गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १३ ॥
कण्डिका १३ ॥
तमाहरत् येनायजत तस्याग्निर्होताऽऽसीत्, वायुर्ध्वर्युः, सूर्य्य उद्गाता,
चन्द्रमा ब्रह्मा, पर्जन्यः सदस्यः, ओषधिवनस्पतयश्चमसाः, अध्वर्य्यवो विश्वेदेवा
होत्रका, अथर्वाङ्गिरसो गोप्तारस्तं ह स्मौतमेवं विद्वांसः पूर्वे श्रोत्रिया यज्ञं ततं
सावसाय ह स्माहेत्यभिव्रजन्ति, मा नोऽयं घर्म उद्यतः प्रमत्तानाममृताः प्रजाः
प्रसाक्षीदिति, तान् वा एतान् परिरक्षकान् सदःप्रसर्पकानित्याचक्षते दक्षिणा-
समृद्धांस्तदु ह स्माह प्रजापतिर्यद्धै यज्ञेऽकुशला ऋत्विजो भवन्त्यचरितिनो ब्रह्म-
चर्यमपराग्या वा तद्वै यज्ञस्य विरिष्टमित्याचक्षते । यज्ञस्य विरिष्टमनु यजमानो
विरिष्यते, यजमानस्य विरिष्टमन्वृत्विजो विरिष्यन्त, ऋत्विजां विरिष्टमनु दक्षिणा
विरिष्यन्ते, दक्षिणानां विरिष्टमनु यजमानः पुत्रपशुभिर्विरिष्यते, पुत्रपशूनां,
विरिष्टमनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन विरिष्यते, स्वर्गस्य लोकस्य विरिष्टमनु
तस्यार्द्धस्य योगक्षेमो विरिष्यते, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ ब्रह्मयज्ञ और उसकी त्रुटि में अनिष्ट फल ॥
(तम् आहरत्) उस [पदार्थ] को वह [परमात्मा] लाया (येन अयजत)
जिससे उसने यज्ञ किया । (तस्य) उस [यज्ञ] का (अग्निः) अग्नि [बिजली]
(होता) होता [हवन करने वाला] (आसीत्) हुआ, (वायुः) वायु [प्राण वा
जीवन वायु] (अध्वर्युः) अध्वर्यु [अहिंसा चाहने वाला याजक], (सूर्य्यः) सूर्य
प्रेरक प्रकाशमान लोक] (उद्गाता) उद्गाता [वेदों का उत्तम गानेवाला],
(चन्द्रमाः) चन्द्रलोक [आनन्द कारक लोक] (ब्रह्मा) ब्रह्मा [बढ़ा हुआ सब वेद
जानने वाला याजक], (पर्जन्यः) सींचने वाला मेघ (सदस्यः) सदस्य [भूल सुधारने
वाला] (ओषधिवनस्पतयः) सोमलता आदि ओषधि और वनस्पतियां (चमसाः)
चमचे [यज्ञ पात्र], (अध्वर्यवः) अहिंसा चाहनेवाले (विश्वेदेवाः) विश्वेदेवा
[सब दिव्य पदार्थ] (होत्रकाः) होत्रक लोग [सहायक होता जन], (अथर्वाङ्गिर-
रसः) अथर्वाङ्गिरा [निश्चल ब्रह्म के वेद मन्त्र] (गोप्तारः) गोप्ता [रक्षक हुए]।
(तम्) उस [प्रलय में वर्तमान] (ह स्म) अवश्य ही (एतम्) इस [सृष्टि में वर्तमान]
(एवम्) व्यापक ब्रह्म को (विद्वांसः) जानने हारे (पूर्वे) पहिले (श्रोत्रियाः) वेद
पढ़ने वाले लोग (ततम्) फैले हुए (यज्ञम्) यज्ञको (सावसाय = सह अवसाय) एक साथ
पूरा कर के (अभि व्रजन्ति) सब ओर जाते हैं (ह स्म आह) अवश्य ही वह [ब्रह्म
ज्ञानी] कहता है (अयम् उद्यतः घर्मः) यह सिद्ध किया हुआ यज्ञ (नः) हम (अमृताः)
न मरी हुई [पुरुषार्थी] (प्रजाः) प्रजाओं को (प्रमत्तानाम्) प्रमादियों [चूकने वालों]
१३-(अध्वर्युः) अध्वानं सत्पथं रातीति । अध्वन्+रा दाने-कः ।
यद्वा न ध्वरति कुटिलीकरोति हिनस्तीति वा । न+ध्वृ कुटिलीकरणे-अच् ।
अध्वर इति यज्ञनाम ध्वरतिर्हिंसाकर्मा तत् प्रतिषेधः-निरु० १।८। मृगम्वादयश्च
(उ० १ । ३७) अध्वर + या प्रापणे-कुः । यद्वा सुप आत्मनः क्यच्

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १३ ॥ २७
में ( मा प्रसाक्षीत् इति ) न मिलावे । ( तान् ) उन [ प्रलय में वर्तमान ] ( वै )
निश्चय करके ( एतान् ) इन [ सृष्टिकाल में वर्तमान ] ( सदः प्रसर्पकान् ) सभा
[ यज्ञ ] में आने वाले ( परिरक्षकान् ) बड़े रक्षको को ( दक्षिणासमृद्धान् )
दक्षिणा [ प्रतिष्ठादान ] से परिपूर्ण ( आचक्षते इति ) वे लोग बताते हैं-( तत् उ ह
स्म ) यह अवश्य ही ( प्रजापतिः ) प्रजापति [ प्रजापालक परमात्मा ] ( आह )
कहता है । [ और यह भी वह कहता है ] ( यत् वै ) जब ही ( यज्ञे ) यज्ञ में
( अकुशलाः ) अयोग्य ( ब्रह्मचर्य्यम् ) ब्रह्मचर्य ( इन्द्रियों को वश में रखना और
वेदों का पढ़ना आदि तप ] ( अचरितिनः ) न करने वाले ( वा ) अथवा ( अप-
राग्याः ) बड़े रागी ( ऋत्विजः ) ऋत्विज लोग ( भवन्ति ) होते हैं, ( तत् वै )
तब ही ( यज्ञस्य विरिष्टम् ) यज्ञ का नाश होता है-( इति आचक्षते ) ऐसा लोग
कहते हैं । ( यज्ञस्य विरिष्टम् अनु ) यज्ञ के नाश के साथ ( यजमानः )
यजमान ( विरिष्यते ) नष्ट हो जाता है । ( यजमानस्य विरिष्टम् अनु ) यजमान के
नाश के साथ ( ऋत्विजः ) ऋत्विज [ याजक लोग ] ( विरिष्यन्ते ) नष्ट हो जाते हैं,
( ऋत्विजाम् विरिष्टम् अनु ) ऋत्विजों के नाश के साथ ( दक्षिणाः ) दक्षिणार्यें
( विरिष्यन्ते ) नष्ट हो जाते हैं, ( दक्षिणानाम् विरिष्टम् अनु ) दक्षिणाओं के नाश
के साथ ( यजमानः ) यजमान ( पुत्रपशुभिः ) पुत्र और पशुओं सहित ( विरिष्यते )
नष्ट हो जाता है. ( पुत्रपशूनां विरिष्टम् अनु ) पुत्रों और पशुओं के नाश के साथ
( यजमानः ) यजमान ( स्वर्गेण लोकेन ) स्वर्ग लोक से ( विरिष्यते ) नष्ट हो जाता
है ( स्वर्गस्य लोकस्य विरिष्टम् अनु ) स्वर्ग लोक के नाश के साथ ( तस्य )
( पा० ३ । १ । ८ ) अध्वर--क्यच् । क्याच् छन्दसि ( पा० ३ । २ । १७० )
उप्रत्ययः, अलोपः । अध्वर्यु रध्वर्यु रध्वरं युनक्त्यध्वरस्य नेताऽध्वरं कामयत
इति वा-निरु० १ । ८, अहिंसाकामः । याजकः । ब्रह्मा-बृं हेर्नोटेश्च ( उ० ४ । १४६ )
बृंहि वृद्धौ--मनिन्, नस्य अकारः । ब्रह्मणौ जाते जाते विद्यां वदति ब्रह्मा सर्वविद्यः
सर्वं वेदितुमर्हति, ब्रह्मा परिवृढः श्रुततो ब्रह्म परिवृढं सर्वतः--निरु० १ । ८, सर्ववेद-
वेत्ता । सर्वनायको याजकः ( होत्रकाः ) हुयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन् ( उ० ४ । १६८ )
हु दानादानयोः-त्रन्, ततः कन् । टाप् । होत्राभ्यश्छः ( पा० ५ । १ । १३५ ) होत्रा-
शब्द ऋत्विगवाची स्त्रीलिङ्गः । बहुवचनाद् विशेषग्रहणम् । सहायकहोतारः ।
( अथर्वाङ्गिरसः ) अथर्वणो निश्चलग्रह्मणो वेदमन्त्राः ( गोप्तारः ) रक्षकाः
( विद्वांसः ) ज्ञानवन्तः (श्रोत्रियः) श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते (पा० ५ । २ । ८४ ) छन्दस् +
घन् । वेदाध्येतारः । सावसाय = सह + अव + षो अन्तर्कर्मणि-ल्यप् । समाप्य (उद्यतः)
उत् + यम्--क्तः । सिद्धः । प्रस्तुत: ( घर्मं ) घर्मं ग्रीष्मं ( उ० १ । १४९ ) घृ क्षरण-
दीप्त्योः--मक् । यज्ञः-निघ० ३ । १७ । (अमृताः) न मृताः । पुरुषार्थयुक्ताः । ( प्रमत्ता-
नाम् ) प्रमादिनां मध्ये (मा) निषेधे (प्रसाक्षीत्) प्र+षच समवाये-लुङ् चकारस्य
ककारः । असाक्षीत् । संगमयेत् ( ब्रह्मचर्य्यम् ) ब्रह्म + चर + गतौ-यत् । आत्म-
निग्रहवेदाध्ययनादितपः (अचरितिनः) न + चरित-इनिः । अकुर्वाणः (अपराग्याः)