गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका १२ ॥ प्राचीनयोग्य के ४० प्रश्नों के उद्दालक के दिये उत्तर ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥ १५५
स्रुचं त्रिरुदञ्चमुदनै॑षं रुद्रांस्तेनाप्रीणं २६, यद्बर्हिषि स्रुचं निधायोन्मृज्योत्तरतः
पाणी ²निरमार्क्षमोषधिवनस्पतींस्तेनाप्रीणं ३०, यद् द्वितीयमुन्मृज्य पितृयज्ञावतीं
कृत्वा दक्षिणतः पितृभ्यः स्वधामकार्षं पितूंस्तेनाप्रीणं ३१, यत्प्रथमम्प्राशिषं प्राणां-
स्तेनाप्रीणं ३२, यद् द्वितीयं गर्भास्तेन, तस्माददनश्नन्तो गर्भा जीवन्ति ३३, यदन्तः
सर्वमेवाप्राशिषं विश्वान्देवांस्तेनाप्रीणं ३४, यदप्रक्षालितयोदकं स्रुचा न्यनैषं
सर्पेतर्जनांस्तेनाप्रीणं ३५ यत् प्रक्षालितया सर्पपुण्यजनांस्तेन ३६, यदवरेणाह-
वनीयमुदकं स्रुचा न्यनैषं गन्धर्वाप्सरसस्तेनाप्रीणं ३७, यत् स्रुवं स्रुचञ्च प्रत्य-
ताप्सं सप्तऋषींस्तेनाप्रीणं ३८, यद्रात्रौ स्रुग्दण्डमवामार्क्षी³ ये रात्रौ संविशन्ति
दक्षिणांस्तानदनैषं ३९, यत् प्रातरुदमार्क्षं ये प्रातः प्रव्रजन्ति दक्षिणांस्तानदनैषमिति
४०, ब्राह्मणम् ॥ १२ ॥
कण्डिका १२ ॥ प्राचीनयोग्य के ४० प्रश्नों के उद्दालक के दिये उत्तर ॥
( सः ह उवाच ) वह [ उद्दालक ] बोला—( रौद्रं मे इडायां गवि १ ) रुद्र
[ शत्रुओं का रुलाने वाला शूरवीर ] देवता वाला कर्म मेरी प्राप्ति योग्य गौ में है १,
( मानव्यम् उपहूतायाम् २ ) मानव [ मननशील मनुष्य ] देवता वाला कर्म उस बुलाई
हुई में है २, ( वायव्यम् उपसृष्टायाम् ३ ) वायु [ गति वाला पवन ] देवता वाला
कर्म उस पास आयी हुई में है ३, ( वैराजं वत्सम् उन्नीयमानम् ४ ) विराट्
[ विविध प्रकाश वाले ] देवता वाला कर्म बछड़े को लाया जाता हुआ कर्म है ४,
( जागतम् उन्नीतम् ५ ) जगत् [ संसार ] देवता वाला कर्म लाया गया [ बछड़ा ]
है ५ ( आश्विनं दुह्यमानम् ६ ) दोनों अश्वी [ स्त्री पुरुष ] देवता वाला दुहा जाता
हुआ कर्म है ६, ( सौम्यं दुग्धम् ७ ) सोम [ सोमलता ओषधि ] देवता वाला दूध है ७,
( बार्हस्पत्यं प्रक्रम्यमाणम् ८ ) बृहस्पति [ बड़ी विद्याओं का स्वामी ] देवता वाला
घुमाया जाता हुआ दूध है ८, ( द्यावापृथिव्यं ह्रियमाणम् ९ ) द्यावापृथिवी [ सूर्य और
भूमि ] देवता वाला लिया जाता हुआ दूध है ६, ( आग्नेयम् अधिश्रियमाणम् १० )
अग्निदेवता वाला रखा जाता हुआ दूध है १०, ( वैश्वानरीयम् अधिश्रितम् ११) वैश्वानर
[ सब नरों का हितकारक ] देवता वाला रखा गया दूध है ११, ( वैष्णवम् अभ्यवज्वला-
ल्यमानम् १२ ) विष्णु [ व्यापक अग्नि ] देवता वाला औंटता हुआ दूध है १२, ( मारुतम्
१२- ( रौद्रम् ) रुद्रदेवत्यम्, रुद्रः शत्रुरोदकः शूरवीरः ( मानव्यम् )
ब्राह्मणमाणववाडवाद् यन् ( पा० ४।२।४२ ) मानव४-यन्। मानवसमूह-
देवताकम् । मानवो मननशीलो मनुष्यः ( वायव्यम् ) वाय्वृतुपित्रुषसो यत् ।
( पा० ४।२।३१ ) वायु-यत् । वायुदेवताकम् ( वैराजम् ) विराज्-अण् ।
विराड्देवताकम् । विराड् विविधैश्वर्यवान् ( जागतम् ) जगत्-अण् । जग-
१. पू. सं. सर्वत्र 'उन्नैषं' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'निर्माक्ष्यं' इति पाठः ॥
३. पू. सं. 'अवमाक्ष्र्यं' इति पाठः ॥
४. माणव शब्द से कहा हुआ यन् प्रत्यय ज्ञापक के बल से मानव शब्द से भी होता है।
द्र. पदमञ्जरी ४।२।४२ ॥ सम्पा० ॥
१५६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥
अभ्यवज्वालितम् १३) मरुत् [वायु] देवता वाला औटा हुआ दूध है १३, (पौष्णं
समुद्वान्तम् १४) पूषा [पुष्ट करने वाला सूर्य] देवता वाला उफनता हुआ दूध
है १४, (वारुणं विष्यन्दम् १५) वरुण [जल] देवता वाला बहता हुआ दूध है १५,
(सारस्वतम् अद्भिः प्रत्यानीतम् १६) सरस्वती [जल वाली नदी] देवता वाला
जल से लौटा दिया गया दूध है १६, (त्वाष्ट्रम् उद्वास्यमानम् १७) त्वष्ट्रा [सूक्ष्म
बनाने वाला विद्वान्] देवता वाला छोड़ा जाता हुआ दूध है १७ (धात्रम् उद्वासि-
तम् १८) धाता [सब का धारण करने वाला] देवता वाला छोड़ा हुआ दूध है १८,
(वैश्वदेवम् उन्नीयमानम् १९) विश्वेदेवा [सब दिव्य गुण] देवता वाला ऊपर
लाया जाता हुआ [नवनीत माखन] है १९, (सावित्रम् उन्नीतम् २०) सविता
[सर्वप्रेरक] देवता वाला ऊपर लाया गया नवनीत है २०, (बार्हस्पत्यं प्रक्रम्य-
माणम् २१) बृहस्पति [बड़ी विद्याओं का स्वामी] देवता वाला घुमाया जाता हुआ
नवनीत है २१, (द्यावापृथिव्यं ह्रियमाणम् २२) द्यावापृथिवी [सूर्य और भूमि]
देवता वाला लिया जाता हुआ नवनीत है २२, (ऐन्द्रम् उपसाद्यमानम् २३) इन्द्र
[बड़े ऐश्वर्य वाले] देवता वाला पास लाया जाता हुआ नवनीत है २३, (बलाय
उपसन्नम् २४) बल के लिये पास रक्खा गया नवनीत है २४, (आग्नेयी समित् २५)
अग्नि देवता वाली समिधा है २५, (यां प्रथमाम् आहुतिम् अहौषम् माम् एव तत्
स्वर्गे लोके अधाम् २६) जिस पहिली आहुति को मैंने दिया है, उस से अपने को मैंने
स्वर्गलोक में रक्खा है २६, (यत् गार्हपत्यम् अवेक्षिषम् अस्य लोकस्य संतत्यै २७)
जो मैंने गार्हपत्य अग्नि वाली हवि को विचारा है, वह इस लोक के विस्तार के लिये
है २७, (प्राजापत्या उत्तरा आहुतिः, तस्मात् सा पूर्णतरा मनसा एव २८) प्रजापति
[प्रजापालक ईश्वर वा गृहस्थ] देवता वाली पिछली आहुति है. इस कारण वह मन
के साथ ही अधिक पूर्ण है २८, (यत् हुत्वा उदञ्चम् स्रुचं त्रिः उदनैषं रुद्रान् तेन
अप्रीणाम् २९) जो हवि देकर उत्तर ओर रक्खी हुई स्रुचा [वट के पत्ते के समान रूप
देवताकम् (आश्विनम्) अश्विन्--अण्। अश्विदेवताकम्। अश्विनौ स्त्री-
पुरुषौ। कुहस्विद् दोषा कुह वस्तोरश्विना--ऋ० १०।४०।२ (सौम्यम्)
सोम--टघण् । सोमदेवताकम् । ओषधिः सोमः सुनोतेः--निरु० ११।२
(बार्हस्पत्यम्) बृहस्पति--ण्यः। बृहस्पतिदेवताकम्। बृहस्पतिः। बृहतीनां
विद्यानां पतिः। वाचस्पतिः (वैश्वानरीयम्) वैश्वानर--छः। वैश्वानरदेवता-
कम्। वैश्वानरः सर्वनरहितः (वैष्णवम्) विष्णुदेवताकम्। विष्णुः व्यापको-
ऽग्निः (मारुतम्) मरुत्--स्वार्थे अण्। वायुदेवताकम् (पौष्णम्) पूषन्-
अण्। पूषदेवताकम्। पूषा पोषकः सूर्यः (वारुणम्) वरुणदेवताकम्। वरुणो
जलम् (सारस्वतम्) सरस्वतीदेवताकम् । सरस्वती जलवती नदी (त्वा-
ष्ट्रम्) त्वष्टृदेवताकम् । त्वष्टा सूक्ष्मोकर्ता । विश्वकर्मा (वैश्वदेवम्) सर्व-
दिव्यगुणदेवताकम् (सावित्रम्) सर्वप्रेरकदेवताकम् (ऐन्द्रम्) ऐश्वर्य्य-
वद्देवताकम् (अहौषम्) हुतवानस्मि (माम्) आत्मानम् (अधाम्) धारित-
वानस्मि (प्राजापत्या) प्रजापतिः ईश्वरो गृहस्थो वा, तद्देवताका (रुद्रान्)
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥ १५७
वाला विकङ्कत काष्ठ का बना हुआ भुजा तुल्य चमचा ] को तीन बार मैंने उठाया है,
रुद्रों [ शत्रुनाशक शूरवीरों ] को मैंने तृप्त किया है २६, ( यत् बर्हिषि स्रुचं निधाय
उन्मृज्य उत्तरतः पाणी निरमार्शं तेन ओषधिवनस्पतीन् अप्रैषम् ३० ) जो
कुशासन पर स्रुचा को धर के उत्तर की ओर दोनों हाथों को मैंने धोया है, उससे
ओषधि वनस्पतियों को मैंने तृप्त किया है ३०, ( यत् द्वितीयम् उन्मृज्य पित्र्यु-
पवीतं कृत्वा दक्षिणतः पितृभ्यः स्वधाम् अकार्षम् तेन पितॄन् अप्रैषम् ३१ ) जो
दूसरी [ स्रुचा ] को धोकर पित्र्य [ पितृतीर्थ अर्थात् तर्जनी और अंगूठे के बीच ] में
यज्ञोपवीत करके दक्षिण ओर में पितरों [ बड़े बूढ़े विद्वानों ] के लिये स्वधा [ अन्न ]
मैंने किया है, उस से पितरों [ बड़े बूढ़े विद्वानों ] को मैंने तृप्त किया है ३१. ( यत् प्रथमं
प्राशिषं तेन प्राणान् अप्रैषम् ३२ ), जो पहिली [ हवि ] को मैंने खाया है, उस से प्राणों
को मैंने तृप्त किया है ३२, ( यत् द्वितीयं तेन गर्भान्, तस्मात् अनश्नन्तः गर्भाः जीवन्ति,
३३ ) जो दूसरी [ हवि ] को [ मैंने खाया है ] उससे गर्भो को [ मैंने तृप्त किया है ]
इस कारण बिना खाते हुये [ अर्थात् नाभि की नाड़ी से रस खींचते हुये ] गर्भ जीते हैं ३३,
( यत् अन्ततः सर्वम् एव आप्राशिषं तेन विश्वान् देवान् अप्रैषम् ३४) जो अन्त में सब
ही [हवि] को मैंने खा लिया है उस से सब दिव्य गुणों को मैंने तृप्त किया है ३४, ( यत् उदकम्
अप्रक्षालितया स्रुचा न्यनैषं तेन सर्पेतर्जनान् अप्रैषम् ३५ ) जो जल को बिना धुली
स्रुचा से मैंने गिराया है, उससे गतिशील से भिन्न पामरजनों को मैंने तृप्त किया है ३५,
( यत् प्रक्षालितया तेन सर्पपुण्यजनान् ३६ ) जो धुली हुई [ स्रुचा ] से [ मैंने जल
गिराया है ], उससे गतिशील पवित्र आचरण वाले लोगों को [ मैंने तृप्त किया है ] ३६,
( यत् अपरेण स्रुचा उदकम् आहवनीयं न्यनैषं तेन गन्धर्वाप्सरसः अप्रैषम् ३७ )
जो दूसरी स्रुचा से जल को आहवनीय अग्नि पर मैंने गिराया है, उससे गन्धर्व अप्सरसों
[ पृथिवी के धारण करने वालों और आकाश में चलने वालों ] को मैंने तृप्त किया है ३७,
( यत् स्रुवं स्रुचं च प्रत्यताप्तं तेन सप्तऋषीन् अप्रैषम् ३८ ) जो स्रुवा [ खैर की
लकड़ी का बना हुआ हाथ भर का यज्ञपात्र ] और स्रुचा को मैंने तपाया है, उससे सात
ऋषियों [ त्वचा, नेत्र, कान, जिह्वा, नाक, मन और बुद्धि ] को मैंने तृप्त किया है ३८,
शत्रुरोधकान् ( अप्रैषम् ) प्रीञ् तर्पणे—लुङ् । तर्पितवानस्मि ( प्राशिषम् ) प्रक-
र्षेण भक्षितवानस्मि ( अनश्नन्तः ) न भक्षयन्तः ( सर्पेतर्जनान् ) सर्पन्ति गच्छन्ति
सर्पाः गतिशीलाः । इतरः भिन्नः जनः पामरलोकः । गतिशीलेभ्यो भिन्नान्
पामरजनान् ( सर्पपुण्यजनान् ) गतिशीलान् पवित्राचरणान् ( गन्धर्वाप्सरसः )
गां वाणीं पृथिवीं गतिं वा धरति धारयति वा स गन्धर्वः । कृगृपृदुभ्यो वः
( उ० १ । १५५ ) गो+धृञ् धारणे—वप्रत्ययः, गो शब्दस्य गम् । सर्त्तेरपूर्वादसिः
( उ० ४ । २३७ ) अप् + सृ गतौ—असिः । अप्सरसः अप्सु आकाशे सरणशीलाः ।
पृथिवीधारकान् आकाशे गमनशीलान् च ( सप्तऋषीन् ) इगुपधात् कित्
( उ० ४ । १२० ) ऋषी गतौ दर्शने च—इन् । ऋत्यकः ( पा० ६ । १ । १२५ ) इति
प्रकृतिभावः । सप्त ऋषयः प्रतिष्ठिताः शरीरे—यजु० ३४ । ५५ । त्वक्चक्षुःश्रवण-