गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ७ ।।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ७ ।। १५
अग्नि [ ज्ञान स्वरूप ] [ तत् आदित्यः ] वही आदित्य [ सर्वप्रकाशक ], ( तत् वायुः )
वही वायु [ अनन्त बलवान् और सर्वधर्त्ता ] ( तत् उ चन्द्रमाः ) वही चन्द्रमा
[ आनन्दकारक ] तत् एव शुक्रम् ) वही शुक्र [ शुद्ध स्वभाव वाला ] ( तत् ब्रह्म )
वही ब्रह्म [ सब से बड़ा ] ( ताः आपः ) वही आप [ सर्वव्यापक ] और ( सः
प्रजापतिः ) वही प्रजापति [ उत्पन्नो' का पालन करने वाला ] है । चारों वेद ईश्वर
कृत हैं, इसका प्रमाण ( तस्मात् यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे छन्दांसि
जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत ) ऋ० १० । ६० । ६ । यजु० ३१ । ७. तथा
अथर्व० १६ । ६ । १३ । ( तस्मात् यज्ञात् ) उस पूजनीय ( सर्वहुतः ) सबके दाता
परमात्मा से ( ऋचः ) ऋग्वेद [ पदार्थों की गुण प्रकाशक विद्या ] के मन्त्र और
( सामानि ) सामवेद [ मोक्ष विद्या ] के मन्त्र ( जज्ञिरे ) उत्पन्न हुये । ( तस्मात् )
उससे ( छन्दांसि ) अथर्ववेद [ आनन्द दायक विद्या ] के मन्त्र ( जज्ञिरे )
उत्पन्न हुये, और ( तस्मात् ) उससे (यजुः) यजुर्वेद [ सत् कर्मों का ज्ञान ] ( अजायत )
उत्पन्न हुआ ।। ६ ।।
विशेषः—इस कण्डिका का मिलान करो—ऐतरेय ब्राह्मण ५ । ३९ ।।
कण्डिका ७ ।।
ता या अमू रेतः समुद्रं वृत्वाऽतिष्ठंस्ताः प्राच्यो दक्षिणाच्यः प्रतीच्य उदीच्यः
समवद्रवन्त । तद्यत्समवद्रवन्त तस्मात्समुद्र उच्यते । ता भीता अब्रुवन्
भगवन्तमेव वयं राजानं वृणीमह इति । यच्चं वृत्वाऽतिष्ठंस्तद्वरुणोऽभवत् तं वा
एतं वरणं सन्तं वरुण इत्याचक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति
प्रत्यक्षद्विषः । स समुद्रादमुच्यत स मुच्युरभवत्तं वा एतं मुच्युं सन्तं मृत्युरित्या-
चक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । तं वरुणं मृत्यु-
मभ्यश्राम्यदभ्यतपत्समत्तपत्तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य सन्तप्तस्य सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यो
रसोऽक्षरत् सोऽङ्गरसोऽभवत् तं वा एतमङ्गरसं सन्तमङ्गिरा इत्याचक्षते । परो-
क्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः ।। ७ ।।
कण्डिका ७ ।। समुद्र, वरुण, मृत्यु और अङ्गिरा ।।
( ताः या अमूः ) वे जो कुछ [ व्यापक तन्मात्रायें जल की भाप समान ]
( रेतः ) बीज [ होकर ] ( समुद्रम् ) समुद्र [ सर्वव्यापक परमात्मा ] को (वृत्वा) लेकर
( अतिष्ठन् ) ठहरीं [ कण्डिका ३ देखो ], ( ताः ) वे सब ( प्राच्यः ) सामने वाली
वा पूर्व, ( दक्षिणाच्यः ) दाहिनी वा दक्षिण, ( प्रतीच्यः ) पीछे वाली वा पश्चिम
ओर ( उदीच्यः ) बाईं वा उत्तर दिशा से ( सम् अवद्रवन्त = अव अद्रवन्त )
बह कर आयीं । ( तत् यत् सम् अव अद्रवन्त ) वे जो बह कर आयीं, ( तस्मात् )
७—( वृणीमहे ) स्वीकुर्मः ( वरणः ) हुवृवृञ्भ्यो षण् ( उ० १ । ७४ ) वृञ्
वरणे—युच् । स्वीकरणीयः ( वरुणः ) कृवृदारिभ्य उनन् ( उ० ३ । ५३, वृञ्
वरणे—उनन् । वरणीयः स्वीकरणीयः ( मुच्युः ) मुचिमुट्द्भ्याम् कुक्लुकौ ( उ० ३ ।
१६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ७ ॥
इसलिये (समुद्रः) समुद्र [सर्वं व्यापक परमात्मा] (उच्यते) कहा जाता है।
(ताः भीताः) वे डरी हुई (अब्रुवन्) बोलीं-(भगवन्तम् एव) भगवान् [श्रीमान्
आप] को ही (वयम्) हम (राजानम्) राजा (वृणीमहे इति) ग्रहण करती हैं।
(यत् च) और जो (वृत्वा) ग्रहण करके (अतिष्ठन्) वे ठहरीं, (तत्) उस से
(वरणः अभवत्) वह वरण [ग्रहण योग्य] हुआ । (तं वै एतं वरणं सन्तम्) उस ही
ऐसे वरण [ग्रहण योग्य] होते हुये को-(वरुणः इति आचक्षते) यह वरुण
[स्वीकरणीय] है-ऐसा वे कहते हैं (परोक्षेण) परोक्ष [आंख ओट प्रलय में
वर्त्तमान ब्रह्म] के द्वारा (परोक्षप्रियाः इव हि) परोक्ष प्रिय [आंख ओट भविष्य
के प्रेमी] लोगों के समान ही (देवाः) देवता [विद्वान् लोग] (प्रत्यक्षद्विषः)
प्रत्यक्ष [वर्त्तमान अवस्था] के द्वेषी (भवन्ति) होते हैं । [देखो कण्डिका १]।
(सः) वह [वरुण परमेश्वर] (समुद्रात्) समुद्र [सर्वव्यापक परमेश्वर से
(अमुच्यत) छूटा, (सः) वह (मुच्युः) मुच्यु [छुटा हुआ ईश्वर]
(अभवत्) हुआ। (तम्) उस [दूरवर्ती] (वै) निश्चय करके (एतम्)
इस [समीपवर्ती] · मुच्यु सन्तम्) मुच्यु [छुटे हुये ईश्वर] होते
हुवे को (मृत्युः इति आचक्षते) यह मृत्यु [छुटा हुआ वा छुड़ाने वाला मारने वाला
वा वियोग करने वाला ईश्वर] है-ऐसा वे कहते हैं। (परोक्षेण) परोक्ष [आंख ओट
प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म] के द्वारा (परोक्षप्रियाः इव हि) परोक्षप्रिय [आंख ओट भविष्य
के प्रेमी] लोगों के समान ही (देवाः) देवता [विद्वान् लोग] (प्रत्यक्षद्विषः) प्रत्यक्ष
[वर्त्तमान अवस्था] के द्वेषी (भवन्ति) होते हैं-[देखो कण्डिका १]। (तं वरुणम्)
उस वरुण [स्वीकरणीय] (मृत्युम्) मृत्यु [छूटने वा छुड़ाने वाले स्वरूप] को (अभि
अश्राम्यत्) उस [परमात्मा] ने सब ओर से दबाया, (अभि अतपत्) सब ओर से
तपाया (सम् अतपत्) भली भाँति तपाया, (तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य संतप्तस्य) उस
दबाये हुये, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुये के (सर्वेभ्यः अङ्गेभ्यः) सब अङ्गों से (रसः
अक्षरत) रस बहा। (सः अङ्गरसः अभवत्) वह अङ्गरस [सब के अङ्गों का रस]
हुआ, (तम् वै एतम्) उस निश्चय करके समीप और दूरवर्ती (अङ्गरसं सन्तम्) अङ्गों
का रस होते हुये को-(अङ्गिरा इति आचक्षते) यह अङ्गिरा [सर्वव्यापक] है-
ऐसा वे कहते हैं। (परोक्षेण) परोक्ष [आंख ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म] के द्वारा
(परोक्षप्रियाः इव हि) परोक्ष प्रिय [आंख ओट भविष्य के प्रेमी] लोगों के समान ही
(देवाः) देवता [विद्वान् लोग] (प्रत्यक्षद्विषः) प्रत्यक्ष [वर्त्तमान अवस्था] के
द्वेषी (भवन्ति) होते हैं [देखो कण्डिका १] ॥ ७ ॥
२१) मुञ्च्लृ मोक्षणे-युक् । मुक्तः । प्राप्तमोक्षः (मृत्युः) भुजिमृद्भ्याम् युक्त्युको
मृङ् प्राणत्यागे-त्युक् । सर्वस्मात् त्यक्तः पृथग्भूतः । सर्वेषां त्याजयिता ।
मारयिता । वियोजकः (अक्षरत्) क्षर संचलने-लङ् । संचलितवान् (अङ्गरसः)
सर्वभूतानामङ्गानां रसः सारो वीर्यं वा (अङ्गिराः) अङ्गेरेसिः (उ० ४ ।
२३६) अगि गतौ असिः, तस्य च इरुडागमः । सर्वव्यापकः । महाज्ञानी ॥