गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ८
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ८ ।। १७
भावार्थः—सब परमाणुओं का संयोग वियोग परमात्मा की शक्ति से होता है और
परमात्मा के अलग अलग अङ्गो की कल्पना करने पर भी वह इतना बड़ा सर्वव्यापो है कि
सब पदार्थों के बाहर भीतर वर्तमान रहने पर वह कुछ नहीं घटता, जैसा कि इसका वेद में
वर्णन है ।
( पूर्णात् पूर्णमुदचति पूर्णं पूर्णेन सिच्यते । उतो तदद्य विद्याम यतस्तत् परिषिच्यते )
अथर्व० १० । ८ । २६ । ( पूर्णात् ) पूर्ण [ ब्रह्म ] से ( पूर्णम् ) सम्पूर्ण [ जगत् ]
( उत् अंचति ) उदय होता है । ( पूर्णेन ) पूर्ण [ ब्रह्म ] करके ( पूर्णम् ) सम्पूर्ण [ जगत् ]
( सिच्यते ) सींचा जाता है । ( उतो ) और भी ( तत् ) उस [ कारण ] को ( अद्य )
आज ( विद्याम ) हम जानें ( यतः ) जिस [ कारण ] से ( तत् ) वह [ सम्पूर्ण जगत् ]
( परिषिच्यते ) सब प्रकार सींचा जाता है ॥ ७ ॥
कण्डिका ८
तमङ्गिरसमभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतपत्तस्माच्छ्रान्तात्तप्तात्सन्तप्ताद्विशि-
नोऽङ्गिरस ऋषीन्निरमिमत, तान् विंशिनोऽङ्गिरस ऋषीनभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमत-
पत्, तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो दशत्यानाङ्गिरसानाषेर्यानन्निरमिमत,
षोडशिनोऽष्टादशिनो द्वादशिन एकचांस्तृचांश्चतुरृचां पञ्चर्चां षडचां द्व्यूचां
सप्तर्चामिति । तानङ्गिरस ऋषीनाङ्गिरसांश्चार्षेयानभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतप्तेभ्यः
श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो यं.न् मन्त्रानपश्यत्स आङ्गिरसो वेदोऽभवत्तमाङ्गिरसं
वेदमभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतपत्तस्माच्छान्तात्तप्तात् सन्तप्ताज्जनदिति द्वैतमक्षरं
व्यभवत् । स य इच्छेत्सर्वैरेतैराङ्गिरोभिश्चाङ्गिरसैश्च कुर्वीयेत्येतयैव तं महाव्याहृत्या
कुर्वीत सर्वैर्ह वा अस्यैतैराङ्गिरोभिश्चाङ्गिरसैश्च कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं
विद्वानेवमेतया महाव्याहृत्या कुरुते ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ बीस अङ्गिरा, दश आङ्गिरस, वेद और
जनत् महाव्याहृति ॥
( तम् ) उस [ अपने ] ( अङ्गिरसम् ) अङ्गिरा [ सर्वव्यापक ] ( ऋषिम् )
ऋषि [ सन्मार्ग दर्शक स्वरूप ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से
दबाया, ( अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से तपाया, भली भांति तपाया ।
( तस्मात् श्रान्तात् तप्तात् संतप्तात् ) उस दबाये हुये, तपाये हुये, भली भांति तपाये
हुये से ( विंशिनः ) बीसवें [ पृथिवी आदि पांच सूक्ष्म भूत, पृथिवी आदि पांच स्थूल
भूत, कान, आंख, नासिका, जिह्वा, त्वचा, पांच ज्ञानेन्द्रिय और वाक्, हाथ, पांव, पायु
इन उन्नीस के सहित बीसवें उपस्थेन्द्रिय ] से सम्बन्ध वाले ( अङ्गिरसः ) अङ्गिरा
८—( विंशिनः ) तस्य पूरणे डट् ( पा० ५ । २ । ४८ ) विंशति—डट् ।
अत इनिठनौ ( पा० ५ । २ । ११५ ) विंश—इनिः । भाषोक्तपृथिव्याद्येकोन-
विंशतिपदार्थैः सहितस्य विंशस्य उपस्थेन्द्रियस्य सम्बद्धानि वेदज्ञानानि
( अङ्गिरसः ) क० ७ । सर्वव्यापकानि ( ऋषीन् ) सन्मार्गदर्शकानि वेदज्ञानानि
२
१७ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ८ ॥
[ सर्वव्यापक ] ( ऋषीन् ) ऋषियों [ सन्मार्ग दर्शक वेद ज्ञानों ] को (निर्-अमिमत)
बनाया। ( तान् विंशिनः ) उन बीसवें से सम्बन्ध वाले ( अङ्गिरसः ) अङ्गिरा
[ सर्वव्यापक ] ( ऋषीन् ) ऋषियों [ वेद ज्ञानों ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ]
ने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से तपाया, भली भांति
तपाया । ( तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यः ) उन दबाये हुए, तपाये हुये, भली
भांति तपाये हुये [ बीसों ] से ( दशतयान् ) दस प्रकार वाले ( आङ्गिरसान् )
अङ्गिरा [ व्यापक ब्रह्म ] से आये हुये ( आर्षेयान् ) आर्षेयों [ ऋषियों, वेद मन्त्रों में
विख्यात सूक्ष्म विज्ञानों ] को (निर् अमिमत ) उस [ ब्रह्म ] ने बनाया, [ अर्थात् ]
( षोडशिनः ) सोलहवें [ प्राण, श्रद्धा, आकाश, वायु, प्रकाश, जल, पृथिवी, इन्द्रिय, मन,
अन्न वीर्य, तप मन्त्र, कर्म, लोक इन पन्द्रह कलाओं के सहित सोलहवीं कला के नाम ] से
सम्बन्ध वाले ( अष्टादशिनः ) अठारहवें [ धैर्य, सहन, मन का रोकना, चोरी न करना,
शुद्धता, जितेन्द्रियता बुद्धि, विद्या, सत्य, क्रोध न करना, यह दस धर्म, तथा ब्राह्मण, गौ,
अग्नि, सुवर्ण, घृत, सूर्य, जल इन सात मंगलों के सहित अठारहवें राजा ] से सम्बन्ध वाले,
( द्वादशिनः ) बारहवें [ चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ़, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन,
कार्तिक, अग्रहायण, पौष, मघ इन ग्यारह महीनों के सहित फाल्गुन महीने ] से सम्बन्ध
वाले, ( एक-ऋचाम् ) एक [ ओ३म् परमात्मा ] की स्तुति योग्य, ( तृचान् ) तीन
[ भूत, भविष्यत्, वर्तमान ] की स्तुति योग्य विद्या वाले ( चतुर्-ऋचान् ) चार [ धर्म,
अर्थ, काम, मोक्ष ] की स्तुति योग्य विद्या वाले ( पञ्च-ऋचान् ) पाँच [ पृथिवी, बल,
तेज, वायु, आकाश ] तत्त्वों की स्तुति योग्य विद्या वाले, ( षट् ऋचान् ) छह
[ वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरत्, हेमन्त, शिशिर ऋतुओं ] की स्तुति योग्य विद्या वाले,
( द्वि-ऋचान् ) दो [ स्थावर और जङ्गम संसार ] की स्तुति योग्य विद्या वाले, ( सप्त-
ऋचान् ) सात [ दो कान, दो नथने, दो आंख, एक मुख—अथर्व० १० । २ । ६ ] की
स्तुति योग्य विद्या वाले [ इन सूक्ष्म विज्ञानों को बनाया ! ] । ( तान् ) उन ( अङ्गिरसः )
अङ्गिरा [ सर्वव्यापक ] ( ऋषीन् ) ऋषियों [ सन्मार्ग दर्शक वेद ज्ञानों ] को ( च )
ओर ( आङ्गिरसान् ) आङ्गिरस अर्थात् अङ्गिरा [ व्यापक ब्रह्म ] से आये हुये ( आर्षेयान् )
आर्षेयों [ ऋषियों वेद मन्त्रों में विख्यात सूक्ष्म विज्ञानों ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस
[ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् ) सब ओर से तपाया, ( सम् अतपत् )
भली भांति तपाया । ( तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः ) उन दबाये हुये, तपाये
हुये, भली भांति तपाये हुये [ बीसों ] से ( यान् ) जिन ( मन्त्रान् ) मन्त्रों [ अति सूक्ष्म
विज्ञानों ] को ( अपश्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने देखा, ( सः ) वह ( आङ्गिरसः ) आङ्गिरस
( आङ्गिरसान् ) तत आगतः ( पा० ४ । ३ । ७४ ) अङ्गिरस्—अण् । अङ्गिरसः
सर्वव्यापकात् परमेश्वराद् आगतान् प्राप्तान् । ( आर्षेयान् ) क० ७ । ऋषिषु वेद-
मन्त्रेषु विख्यातानि सूक्ष्मविज्ञानानि (षोडशिनः) षड् + दशन्—डट् पूरणेऽर्थे तत
इनिः। प्राणादिपंचदशकलासहितस्य सम्बद्धान् ( जनत् ) वत॑मपि पृथ॒ग्वृह॒न्मह॒ज्-
जग॒च्छतृ॑वज्ज ( ह० २ । ८४ ) जव जनने—अतिः। सर्वजनयितृ ब्रह्म । ( द्वैतम् )