गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका १५ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ क० १५ ॥ ५४३
५—देवा ददत्वासुरं तद्व वो अस्तु सुचेतनम् । युष्माँ अस्तु दिवेदिवे प्रत्येव
गृभायत—अथ० २० । १३५ । १० ॥ [ हे मनुष्यो ! ] ( देवाः ) विद्वान् लोग
( आसुरम् ) बुद्धिमत्ता ( ददतु ) देवें, ( तत् ) वह ( वः ) तुम्हारे लिये ( सुचेतनम् )
सुन्दर ज्ञान ( अस्तु ) होवे । ( युष्मान् ) तुमको वह ( दिवेदिवे ) दिन दिन ( अस्तु )
होवे, [ उसको ] ( प्रति ) प्रत्यक्ष रूप से ( एव ) ही ( गृभायत ) तुम ग्रहण करो ॥
६—भूतेच्छन्द मन्त्र—त्वमिन्द्र शर्म रिणा हव्यं पारावतेभ्यः । विप्राय स्तु-
वते वसुवनिं दुरश्रवसे वह—अथ० २० । १३५ । ११, मन्त्र १२; १३ वेद में देखो ॥
( इन्द्र ) हे इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( त्वम् ) तू ने ( शर्म ) शरण और 'हव्यम्)
हव्य [ विद्वानों के योग्य अन्न ] ( पारावतेभ्यः ) पार और अवार देश वाले लोगों के लिये
(रिणाः ) पहुँचाया है। ( स्तुवते ) स्तुति करने वाले ( विप्राय ) बुद्धिमान् के लिये
( वसुवनिम्) धनों का सेवन (दुरश्रवसे ) दुष्ट अपयश मिटाने को (वह ) प्राप्त करा ॥
कण्डिका १५ ॥
अथाहनस्याः शंसति, यदस्या अंहुभेद्या इत्याह, न स्याद्वा इदं सर्वं प्रजा-
तमाह, न स्याद्वा एतदधिप्रजायतेऽस्यैव सर्वस्याप्त्यै प्रजात्यै । ता वै षट् शंसेत्;
षड् वा ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितरः प्रजापतिः प्रजापतिराह, न स्यात् तादृशं
शंसेदिति । शाम्भव्यस्य वचः, दशाक्षरा विराड्, वैराजो यज्ञः, तद्गर्भा उप-
जीवन्ति । श्रीर्वै विराड्, यशोऽन्नाद्यं, श्रियमेव तद्विराजं यशस्यन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति ।
प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनु प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ।
तिस्रः शंसेदिति वात्स्यः । त्रिवृद्वै रेतः सिक्तं सम्भवत्याण्डमल्पं जरायुस्त्रिवृत्
प्रत्ययं, माता पिता यज्जायते, तत् तृतीयम्, अभूतोद्यमेवैतत्, यच्चतुर्थी शंसेत् ।
सर्वा एव षोडश शंसेदिति हैके । कामात्तौ वै रेतः सिञ्चति, रेतसः सिक्ताः प्रजाः
प्रजायन्ते प्रजानां प्रजननाय । प्रजावान् प्रजनयिष्णुर्भवति, प्रजात्यै प्रजायते प्रजया
पशुभिः, य एवं वेद ॥ १५ ॥
कण्डिका १५ ॥ कुन्ताप सूक्तों में आहनस्या ऋचाओं का प्रयोग ॥
( अथ आहनस्याः शंसति, यदस्या अंहुभेद्या इति आह ) फिर आहनस्यायें
[ संयोग सूचक ऋचायें ] वह बोलता है—यदस्या अंहुभेद्या-अथ० २० । १३६ । १--१६,
यह सूक्त बोलता है । ( आह इदं सर्वं प्रजातं वै न स्यात्, न स्यात् एतत् वै अधि-
प्रजायते, अस्य सर्वस्य एव आप्त्यै प्रजात्यै ) वह कहता है--यदि यह सब प्रकट किया
गया न होवे, यह भी न होवे कि यह [ जगत् ] प्रकट होवे, इस सब [ जगत् ] की प्राप्ति और
उत्पत्ति के लिये [ यह कर्म है ] । ( ताः वै षट् शंसेत् ) उन छह ही [ ऋचाओं ] को
बोले । ( षट् वै ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितरः प्रजापतिः ) छह ही ऋतुयें हैं, ऋतुयें
१५- (आहनस्याः) सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ० ४ । १८६) आ+हन हिंसागत्योः-
असुन्, आहनस्-यत्, टाप् । आहनसः आहननस्य संयोगस्य सम्बन्धिन्य. ऋचः
( अंहुभेद्या ) भृमृशीङ्० ( उ० १ । १७ ) अम. रोगे पीडने च-उ प्रत्ययः हुक् च ।
५४४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १५
पितर [पालनेवाले] हैं, पितर प्रजापति [प्रजापालक] हैं। (प्रजापतिः आह, न
स्यात्, तादृशं शंसेत् इति) प्रजापति कहता है-अब ऐसा होवे, वैसा बोले [सृष्टि
उत्पादन मन्त्र बोले]। (शाम्भव्यस्य वचः, दशाक्षरा विराट्, वैराजः यज्ञः, गर्भाः
तम् उपजीवन्ति) शाम्भव्य ऋषि का वचन है-[दस ऋचायें बोले] दस अक्षर वाला
विराट् छन्द है, विराट् [विविध ऐश्वर्य] वाला यज्ञ है, गर्भ उस [यज्ञ] के आश्रय जीते हैं।
(श्रीः वै विराट्, यशः, अन्नाद्यं, तत् श्रियम् एव विराजं यशसि अन्नाद्ये प्रतिष्ठा-
पयति) श्री [सम्पत्ति] ही विराट्, यश और खाने योग्य अन्न है, तब श्री [अर्थात्]
विराट् को यश में और खाने योग्य अन्न में वह स्थापित करता है। (प्रतिष्ठन्तीः अनु
इदं सर्वं प्रतितिष्ठति) ठहरी हुई [प्रजाओं] के साथ साथ यह सब प्रतिष्ठा पाता है।
(प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति, यः एवं वेद) प्रजा से और पशुओं से वह प्रतिष्ठा
[ठहराव] पाता है, जो ऐसा विद्वान् है। (तिस्रः शंसेत् इति वात्स्यः) तीन [ऋचायें]
बोले, यह वात्स्य [कहता है]। (त्रिवृत् वै रेतः सिक्तं सम्भवति-आण्डम् अल्प
जरायुः त्रिवृत् प्रत्ययम्) तीन विधि से वर्तमान ही सींचा हुआ वीर्य समर्थ होता है-
आण्ड [अण्डज पक्षी आदि], अल्प [सूक्ष्म, अङ्कुर वृक्ष आदि] और जरायु [जरायुज
मनुष्य आदि] यह तीन विधि से वर्तमान प्रतीति है। (माता पिता यत् जायते, तत्
तृतीयम्) माता और पिता [दो] और जो उत्पन्न होता हैं वह तीसरा है [यह भी
त्रिवृत् है]। (अभूतोद्यम् एव एतत्, यत् चतुर्थीं शंसेत्) भविष्य कर्म का कथन ही
यह है जो चौथी [ऋचा] को बोले। (सर्वाः एव षोडश शंसेद् इति ह एके) सब
ही सोलह [ऋचाओं] को बोले-यह कोई कोई [कहते हैं]। (कामार्तः वै रेतः
सिञ्चति, रेतसः सिक्ताः प्रजाः प्रजानां प्रजननाय प्रजायन्ते) काम से पीड़ित पुरुष ही
वीर्य सींचता है, वीर्य से सींची हुई प्रजायें प्रजाओं के उत्पन्न करने के लिये उत्पन्न होती हैं।
(प्रजनयिष्णुः प्रजावान् भवति, प्रजात्यै प्रजया पशुभिः प्रजायते, यः एवं वेद)
उत्पन्न करने वाला पुरुष प्रजाओं वाला होता है, प्रजा की उत्पत्ति के लिये प्रजा से और
पशुओं से वह बढ़ता है, जो ऐसा विद्वान् है ॥ १५ ॥
अंहुरः = अंहस्वान्-निरु० ६ । २७ । अवितृस्तृतन्त्रिभ्य ईः (उ० ३ । १५८)
भिदिर् विदारणे-ईप्रत्ययः। अंहुना तापेन भेदनीया विदारणीया या सा
अंहुभेदी तरणः प्रजायाः (न) निषेधे। सम्प्रति (त्रिवृत्) त्रिविधवर्तमानम्
(सम्भवति) समर्थं भवति (आण्डम्) अमन्ताड्डः (उ० १ । ११४) अम
संयोगे-डः, अण्। पक्ष्यादिप्रादुर्भावकोषजम्। अण्डजम् (अल्पम्) पानीविषिभ्यः पः
(उ० ३ । २३) अल वारणपर्याप्तिभूषासु-पः। सूक्ष्मम्। अङ्कुरजम् (जरायुः)
किंजरयोः श्चिणः (उ० १ । ४) जरा + इण् गतौ-उण्। गर्भाशयः। गर्भजम्
(प्रत्ययम्) प्रतीतिः (अभूतोद्यम्) वद कथने-क्यप्। अभूतस्य अनतीतस्य
अनागतस्य भविष्यकर्मणः कथनम् (प्रजनयिष्णुः) गेश्छन्दसि (पा० ३ । २ । १३७)
प्रजनयतेः-इष्णुच्। प्रजनयिता ॥