सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है [ इस कण्डिका का मिलान करो—गोपथ पू० १ । १३ ] ॥ २ ॥

१३६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ३ ॥
वर्त्तमामः भ्रेषं न्येति एवम् एव अस्य यज्ञः भ्रेषं न्येति ) और जैसे एक पांव वाला
पुरुष जाता हुआ अथवा एक पहिये वाला रथ चलता हुआ गिर जाता है, वैसे ही इसका यज्ञ
गिर जाता है । (यज्ञस्य भ्रेषम् अनु यजमानः भ्रेषं न्येति) यज्ञ के गिराव के साथ यजमान
गिर जाता है । (यजमानस्य भ्रेषम् अनु ऋत्विजः भ्रेषं नियन्ति) यजमान के गिराव के
समय ऋत्विज् लोग गिर जाते हैं । ( ऋत्विजां भ्रेषम् अनु दक्षिणाः भ्रेषं नियन्ति )
ऋत्विजों के गिराव के साथ दक्षिणायें गिर जाती हैं । ( दक्षिणानाम् भ्रेषम् अनु
यजमानः पुत्रपशुभिः भ्रेषं न्येति ) दक्षिणाओं के गिराव के साथ यजमान पुत्र और
पशुओं सहित गिर जाता है । ( पुत्रपशूनां भ्रेषम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन भ्रेषं
न्येति ) पुत्र और पशुओं के गिराव के साथ यजमान स्वर्गलोक से गिर जाता है । (स्वर्गस्य
लोकस्य भ्रेषम् अनु तस्य अर्द्धस्य योगक्षेमः भ्रेषं न्येति, यस्मिन् अर्द्धे यजन्ते इति
ब्राह्मणम् ) स्वर्गलोक के गिराव के साथ उसकी सम्पत्ति का योगक्षेम [ पाने योग्य का
पाना और पाये हुये का बचाना ] गिर जाता है, जिस सम्पत्ति में लोग यज्ञ करते हैं—यह
ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है [ इस कण्डिका का मिलान करो—गोपथ पू० १ । १३ ] ॥ २ ॥
भावार्थः—कर्मकुशल ऋत्विजों के न होने से यज्ञ में विघ्न पड़ता है ॥ २ ॥
कण्डिका ३ ॥
तदु ह स्माह श्वेतकेतुरारुणेयो ब्रह्माणं दृष्ट्वा भाषमाणमर्द्धं मेऽस्य यज्ञ-
स्यान्तरगादिति, तस्माद् ब्रह्मा स्तुते बहिःपवमाने वाचोयम्यमुपांश्वन्तर्यामाभ्या-
मय ये पवमान उदूचुस्तेऽत्रथ यानि च स्तोत्राणि च शस्त्राण्यावषट्कारात्तेषु स
यदृक्तो भ्रेषन्निश्चच्छेदो भूर्जनदिति गार्हपत्ये जुहुयात्, यदि यजुष्ट ओं भुवो जन-
दिति दक्षिणाग्नौ जुहुयात्, यदि सामत ओं स्वर्जनदित्याहवनीये जुहुयात्, यद्यना-
ज्ञाता ब्रह्मातो ओं भूर्भुवः स्व॒र्जनदोमित्याहवनीय एव जुहुयात्, तद्याकोवाक्य-
स्यर्चां यजुषां साम्नामथर्वाङ्गिरसामथापि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टं सन्ध्रीयते,
तद्यथा लवणेनेत्युक्तं, तद्यथा उभयपात्पुरुषो यद्युभयचक्रो वा रथो वर्त्तमानोऽभ्रेषं
न्येत्येवमेवास्य यज्ञोऽभ्रेषं न्येति, यज्ञस्याऽभ्रेषमनु यजमानोऽभ्रेषं न्येति, यजमान-
स्याभ्रेषमन्वृत्विजोऽभ्रेषं नियन्ति, ऋत्विजामभ्रेषमनु दक्षिणा अभ्रेषं नियन्ति,
दक्षिणानामभ्रेषमनु यजमानः पुत्रपशुभिरभ्रेषं न्येति, पुत्रपशूनामभ्रेषमनु यजमानः
स्वर्गेण लोकेनाभ्रेषं न्येति, स्वर्गस्य लोकस्याऽभ्रेषमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमोऽभ्रेषं
न्येति, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥
कण्डिका ३ ॥ यज्ञ में त्रुटि होने पर प्रायश्चित्त ॥
( आरुणेयः श्वेतकेतुः तम् उ स्म ब्रह्माणं भाषमाणं दृष्ट्वा आह मे अस्य
निघ० २ । १४ ( वर्त्तनिः ) प्रवृत्तिमार्गः ( वदन् ) कथयन् ( अर्द्धम् ) पू० १ । १३ ।
ऋद्धिम् । संपत्तिम् ( अन्तः ) मध्ये ( यन् ) इण् गतौ-शतृः । गच्छन् ( भ्रेषम् ) भ्रेषृ
चलने--घञ् । अधःपतनम् ( न्येति ) निश्चयेन प्राप्नोति ( अर्द्धस्य ) सम्पत्तेः
( योगक्षेमः ) गो० पू० १ । १३ । प्राप्यस्य प्रापणं प्राप्तस्य रक्षणम् ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ३ १३७
यज्ञस्य अर्द्धम् अन्तर् अगात् इति ) अरुण का पुत्र श्वेतकेतु तब ही ब्रह्मा को बोलते
हुये देख कर कहने लगा—मेरे इस यज्ञ का आधा भाग छिप गया। (तस्मात् ब्रह्मा
बहिष्पवमाने वाचोयम्यम् उपांशु यामाभ्याम् अन्तर् स्तुते) इसलिये ब्रह्मा दो
बहिष्पवमान स्तोत्र को वाणी रोक कर चुपचाप दो पहर तक बोलता है। (अथ ये
पवमाने उदूचुः तेषु अथ यानि च स्तोत्राणि च शस्त्राणि आवषट्कारात् तेषु सः
यत् ऋक्तःभ्रेषं नियच्छेत् ओं भूः जनत् इति गार्हपत्ये जुहुयात् ) और जो पुरुष दो
पवमान स्तोत्रों को बोलें उनमें, और जो स्तोत्र और शस्त्र वषट्कार के साथ यज्ञ समाप्ति
तक होते हैं उनमें, वह [ब्रह्मा] जो ऋग्वेद से गिराव [त्रुटि] को रोके, ओम् भूः
जनत्—इन [व्याहृतियों] से गार्हपत्य अग्नि में हवन करे। (यदि यजुष्टः ओं भुवः
जनत् इति दक्षिणाग्नौ जुहुयात् ) जो यजुर्वेद से [त्रुटि को रोके]—ओम् भुवः जनत्—
इनसे दक्षिणाग्नि में हवन करे।( यदि सामतः, ओं स्वः जनत् इति आहवनीये
जुहुयात् ) जो सामवेद से [त्रुटि को रोके ]—ओं स्वः जनत्—इनसे आहवनीय अग्नि में
हवन करे। (यदि अनाज्ञाताः ब्रह्मणो१, ओं भूः भुवः स्वः जनत् ओम् इति आहवनीये
एव जुहुयात् ) जो न जानी हुई ब्रह्मा की क्रियाओं को [रोके ]—ओम् भूः भुवः स्वः
जनत्—इन [व्याहृतियों] से आहवनीय अग्नि में ही हवन करे। (तत् वाकोवाक्यस्य
ऋचां, यजुषां, साम्नाम्, अथर्वाङ्गिरसां अथ अपि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टम्
सन्धीयते ) वह वाकोवाक्य के ऋग्वेद मन्त्रों के, यजुर्वेद मन्त्रों के, सामवेद मन्त्रों के और
चारों वेद मन्त्रों के और वेदों के रस—[ध्वनि] से यज्ञ का दोष सुधर जाता है। (तत्
यथा लवणेन इति उक्तम् ) सो जैसे लवण [खार] के साथ यह कहा गया है [गोपथ
पू० १।१४], (तत् यथा उभयपात् पुरुषः यन् उभयचक्रः रथः वा वर्तमानः
अभ्रेषं न्येति एवम् एव अस्य यज्ञः अभ्रेषं न्येति ) सो जैसे दो पांव वाला पुरुष
चलता हुआ, अथवा दो पहिये वाला रथ वर्त्तमान [जाता हुआ] नहीं चलता [स्थिरता]
पाता है, वैसे ही इस [यजमान] का यज्ञ निश्चलता पाता है। (यज्ञस्य अभ्रेषम् अनु
यजमानः अभ्रेषं न्येति ) यज्ञ की निश्चलता के साथ यजमान निश्चलता [अकर्मण्यता]
पाता है। (यजमानस्य अभ्रेषम् अनु ऋत्विजः अभ्रेषं नियन्ति ) यजमान की
निश्चलता के साथ ऋत्विज् लोग निश्चलता पाते हैं। (ऋत्विजाम् अभ्रेषम् अनु
दक्षिणाः अभ्रेषं नियन्ति ) ऋत्विजों की निश्चलता के साथ दक्षिणार्यें निश्चलता पाती
हैं। (दक्षिणानाम् अभ्रेषम् अनु यजमानः पुत्रपशुभिः अभ्रेषं न्येति ) दक्षिणाओं की
निश्चलता के साथ यजमान पुत्रों और पशुओं सहित निश्चलता पाता है। (पुत्रपशूनाम्
अभ्रेषम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन अभ्रेषं न्येति ) पुत्रों ओर पशुओं की निश्चलता
३—(आरुणेयः) अरुण—ढक् । अरुणस्य पुत्रः ( अन्तर्) अदर्शनम् । मध्ये
(स्तुते) स्तौति (बहिः पवमाने) स्तोत्रविशेषद्वयम् (वाचोयम्यम् ) यम उपरमे
—यत् । वाचः वाण्याः यम्यं यमन विरोधं कृत्वा (उपांशु) अप्रकाशे गुप्ते
(यामाभ्याम् ) प्रहराभ्याम् (उदूचुः) उच्चारितवन्तः (आवषट्कारात् ) वषट्-
१. पू० सं० 'ब्रह्मतो' इति पाठः स चासङ्गतः ॥ सम्पा० ॥