तौ (असिसन्ति) आर्षप्रयोगः ।
असु क्षेपणे-स्वार्थे सन् । असिसिषन्ति । अस्यन्ति (अवरुद्ध्यै) अव+रुधिर्
आवरणे—क्तिन्, रक्षायै । (वाजिनम्) महेरिटण् (उ० २।५६) वज गतौ—
इनण् । हविर्विशेषः (न) सम्प्रति—निरु० ७।३१। (अक्षरीयाम्) अक्षर-छः ।
नाशशून्याम् (विराजम्) विविधैश्वर्य्यम् (दशनीम्) लेखकप्रमादः । दशमीम् ।
दशाक्षराम् ॥
१९