गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ४ ॥
॥ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ४ २६६
जल वा रुधिर को ] सींचे, दोनों ओर से सींचने वाला [ जल टकराकर ] प्रजाओं [इन्द्रियों]
को मर्मघाती होता है । ( यत् समया अभिहरेत् अनभिविद्धं यज्ञस्य अभिविध्येत् ) जो
[ उस जल को ] पास से वह ले चले, बिना छिदा हुआ [ बिना चूर्ण किया हुआ अन्न ] यज्ञ
[ शरीर ] का सर्वथा छेदन कर देवे ॥ ३ ॥
भावार्थः-अन्न और जल सुप्रयोग से शरीरबल और आत्मबल बढ़ाते हैं, वे ही
कुप्रयोग से उन्हें नष्ट कर देते हैं ॥ ३ ॥
कण्डिका ४ ॥
अग्रेण परिहरति तीर्थेनैव परिहरति वि वा एतद्यज्ञश्छिद्यते यत् प्राशित्रं
परिहरति, यदाह ब्रह्मन् प्रस्थास्यामीति बृहस्पतिर्वै सर्वं ब्रह्म सर्वेण ह वा एतद्
ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणतः सन्दधात्यथोऽत्र वा एतर्हि यज्ञः श्रितो यत्र ब्रह्मा तत्रैव
यज्ञः श्रितस्तत एवैनमालभते यद्धस्तेन प्रमीयेद् वेपनःस्याद्यच्छीर्ष्णा शीर्षक्तिमान्त्-
स्याद्यत्तूष्णीमासीदासम्प्रत्तो यज्ञः स्यात् प्रतिष्ठेत्येव ब्रूयाद्वाचि वै यज्ञः श्रितो यत्र
ब्रह्मा तत्रैव यज्ञः श्रितस्तत ऽएवं संप्रयच्छत्याग्नीध्र आदधात्यग्निमुखानेवतूँन्-
प्रीणात्यथोत्तरासामाहुतीनां प्रतिष्ठित्याऽथो समिद्ध ऽयैत्र जुहोति परिधीन्त्सम्माष्टि
पुनात्येवैनां सकृत् सकृत् सम्माष्टि पराङेव ह्येतर्हि यज्ञश्चतुः समृद्धयतेऽथो चतु-
ष्पादः पशव पशूनामाप्त्यै देव सवितरेतत्त्ते प्राह्नेत्याह प्रसूत्यै बृहस्पतिः ब्रह्मेत्याह
स हि ब्रह्मिष्ठः स यज्ञं पाहि स यज्ञपति पाहि स माम्पाहि स मां पाहि स मां
कर्मांण्यं पाहीत्याह यज्ञाय च यजमानाय च पशूनामाप्त्यै ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ यज्ञ के विघ्नों का नाश और यज्ञ के
आरम्भ का विधान ॥
( अग्रेण परिहरति, तीर्थेन एव परिहरति एतत् यज्ञः वि वै छिद्यते )
[ जो कोई यज्ञ की ] पूर्व भाग से निन्दा करता है, [ अथवा ] तीर्थ [ शास्त्र विधान ] से
ही निन्दा करता है । इससे यज्ञ अवश्य ही छिन्न हो जाता है । ( यत् प्राशित्रं परिहरति
यत् आह ब्रह्मन् प्रस्यास्यामि इति ) जो वह प्राशित्र [ चरु, हव्य द्रव्य ] को बुरा
कहता है, [ अथवा ] जो कहता है—हे ब्रह्मन् ! मैं चला जाऊंगा । ( बृहस्पतिः वै सर्वं
ब्रह्म एतत् ह वै सर्वेण ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणतः सन्दधाति ) बृहस्पति [ सब विद्याओं
का स्वामी ] ही सब प्रकार ब्रह्म [ ब्रह्मा ] है, इसी से ही वह सम्पूर्ण ब्रह्मज्ञान से यज्ञ को
( अरुंघातुकम् ) मर्मनाशकम् ( समया ) सम् + इण् गतौ-अच्, टाप्, समीपे ।
( अनभिविद्धम् ) अविच्छिन्नम् । प्राशित्रम् ( अभिविध्येत् ) अभिच्छेदनं कुर्यात् ॥
४-( अग्रेण ) पूर्वभागेन ( परिहरति ) यज्ञं निन्दति ( तीर्थेन ) तरण-
साधनेन । शास्त्रेण । यज्ञस्थानेन ( एतत् ) एतस्मात् ( प्रस्थास्यामि ) गमि-
ष्यामि ( ब्रह्मणा ) ब्रह्मज्ञानेन ( दक्षिणतः ) दक्षिणस्यां दिशि स्थितः ( संदधाति )
२७० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ४ ॥
दक्षिण ओर बैठा हुआ सुधारता है । ( अथो अत्र वै एतर्हि यज्ञः श्रितः, यत्र वै ब्रह्मा
तत्र एव यज्ञः श्रितः ततः एव एनम् आलभते ) फिर यहां ही अब यज्ञ ठहरा हुआ है,
जहां ब्रह्मा है, वहां ही यज्ञ ठहरा हुआ है, इसलिये ही इस [ ब्रह्मा ] को वह [ यजमान ]
ग्रहण करता है । ( यत् हस्तेन प्रमीयेत् वेपनः स्यात्, यत् शीर्ष्णा शीर्षक्तिमान् स्यात्
यत् तूष्णीम् आसीद असम्प्रत्तः यज्ञः स्यात् प्रतिष्ठ इति एव ब्रूयात् ) जो कोई
हाथ से [ यज्ञ ] नष्ट करे, वह कांपने वाला होवे, जो सीस [ शिर की टक्कर ] से [ यज्ञ
नष्ट करे ], वह शिर की पीड़ा वाला होवे, और जो चुपचाप बैठे, यज्ञ अरक्षित होवे,
[ इसलिये ] चला जा—ऐसा ही वह [ ब्रह्मा ] कहे । ( वाचि वै यज्ञः श्रितः, यत्र
ब्रह्मा तत्र एव यज्ञः श्रितः ततः एव एनं सम्प्रयच्छति ) वाणी में ही यज्ञ ठहरा हुआ
है, जहां ब्रह्मा है वहां ही यज्ञ ठहरा हुआ है, इसलिये ही इस [ यज्ञ ] को वह [ ब्रह्मा ]
यथावत् चलाता है । ( आग्नीध्रे अग्निमुखान् आदधाति ) आग्नीध्र [ होतृगृह वा
हवनकुण्ड ] में अग्नि प्रधान मन्त्रों से वह अग्न्याधान करता है [ जैसे यह चार मन्त्र—ओं
भूर्भुवः स्वद्यौरिवभूम्ना पृथिवीव वरिम्र्णा । तस्यास्ते पृथिवि देवयजनि पृष्ठेऽग्निमन्नादमन्ना-
द्याया दधे । १ । यजु० ३ । ४ ।। ओम् उद्बुध्यस्वाग्ने प्रतिजागृहि त्वमिष्टापूर्ते स सृ-
सुजेथामयं च । अस्मिन् सधस्थे अध्युत्तरस्मिन् विश्वे देवा यजमानश्च सीदत । २ । यजु०
१५ । ५४ ।। अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् । ३ । ऋ०
१ । १ । १ । स नः पितेव सूनवेऽग्ने सूपायनो भव । सचस्वा नः स्वस्तये । ४ । ऋ०
१ । १ । ९ । हवनमन्त्राः ] । ( ऋतून एव प्रीणाति ) वह ऋतुओं को ही प्रसन्न बनाता
है [ जल वायु शुद्ध करता है ] । ( अथ उत्तरासाम् आहुतीनाम् प्रतिष्ठित्या ) और
पीछे वाली आहुतियों की स्थापना से [ भी ऋतुओं को शुद्ध करता है ] । ( अथो
समिद्धत्या एव जुहोति ) फिर समिध् शब्द वाली ऋचा से ही वह हवन करता है
[ जैसे यह चार मन्त्र—ओम् । समिधाग्नि दुवस्यत घृतैर्बोधयतातिथिम् । आस्मिन् हव्या
जुहोतन स्वाहा । इदमग्नये इदं न मम । १ । यजु० ३ । १ । ओं । सुसमिद्धाय शोचिषे
घृतं तीव्रं जुहोतन । अग्नये जातवेदसे स्वाहा—इदमग्नये जातवेदसे—इदं न मम । २ ।
यजु० ३ । २ ।। ओं । तं त्वा समिद्भिरङ्गिरो घृतेन वर्धयामसि । बृहच्छोचा यविष्ठ्य,
स्वाहा । इदमग्नयेऽङ्गिरसे—इदं न मम । ३ । यजु० ३ । ३ । ओम् । अयं त इध्म आत्मा
जातवेदस्तेनेध्यस्व वर्धस्व चेद्ध वर्धय चास्मान् प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन समेधय,
सम्यग् धरति ( एतर्हि ) इदानीम् ( आलभते ) गृह्णाति ( प्रमीयेत् ) मीञ्
हिंसायाम् । नाशयेत् ( वेपनः ) कम्पनः ( शीर्ष्णा ) शिरःप्रहारेण ( शीर्षक्तिमान् )
शीर्ष + अञ्चु गतिपूजनयोः—क्तिन्, मतुप् । शीर्षं शिरः अञ्चति गच्छति व्याप्नो-
तीति शीर्षक्तिः शिरःपीडा. तया युक्तः ( आसीद ) आ—असीदत् । आसीदेत्
( असम्प्रत्तः ) नञ् + सम् + प्र + डुदाञ् दाने—क्तः । दत्तो रक्षितः तत्प्रतिषेधः ।
असंरक्षितः ( प्रतिष्ठ ) गच्छ ( सम्प्रयच्छति ) संयोजयति ( आग्नीध्रे ) होतृगृहे
( आदधाति ) अग्न्याधानं करोति ( अग्निमुखान् ) अग्निप्रधानान् मन्त्रान्
( प्रीणाति ) प्रसादयति (ऋतून्) वसन्तादीन् (प्रतिष्ठित्या) स्थापनया (समिद्धत्या)