गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२४४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २१ ।।
प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनुप्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥ २० ॥
कण्डिका २० ॥ दस गुणित चार पदार्थों का विराट् से सम्बन्ध ॥
( सः वै एषः दशधा चतुः सम्पद्यते ) वह ही यह [ ब्रह्मा ] दस प्रकार चार बार
[ पदार्थों ] को प्राप्त करता है। ( दश च ह वै चतुः विराजः अक्षराणि ) और भी
दस चार बार [ १० × ४ = ४० ] विराट् [ छन्द ] के अक्षर होते हैं ( तं गर्भाः
उपजीवन्ति ) उस [ विराट् ] के सहारे गर्भ [ गर्भ के बालक ] जीते हैं। ( श्रीः
वै विराट् यशः अन्नाद्यम् ) [ क्योंकि ] विराट् ही श्री [ शोभा वा सम्पत्ति ] है और
यश खाने योग्य अन्न है। ( तत् श्रियम् एव विराजं यशसि अन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति )
इसलिये विराट् अर्थात् श्री को यश अर्थात् खाने योग्य अन्न में वह स्थापित करता है।
( इदं सर्वं प्रतिष्ठन्तीः अनु प्रतिष्ठति ) यह सब [ जगत् ] ठहरी हुई [ शक्तियों ] के
साथ ठहरा रहता है। ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद ) वह सन्तानों और
पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है ॥ २० ॥
भावार्थ : और विशेषः-कण्डिका १५ में देखो ॥ २० ॥
कण्डिका २१ ॥
अनर्वाणं ह वै देवं दध्यङ्ङाङ्गिरसः उपसीदं ह यज्ञस्य श्रृष्टिं समश्नवामहा इति
स दध्यङाङ्गिरसोऽब्रवीद्यो वै सप्तदशं प्रजापतिं यज्ञेऽन्वितं वेद नास्य यज्ञो रिष्यते १
न यज्ञपति रिष्यन्त इति ता वा एताः पञ्च व्याहृतयो भवन्त्यों श्रावयास्तु श्रौषड्
यज ये यजामहे वौषडिति स दध्यङाङ्गिरसोऽब्रवीन्न वयं विद्मो यदि ब्राह्मणाः १
स्मो यद्यब्राह्मणाः स्मो यदि तस्य ऋषेः स्मो यदि नान्यस्येत्यनर्वाणञ्च ह वा ऋता-
वन्तञ्च पितरः स्वधायामावृषायन्त वयं वदामहै ३ वयं वदामहा १ इति सोऽयात्
स्वायम्भुवो वा ऋतावन्तो मदेयातां २ न वय वदामहा ३ इति तस्मात् प्रवरे प्रवृ-
यमाणे वाचयेद्देवाः पितर इति तिस्रो य एति संयजति स भवति यश्च न ब्रूते
यश्च न ब्रूत इति ब्राह्मणम् ॥ २१ ॥
कण्डिका २१ ॥ यज्ञ के विषय में दध्यङ् और अनर्वा का वार्तालाप ॥
( अनर्वाणं ह वै देवम् आङ्गिरसः दध्यङ् उपसीदम् ) प्रसिद्ध है अनर्वा [ अहिं-
२०- ( चतुः ) द्वित्रिचतुर्भ्यः सुच् ( पा० ५ । ४ । १८ ) रात्सस्य ( पा० ८ २ ।।
२४ ) सलोपः । चतुर्वारम् ( उपजीवन्ति ) आश्रित्य जीवनं कुर्वन्ति ( विराट् )
वि + राजृ दीप्तौ ऐश्वर्ये च-क्विप् । विराजो दिशः-पिङ्गल सूत्राणि ३ । ५ ।
दशाक्षरचतुष्पादं छन्दः । श्रीः ।।
२१- ( अनर्वाणम् ) स्नामदिपद्यति० ( उ० ४ । ११३ ) ऋ गतौ हिंसायां
च-वनिप् । अहिंसकम् । अनिन्द्यम् । ऋषिविशेषम् ( दध्यङ् ) सर्वधातुभ्यः इन्
१. पू. सं. रिष्यति, ब्राह्मणा इति पाठः ॥
२. अत्र द्विवचनप्रयोगोऽशुद्धः, "मदेरन्" इति भवितव्यम् ।। सम्पा० ।।

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २१ ॥ २४५
सक ] देव [ विद्वान् ] के पास वेदवेत्ता दध्यङ् [ स्थिरता प्राप्त करने वाला ] पहुँचा ।
( सः आङ्गिरसः दध्यङ् अब्रवीत् यज्ञस्य ह श्रुष्टिं समश्नवामहै इति ) वह वेदवेत्ता
दध्यङ् बोला—यज्ञ की शीघ्रता को हम मिल कर पावें । ( यः वै सप्तदशं प्रजापतिं
यज्ञे अन्वितं वेद, अस्य यज्ञः न रिष्यते न यज्ञपतिं रिष्यन्ते इति ) [ अनर्वा बोला ]
जो पुरुष यज्ञ में सत्रहवें [ ४ वेद + ४ वर्ण + ४ आश्रम = ४ पुरुषार्थ अर्थात्
धर्म अर्थ काम मोक्ष इन सोलह के सहित सत्रहवें ] प्रजापति [ प्रजापालक परमात्मा ] को
यज्ञ में संगत जानता है, उसका यज्ञ नहीं नष्ट होता है और न यज्ञपति [ यजमान ] को वे
[ शत्रु ] नष्ट करते हैं । ( ताः वै एताः पंच व्याहृतयः भवन्ति, ओं श्रावय, अस्तु
श्रौषट्, यज, ये यजामहै वौषट् इति ) और वे ही यह पांच व्याहृतियां हैं—ओं श्रावय
[ ओं, तू सुना ], अस्तु श्रौषट् [ श्रवण होवे ], यज [ यज्ञ कर ], ये यजामहै [ जो हम
लोग यज्ञ करते हैं ], वौषट् [ आहुति पहुँचे—देखो क० १० ] । ( सः आङ्गिरसः दध्यङ्
अब्रवीत् वयं न विद्मः यदि ब्राह्मणाः स्मः यदि अब्राह्मणाः स्मः यदि तस्य ऋषेः
स्मः यदि अन्यस्य, न, इति ) वह वेदवेत्ता दध्यङ् बोला—हम नहीं जानते यदि हम
ब्राह्मण हैं, यदि अब्राह्मण हैं, यदि उस ऋषि के हैं यदि अन्य के, यह भी नहीं [ जानते ] ।
( अनर्वाणः च ह वै ऋतावन्तः च पितरः स्वधायाम् आवृषायन्ते वयं वदामहै ३
वयं वदामहै १ इति ) [ अनर्वा बोला ] अहिंसक और सत्यवान् ही पितर [ पालन
करने हारे पुरुष ] अन्न के विषय में इन्द्र [ ऐश्वर्यवान् ] के समान आचरण करते हैं, यह
हम जानें यह हम जानें । ( सः अयात् स्वायम्भुवः वै ऋतावन्तः मदेयातां वयं न
वदामहै ३ इति ) उस दध्यङ् ने जाना—स्वयम्भू [ अपने आप वर्त्तमान परमात्मा ] को
देवता मानने वाले सत्यवान् पुरुष दीन होवें, यह हम न जानें । ( तस्मात् प्रवरे प्रक्रिय-
म.णे वाचयेत्—देवाः पितरः इति तिस्रः ) इसलिये श्रेष्ठ व्यवहार वा यज्ञ के प्रवर्त्तमान
( उ० ४ । ११८ ) दध दाने धारणे च—इन् + अञ्चु॒ गतिपूजनयोः - क्विन् ।
धारणं स्थैर्यम् अञ्चति प्राप्नोति यः सः ( आङ्गिरसः ) वेदवेत्ता ( उपसीदम् )
उप—असीदत् ( श्रुष्टिम् ) श्रु गतौ श्रवणे च—क्तिन् सुडागमः । श्रुष्टीति क्षिप्रनामाशु
अष्टीति—निरु० ६ । १२ । शीघ्रताम् ( सप्तदशम् ) चत्वारो वेदाः, चत्वारो वर्णाः,
चत्वार आश्रमाः, धर्मार्थकाममोक्षा इति चत्वारः पुरुषार्थाः, एतैः षोडशभिः सहितं
सप्तदशं प्रजापतिम् ( प्रजापतिम् ) प्रजास्वामिनं परमात्मानम् ( अन्वितम् )
अनुगतम् । संगतम् ( रिष्यते ) नश्यति ( रिष्यन्ते ) नाशयन्ति ( अनर्वाणः )
अदुष्टाः ( ऋतावन्तः ) ऋतवन्तः । सत्यवन्तः ( स्वधायाम् ) अन्ने—निघ० २ । ७
( आवृषायन्ते ) कर्तुः क्यङ् सलम्पश्च ( पा० ३ । १ । ११ ) आ+वृषन् वृष वा
क्यङ् । समन्ताद् वृष इन्द्र इव आचरन्ति ( अयात् ) या गतो = ज्ञाने—लङ्
ज्ञातवान् ( स्वायंभुवः ) स्वयंभू—अण् । जसः सुः । स्वयम्भूः परमात्मा देवता
येषां ते ( मदेयाताम् ) मद दैन्ये—वि० लि० । दीना दरिद्रा भवेयुः ( प्रवरे )
श्रेष्ठव्यवहारे । यज्ञे ( प्रक्रियमाणे ) प्रकर्षेण स्वीक्रियमाणे । प्रवर्त्तमाने ( भवति )
सत्तावान् भवति ( न ब्रूते ) असत्यं न कथयति ॥