सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १३ ॥ आख्यायिका--वसिष्ठ ने इन्द्र को देखा और

३३६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ आख्यायिका--वसिष्ठ ने इन्द्र को देखा और
इन्द्र ने उसे स्तोम भागों द्वारा ब्रह्मज्ञान बताया ॥
( ऋषयः वै इन्द्रं प्रत्यक्षं न अपश्यन् ) ऋषियों [ इन्द्रियों ] ने निश्चय करके
इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले परमात्मा ] को साक्षात् न देखा । ( तं वसिष्ठः एव प्रत्यक्षम्
अपश्यत् ) उसको वसिष्ठ [ अत्यन्त बसने वाले जीवात्मा ] ने ही साक्षात् देखा । ( सः
अबिभेत्, इतरेभ्यः ऋषिभ्यः मा प्रवोचत् इति ) वह [ इन्द्र ] डरा—यह [ वसिष्ठ ]
नीच ऋषियों [ इन्द्रियों ] से न कह देवे । ( सः अब्रवीत् ब्राह्मणं ते वक्ष्यामि, यथा
त्वत् पुरोहिताः प्रजाः प्रजनिष्यन्ते ) वह [ इन्द्र ] बोला—[ हे वसिष्ठ ] मैं तुझे
ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] बताऊंगा, जिससे तुझे पुरोहित [ मुखिया ] रखती हुई प्रजायें उत्पन्न
होंगी । ( अथ इतरेभ्यः ऋषिभ्यः मा प्रवोचत् ) इसलिये नीच ऋषियों [ इन्द्रियों ] से
आप न कहें । ( तस्मै एतान् स्तोमभागान् उवाच ) उस [ वसिष्ठ ] को यह [ आगे
वाले ] स्तोमभाग [ स्तुतियों के भाग ] उसने बताये । ( ततः वसिष्ठपुरोहिताः प्रजाः
प्राजायन्त ) फिर वसिष्ठ [ जीवात्मा ] को पुरोहित रखती हुई प्रजायें [ इन्द्रिय आदि ]
उत्पन्न हुये । ( स्तोमः वै एतेषां भागः, तत् स्तोमभागानां स्तोमभागयज्ञं प्राह )
स्तोम [ स्तुतियोग्य व्यवहार ] ही इन [ मनुष्यों ] का भाग [ सेवनीय है इसलिये स्तुति योग्य
व्यवहार के सेवन करने वाले पुरुषों के स्तुति योग्य व्यवहार से सेवनीय यज्ञ [ पूजनीय कर्म ]
को वह [ इन्द्र परमात्मा वेद द्वारा ] बताता है१ । ( प्रेतिः असि धर्मणे त्वा इति १, घर्मः
मनुष्याः, मनुष्येभ्यः एव यज्ञं प्राह ) [ हे परमात्मन् ! ] तू उत्तमता से व्यापक है, धर्म
[ वेदविहित व्यवहार ] के लिए तुझे [ ग्रहण करता हूं ], धर्म वाले ही मनुष्य हैं, मनुष्यों को
१३-( ऋषयः ) ऋषी गतौ दर्शने च-इन् कित् । सप्त ऋषयः प्रतिहिताः
शरीरे—यजु० ३४ । ५५ । सप्त ऋषयः षडिन्द्रियाणि विद्या सप्तमी—निरु० १२ । ३७ ।
इन्द्रियाणि ( इन्द्रम् ) परमैश्वर्यवन्तं परमात्मानम् ( वसिष्ठः ) वस निवासे-
तृच् । तुश्छन्दसि ( पा० ५ । ३ । ५६ ) वसितु-इष्ठन् । तुरिष्टेमेयस्सु ( पा० ६ ।
४ । १५४ ) तृशब्दलोपः । अतिशयेन वसिता निवासकः । जीवात्मा ( इतरेभ्यः )
पामरेभ्यः ( त्वत्पुरोहिताः ) प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ( पा० ७ । २ । ९८ ) युष्म्
इत्यस्य त्व इत्यादेशः । त्वं पुरोहितः प्रधानो यासां ताः ( रश्मिः ) अश्नोतेरश्च
( उ० ४ । ४६ ) अशूङ् व्याप्तौ-मिः, धातोः रशादेशः । व्यापकः । किरणः । प्रकाशः
( क्षयाय ) निवासाय ( प्रेतिः ) क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् ( पा० ३ । ३ । १७४ )
प्र + इण् गतौ-क्तिच् । प्रकर्षेण गन्ता । व्यापकः ( धर्मणे ) शास्त्रविहितव्यवहाराय
१. यहाँ पाठच्युति होने से भाष्यकार का यह अर्थ असम्बद्ध है। कण्डिका में हमारे द्वारा
परिवर्धित पाठ का निम्न तात्पर्यार्थ है—यह स्तोमों का स्तोमभागत्त्व है। [ हे यज्ञ ]
तुम क्षयों के लिए प्रकाशस्वरूप हो । देवताओं को क्षय कहते हैं। इस प्रकार देवताओं
के लिए यज्ञ का सम्बन्ध इन्द्र ने बताया ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १३ ३३७
ही यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] वह बताता है । ( अनितिः असि, सन्धिः असि, प्रतिधिः असि
इति २, ३, ४, त्रयः वै लोकाः लोकेषु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) [ हे परमात्मन् ! ]
तू जिलाने वाला है, तू संयोग करने वाला है, तू प्रत्यक्ष धारण करने वाला है--तीन ही
लोक [ तीन धाम-स्थान, नाम और जन्म--निरु० ६ । २८ ] हैं, लोकों में ही यज्ञ [ पूजनीय
कर्म को वह [ यजमान ] स्थापित करता है । ( विष्टम्भः असि इति ५, वृष्टिम् एव
अवरुन्धे ) [ हे परमात्मन् ! ] तू विविध प्रकार थामने वाला है--इस [ स्तुति ] से वह
[ यजमान ] वृष्टि [ आनन्द वृष्टि ] पाता है । ( अह्नांसि प्रावः असि इति ६, मिथुनम्
एव करोति) [ हे परमात्मन् ! ] तू व्याप्त वस्तुओं का बड़ा रक्षक है--इससे वह [यजमान]
मिथुन [ स्थिर ज्ञान ] उत्पन्न करता है । ( उशिक् असि, प्रकेतः असि, सुदितिः असि
इति ७, ८, ९ ) [ हे परमात्मन् ! ] तू कामना योग्य है, तू बड़ा ज्ञानी है, तू बड़ा दानी
है-- [ यह स्तुति करता है ] । ( अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादश आदित्याः,
वाक् द्वात्रिंशी, स्वरः त्रयस्त्रिंशः, त्रिंशत् देवाः, देवेभ्यः एव यज्ञं प्राह ) आठ वसु
[ पृथिवी आदि ] हैं, ग्यारह रुद्र [ प्राण और जीवात्मा ] हैं, बारह आदित्य [ महीने ] हैं,
वाणी [ जिह्वा ] बत्तीसवीं और स्वर [ उच्चारण व्यवहार ] तैंतीसवां है, यह तैंतीस देवता
हैं, इन देवताओं के हित [ सुधार ] के लिये ही यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] वह [ इन्द्र ] बताता
है । ( ओजः असि पितृभ्यः त्वा इति १०, तत् बलम् एव पितॄन् अनु सन्तनोति )
[ हे परमात्मन् ! ] तू बल है पितरों [ पालन करने वाले ज्ञानियों ] के लिये तुझे [ ग्रहण
करता हूं ], इस [ मन्त्र ] से वह [ यजमान ] बल को पितरों के पीछे पीछे फैलाता है ।
(तन्तुः असि प्रजाभ्यः त्वा इति ११, प्रजाः एव पशून् अनु सन्तनोति) [हे परमात्मन् !]
तू तन्तु [ फैलाने वाला ] है, प्रजाओं के लिये तुझे [ स्वीकार करता हूं ]--इस मन्त्र से
प्रजाओं को ही वह [ यजमान ] पशुओं के पीछे पीछे फैलाता है । ( रेवत् असि ओषधीभ्यः
त्वा इति १२, ओषधीषु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) [ हे परमात्मन् ! ] तू धनवान्
( त्वा ) त्वां, गृह्णामि इति शेषः ( धर्मः ) घर्म-अर्शआद्यच्, विभक्तेः सु-
( पा० ७ । १ । ३९) धर्मयुक्तः (अनितिः) अन प्राणने-क्तिच्, इट् च । अन्त-
र्गतण्यर्थः । जीवयिता (सन्धिः ) सम्यग्धारकः । संयोजकः (प्रतिधिः ) प्रत्यक्ष-
धारकः (विष्टम्भः ) विशेषेण स्तम्भकः । आश्रयदाता ( वृष्टिम् ) आनन्दवर्षम्
(अवरुन्धे ) प्राप्नोति (प्रावः) प्र + अव रक्षणे-घञ् । प्रकर्षेण रक्षकः ( अह्नांसि )
उदके नुद् च ( उ० ४ । १९७ ) अह व्याप्तौ-असुन्, नुट् च । अह्नासां व्याप्तपदा-
र्थानाम ( मिथुनम् ) क्षुधिपिशिमिथियभ्यः कित् ( उ० ३ । ५५ ) मिथ वधे मेधायां
सङ्गमे च-उनन् कित् । स्थिरस्थानम् (उशिक् ) वशः कित् ( उ० २ । ७१ ) वश
कान्तौ-इजिः, कित् । कमनीयः ( प्रकेतः ) प्र + कित ज्ञाने-अच् । प्रकर्षेण ज्ञाता
(सुदितिः ) सु + दाण् दाने-क्तिच् । महादाता (स्वरः ) उच्चारणव्यवहारः (अनु)
अनुसृत्य ( रेवत् ) रयि१-मतुप्, सम्प्रसारणं गुणश्च, मस्य वः । धनयुक्तं ब्रह्म
१. रयेर्मतौ बहुलम् ( ६ । १ । ३७ ) इस वार्तिक से मतुप् परे रहते 'रयि' को
सम्प्रसारण हुआ है ॥ सम्पा० ॥
३३