चरक संहिता (प्रथम भाग: सूत्र, निदान, विमान, शारीर व इन्द्रिय स्थान)
Charaka Samhita Part 1 with Hindi Translation
महर्षि चरक व अग्निवेश द्वारा
स्रोत: चौखम्बा विद्याभवन · चौखम्बा विद्याभवन (उद्गम)
अ० ८ ] विमानस्थानम् ५८३
अ० ८ ] विमानस्थानम् ५८३
वादस्तु खलु भिषजां वर्तमानो वर्तेतायुर्वेद एव, नान्यत्र ॥ ६७ ॥
वैद्यजनों के वाद का विषय केवल आयुर्वेद ही है, अन्यत्र नहीं ॥ ६७ ॥
अत्र हि वाक्यप्रतिवाक्यविस्तराः केवलाश्चोपपत्तयश्च सर्वाधिकर-
णेषु । ताः सर्वाः सम्यगवेक्ष्यावेक्ष्य सर्वं वाक्यं ब्रूयात्, नाप्रकृतकम-
ज्ञाक्षमपरीक्षितमसाधकमकुलमव्यापकं वा, सर्वं च हेतुमद् ब्रूयात्,
हेतुमन्तो ह्यकलुषाः सर्व एव वादविग्रहाः चिकित्सिते कारणभूताः;
प्रशस्तबुद्धिवर्धकत्वात्, सर्वारम्भसिद्धिं ह्यवहत्यनुपहता बुद्धिः ॥ ६८ ॥
इस आयुर्वेद में वाक्य, प्रतिवाक्य, इसका विस्तार, सम्पूर्ण उपपत्तियां ये
सब बातें प्रकरणों में हैं। उन सबका भली प्रकार देखकर सम्पूर्ण वाक्य कहना
चाहिये । अप्रकृतक ( असम्बद्ध ), शास्त्ररहित, अपरीक्षित, साधकरहित, बिना
जाने कुछ नहीं कहना चाहिये; जो कुछ कहना हो वह सब कारण वा हेतु,
युक्तिपूर्वक कहना चाहिये, क्योंकि हेतुपूर्वक कहे हुए सम्पूर्णवाद-विग्रह
स्वच्छ होते हैं, तथा चिकित्सा में कारणभूत हैं, क्योंकि वे निर्मलबुद्धि सब
प्रकार की सफलता को उत्पन्न करती है ॥ ६८ ॥
इमानि खलु तावदिह कानिचित्प्रकरणानि ब्रूमो भिषजां ज्ञानार्थम् ।
ज्ञानपूर्वकं कर्मणां समारम्भं प्रशंसन्ति कुशलाः ॥ ६६ ॥
ज्ञात्वा हि कारण-करण-कार्ययोनि-कार्य-कार्यफलानुबन्ध-देश-कालप्रवृ-
त्त्युपायान्सम्यगभिनिर्वर्तमानः कार्याभिनिवृत्ताविष्टफलानुबन्धं कार्य-
मभिनिर्वर्तयत्यनतिमहता प्रयत्नेन कर्ता ॥ ७० ॥
निम्न कुछ प्रकरणों को वैद्यों के ज्ञान के लिये कहते हैं क्योंकि विद्वान्
लोग ज्ञानपूर्वक कर्मों का आरम्भ करने की प्रशंसा करते हैं। कारण, करण,
कार्ययोनि, कार्य, कार्यफल, अनुबन्ध, देश, काल, प्रवृत्ति और उपाय, इनको
भली प्रकार जान कर ही कर्म करता हुआ कर्त्ता स्वल्प प्रयत्न से ही कार्यसमाप्ति
पर फल देने वाले कार्य का सम्पादन करता है ॥ ७० ॥
तत्र कारणं नाम तत्, यत्करोति, स एव हेतुः, स कर्ता ॥ ७१ ॥
कारण—जो करता है वही 'कारण' है, इसी को हेतु या 'कर्त्ता'
कहते हैं ॥ ७१ ॥
करणं पुनस्तद्, यदुपकरणायोपकल्पते कर्तुः कार्याभिनिर्वृत्तौ प्रय-
तमानस्य ॥ ७२ ॥
करण—प्रयत्न करने वाले कर्त्ता के कार्य को पूर्ण करने के लिये जिस
साधन की अपेक्षा होती है, उस साधन को 'करण' कहते हैं ॥७२॥
कार्ययोनिस्तु सा, या विक्रियमाणा कार्यत्वमेवाऽऽपद्यते ॥७३॥
५८४ चरकसंहिता [ अ० ८
कार्ययोनि—जो विकृत होकर कार्य रूप से प्रकट होती है ॥ ७३ ॥
कार्यं तु तद्, यस्याभिनिर्वृत्तिमभिसंधाय प्रवर्तते कर्ता ॥ ७४ ॥
कार्य — जिसकी सफलता को सामने रखकर कर्त्ता प्रवृत्त होता है ॥७४॥
कार्यफलं पुनस्तद्, यत्प्रयोजना कार्याभिनिर्वृत्तिरिष्यते ॥ ७५ ॥
कार्यफल — जिस मतलब से कार्य किया जाता है ॥७५॥
अनुबन्धस्तु खलु स यः कर्तारमवश्यमनुबध्नाति कार्यादुत्तरकालं
कार्यनिमित्तः शुभो वाऽप्यशुभो वा भावः ॥ ७६ ॥
अनुबन्ध— कार्य करने के पीछे जो शुभ या अशुभ ( कार्यजन्य ) कर्म के
कारण कर्त्ता को कर्म से बांधता है, उसका नाम 'अनुबन्ध' है ॥७६॥
देशस्त्वधिष्ठानम् ॥ ७७ ॥
देश—अधिष्ठान, आश्रयस्थान है ॥७७॥
कालः पुनः परिणामः ॥ ७८ ॥
काल का अर्थ परिणाम है ॥७८॥
प्रवृत्तिस्तु खलु चेष्टा कार्यार्था, सैव क्रिया कर्म यत्नः कार्य-
समारम्भश्च ॥ ७६ ॥
प्रवृत्ति—प्रवृत्ति का अर्थ कार्य के लिये चेष्टा, इसीका नाम क्रिया, कर्म,
यत्न और कार्य-समारम्भ ( प्रारम्भ ) है ॥ ७६ ॥
उपायः पुनस्त्रयाणां कारणादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्
कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या... कार्यकार्या
वाले वैद्य को चाहिये कि कार्य करने से पूर्व सम्पूर्ण परीक्षा से परीक्षणीय वस्तु
की परीक्षा करके काम करना आरम्भ करे ॥८१॥
तत्र चेद्विद्वाङ् अभिषग्वा भिषजं कश्चिदेवं पृच्छेत्-वमन-विरेचना-
स्थापनानुवासन-शिरोविरेचनानि प्रयोक्तुकामेन भिषजा कतिविधया
परीक्षया कतिविधमेव परीक्ष्यं, कश्चात्र परीक्ष्यविशेषः, कथं च परी-
क्षितव्यः, किंप्रयोजना च परीक्षा, क्व च वमनादीनां प्रवृत्तिः, क्व च
निवृत्तिः, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे च किं नैष्ठिकं, कानि च वमना-
दीनां भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्तीति ॥ ८२ ॥
यदि कभी भिषग् अथवा साधारण मनुष्य, जो वैद्य नहीं, वैद्य से पूछे कि
वमन, विरेचन, आस्थापन, अनुवासन, शिरोविरेचन देने की इच्छा वाले वैद्य
की कितनी प्रकार की परीक्षायें, कितने प्रकार का परीक्ष्य और परीक्षा में विशे-
षता क्या है, उसकी किस प्रकार से परीक्षा करनी चाहिये, परीक्षा का क्या
प्रयोजन है ? वमन आदि का कहाँ प्रयोग करना और कहाँ नहीं करना चाहिये!
प्रवृत्ति और निवृत्ति दोनों के लक्षण मिलें तो क्या करना ? वमन आदि कार्यों में
कौन से औषध द्रव्य काम में आते हैं, इत्यादि प्रश्न करे तब निम्न प्रकार से
उत्तर देना चाहिये ॥ ८२ ॥
स एवं पृष्टो यदि मोहयितुमिच्छेत्, ब्रूयादेनं - बहुविधा हि परी-
क्षा तथा परीक्ष्यविधिभेदः, कतमेन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया
परीक्षया केन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्य भेदाग्रं
भवान्पृच्छत्याख्यायमानं, नेदानीं भवताऽन्येन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण
भिन्नया परीक्षयाऽन्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्या-
भिलषितमर्थं श्रोतुमहमन्येन परीक्षाविधिभेदप्रकृत्यन्तरेणान्येन वा
विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यं भित्त्वाऽन्यथाऽऽचक्षाण इच्छां प्रपूर-
येयमिति ॥ ८३ ॥
यदि वैद्य पूछने वाले को परेशान करना चाहे तो-परीक्षा और परीक्षा-
विधि इनके अनेक भेद होते हैं । आप कौन सी विधि-भेद-प्रकृति से भिन्न
परीक्षा से अथवा कौन से विधि-भेद-प्रकृति से भिन्न परीक्ष्य के भेद को पूछना
चाहते हैं। वही कहा जाय ? आप से बिना यह जाने कि आप कौन से विधि-
भेद-प्रकृति से भिन्न परीक्षा वा कौन से विधि-भेद-प्रकृति से भिन्न परीक्ष्य को
जानना चाहते हैं, मैं और भेदों को कहकर आपकी इच्छा को पूर्ण नहीं
कर सकता ॥८३॥
५८६ चरकसंहिता [ अ० ८
स यदुत्तरं ब्रूयात्तत्परीक्ष्योत्तरं वाक्यं स्याद्यथोक्तं प्रतिवचनविधि-
मवेक्ष्य; सम्यग्यदि तु ब्रूयात्, न चैनं मोहयितुमिच्छेद्, प्राप्तं तु वच-
नकालं मन्येत काममस्मै ब्रूयादाप्तमेव निखिलेन ॥ ८४ ॥
इस पर जो उत्तर वह दे, उसकी परीक्षा करके, प्रतिवचन विधि के अनु-
सार उचित उत्तर दे। यदि वह भली प्रकार से कहे और इसको चक्कर में
डालकर चाहे तो इसके लिये सब कुछ विश्वस्त रूप से कह दे ॥८४॥
द्विविधा खलु परीक्षा ज्ञानवतां प्रत्यक्षमनुमानं च, एतद्धि द्वय-
मुपदेशश्च परीक्षा स्यात् । एवमेषा द्विविधा परीक्षा, त्रिविधा वा
सहोपदेशेन ॥ ८५ ॥
बुद्धिमानों के लिये परीक्षा दो प्रकार की है। प्रत्यक्ष और अनुमान (ये
दोनों पहले कहे गये हैं) और तीसरी उपदेश भी परीक्षा है, इस प्रकार से यह
दो प्रकार की परीक्षा उपदेश (आप्तोपदेश) के साथ तीन प्रकार की हो
जाती है ॥ ८५ ॥
दशविधं तु परीक्ष्यं कारणानि यदुक्तमग्रे। तदिह भिषगादिषु
संसार्य संदर्शयिष्यामः—इह कार्यप्राप्तेः कारणं भिषक्, करणं पुनर्भै-
षजम्, कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, कार्यं धातुसाम्यं, कार्यफलं सुखावाप्तिः,
अनुबन्धस्तु खल्वायुः, देशो भूमिरातुरश्च। कालः पुनः संवत्सरश्चाऽऽतु-
रावस्था च। प्रवृत्तिः प्रतिकर्मसमारम्भः। उपायस्तु भिषगादीनां सौष्ठ-
वमभिविधानं च सम्यक्। इहाप्यस्योपायस्य विषयः पूर्वेणैवो पाय विशे-
षेण व्याख्यात इति कारणादीनि दश दशसु भिषगादिषु संसार्य संद-
र्शितानि, तथैवाऽऽनुपूर्व्या एतद्दशविधं परीक्ष्यमुक्तम् ॥ ८६ ॥
पहिले यह कहा है कि परीक्ष्य (कारण आदि) वस्तु दस प्रकार
की हैं। इसी को भिषग् आदि में घटाकर दिखाते हैं यहां कार्यप्राप्ति में कारण
भिषक् है, औषध करण है। धातुओं की विषमता कार्ययोनि है। धातुओं को
समान करना कार्य है। सुख का मिलना कार्यफल है। आयु अनुबन्ध है।
भूमि और रोगी देश हैं। संवत्सर और रोगी की अवस्था काल है। प्रत्येक कर्म
का आरम्भ करना प्रवृत्ति है। भिषग् औषध, परिचारक और रोगी इनका भली
प्रकार से मेल उपाय है। यहाँ पर भी इस उपाय के सम्बन्ध में सब बातें
पूर्वोक्त उपायविशेष के साथ कह दी हैं। धातुसाम्य रूपी कार्य के करने पर
आरोग्यता निश्चित है। इस प्रकार से कारण आदि दसों को भिषग् आदि में
घटाकर दिखा दिया है, इसी प्रकार क्रम से यह दश प्रकार का 'परीक्ष्य' कह
दिया है ॥ ८६ ॥