गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १३ ४८१
हलोंकमवरुन्धे । आहं सरस्वतीवतोरित्यच्छावाकस्य । इन्द्राग्न्योरवो वृण इति,
एतद् ह वा इन्द्राग्न्योः प्रियं धाम यद्भागिति, प्रियेणैवेनो तद्धाना समद्धंयति ।
प्रियेणैव धाम्ना समृद्धयते, य एवं वेद ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ अहीन वा अहर्गण यज्ञ में परिधानीया अर्थात्
समाप्ति वाली ऋचाओं का वर्णन ॥
( अथ अतः परिधानीयाः एव ) अब यहाँ परिधानीया ही [ समाप्ति वाली
ऋचायें कही जाती हैं ] । ( ते स्याम देव वरुण इति, मैत्रावरुणस्य ) ते स्याम देव
वरुण ॰॰॰॰॰१, ऋग्० ७ । ६६ । ६, यह मैत्रावरुण की [ परिधानीया ] है । ( इषं स्वश्च
धीमहि इति, अयं वै लोकः इषम् इति, असौ वै लोकः स्वः इति, उभो एव एनौ तौ
लोकात् च आरभते ) इषं स्वश्च धीमहि--अन्न और सुख को हम धारण करें [ यह
उस मन्त्र का तीसरा पाद है ], यह ही लोक अन्न है, वह ही लोक सुख है, इससे दोनों ही
उन [ दो लोकों ] को इस लोक से वह अवश्य पाता है । ( व्यन्तरिक्षमतिरत् इति
ब्राह्मणाच्छंसिनःविवृतृचम् ) व्यन्तरिक्षम् अतिरत् ॰॰॰॰॰अथर्व० २० । २८ । १-३,
यह ब्राह्मणाच्छंसी का विवृतृच् [ विवृ-खोलना, शब्द वाला तीन मन्त्रों का समूह, परि-
धानीया ] है । ( स्वर्गम् एव लोकम् एताभिः विवृणोति ) स्वर्ग ही लोक को इन [ तीन
ऋचाओं ] से वह खोल देता है [ विवृ शब्द का अर्थ--खोलना-है, मन्त्र के वि शब्द से
विवृ-खोलना-लिया है ] ( मदे सोमस्य रोचना, इन्द्रो यदभिनद् वलम् इति, सिषा-
सवः ह वै एते यत् दीक्षिताः, तस्मात् एषा बलवती भवति ) मदे सोमस्य
रोचना, इन्द्रः यन् अभिनद् वलम् [ तृच के पहिले मन्त्र के यह दूसरे और तीसरे पाद हैं,
तीसरे पाद में वल शब्द है ], देने की इच्छा वाले ही यह सब हैं जो दीक्षा पाये हुये हैं,
इसलिये यह ऋचा बलवती [ वल शब्द वाली ] है । ( उद्गा आजदङ्गिरोभ्य
आविष्कृण्वन् गुहा सतीः, अवाञ्चं नुनुदे वलम् इति, सनिम् एतेभ्यः एतया
१३--( परिधानीयाः ) समाप्तिसाधनभूता ऋचः ( इषम् ) अन्नम् (स्वः)
सुखम् ( धीमहि ) धारयामहे ( लोकात् ) अस्माल्लोकात् ( च ) अवधारणे
( आरभते ) आलभते । प्राप्नोति ( वि ) विविधम् । वियुक्तम् । (अतिरत् ) पारं
कृतवान् (विवृतृचम् ) विवृशब्दयुक्त तृचम् ( विवृणोति ) विवृतं करोति
( मदे ) आनन्दे ( सोमस्य ) ऐश्वर्यस्य ( रोचना ) विभक्तेराकारः । रोचनया ।
प्रीत्या ( इन्द्रः ) परमेश्वर्यवान् परमात्मा ( यत् ) यदा ( अभिनत् ) व्यदारयत्
( वलम् ) हिंसकम् । विघ्नम् ( सिषासवः ) षणु दाने वा षण संभक्तौ-सनि
उप्रत्ययः । सनीवन्तर्द्धं० ( पा० ७ । २ । ४६ ) इटो विकल्पनाद् अभावपक्षे
जनसनखनां० ( पा० ६ । ४ । ४२ ) आत्वम् । सनितुं दातुं वेच्छवः ( वलवती )
वलशब्दयुक्ता ऋक् ( उद् ) ऊर्ध्वम् ( गाः ) वाणीः । विद्याः ( आजत् ) अज
गतिक्षेपणयोः-लङ् । अगमयत् ( अङ्गिरोभ्यः ) विज्ञानिभ्यः ( आविष्कृण्वन् )
प्रकटयन् (गुहा ) गुहायाम् । गुप्तावस्थायाम् ( सतीः ) विद्यमानाः ( अर्वाञ्चम् )
३१

४७२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १३
अवरुन्धे ) उद्गा आजदङ्गिरोभ्यः......[ यह उस तृच का दूसरा मन्त्र है ] इससे लाभ
इन [ दीक्षितों ] के लिये इस [ ऋचा ] से वह प्राप्त करता है । ( इन्द्रेण रोचना दिवो
दृळ्हानि दृंहितानि च स्थिराणि न पराणुदे इति, स्वर्गम् एव लोकम् एतया अहरहः
अवरुन्धे ) इन्द्रेण रोचना दिवः......[ यह तृच का तीसरा मन्त्र है ] स्वर्ग ही लोक को
इस [ ऋचा ] से दिन दिन वह [ यजमान ] प्राप्त करता है । ( आहं सरस्वतीवतोः,
इति अच्छावाकस्य ) आहं सरस्वतीवतोः .... ऋग्० ८ । ३८ । १० । यह अच्छावाक
की [ परिधानीया ऋचा ] है । ( इन्द्राग्न्योरवो वृणे, इति, एतत् ह वै इन्द्राग्न्योः
प्रियं धाम यत् वाक् इति ) इन्द्राग्न्योरवो वृणे, [ यह उसी मन्त्र का दूसरा पाद है ],
इन्द्र और अग्नि का यह ही प्रिय धाम है [ मन्त्रोक्त-अवः--रक्षा ही धाम वा स्थान है ],
जो वाणी [ सरस्वती ] है । ( प्रियेण एव धाम्ना एनौ तत् समर्धयति ) प्रिय धाम से
ही इन दोनों [ इन्द्र और अग्नि ] को तब वह [ अच्छावाक ] समृद्ध [ सफल ] करता है ।
( प्रियेण एव धाम्ना समृध्यते यः एवं वेद ) प्रिय धाम से ही वह समृद्ध होता है, जो
ऐसा विद्वान् है ॥ १३ ॥
भावार्थ :-कण्डिका १२ के समान है ॥ १३ ॥
विशेष: १-इस कण्डिका को मिलाओ-ऐ० ब्रा० ६ । ७ ॥
विशेष: २-शुद्धिपत्र नीचे दिया जाता है ॥
अशुद्ध शुद्ध प्रमाण
इषांश्च इषं वेद तथा ऐ० ब्रा०
स्वधी० स्वश्च धी० ,, ,,
व्यन्ततरिक्ष व्यन्तरिक्ष ,, ,,
धामः धाम ऐतरेय ब्राह्मण
विशेषः ३-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१-ते स्याम देव वरुण ते मित्र सूरिभिः सह । इषं स्वश्च धीमहि-ऋ०
७ । ६६ । ६, साम० उ० ४ । १ । ८ ॥ ( देव ) हे देव ! [ विजय चाहने वाले वीर ]
( वरुण ) हे वरुण ! [ श्रेष्ठ ] ( मित्र ) हे मित्र ! [ सर्वोपकारी ] ( सूरिभिः सह )
बुद्धिमानों सहित ( ते ते ) तेरे ही ( स्याम ) हम होवें और ( इषम् ) अन्न ( च ) और
( स्वः ) सुख ( धीमहि । धारण करें ॥
अधोगतम् ( नुतुदे ) प्रेरितवान् ( सनिम् ) लब्धितम् ( इन्द्रेण ) परमेश्वर्यवता
परमात्मना ( रोचना ) रोचनानि । प्रकाशाः (दिवः ) व्यवहारस्य (दृळ्हानि )
दृह वृद्धौ-क्तः । दृढीकृतानि ( बृंहितानि ) दृहि वृद्धौ-क्तः । वर्धितानि । विस्ता-
रितानि ( स्थिराणि ) स्थितिशीलानि ( न ) निषेधे ( पराणुदे ) परा + णुद प्रेरणे
क्विप् । परानोदनाय । दूरे प्रेरणाय ( सरस्वतीवतोः ) वाग्वतोः ( अवः )
रक्षणम् ( आ वृणे ) सर्वतः प्रार्थयामि ( धाम्ना ) स्थानेन ( समर्धयति ) समृद्धौ
करोति ॥