गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ४ ॥ ७
कण्डिका ४
स भृगुं सृष्ट्वाऽन्तरधीयत, स भृगुः सृष्टः प्राङेजत् तं वागन्ववदद्वायो
वायो इति, स न्यवर्त्तत, स दक्षिणां दिशमेजत् तं वागन्ववदत् मातरिश्वन्
मातरिश्वन्निति, स न्यवर्त्तत स प्रतीचीं दिशमेजत् तं वागन्ववदत् पवमानः पवमान
इति, स न्यवर्त्तत स उदीचीन्दिशमेजत् तं वागन्ववदद्वात वातेति तमब्रवीन्नन्व-
विदामह इति, नहीत्यथार्वाडेनेमेतास्वेवाप्स्वान्विच्छेति तद्यदब्रवोदथार्वाडेनेमेता-
स्वेवाप्स्वान्विच्छेति तदथर्वाऽभवत्, तदथर्वणोऽथर्वत्वम्। तस्य ह वा एतस्य
भगवतोऽथर्वण ऋषेर्यथैव ब्रह्मणो लोमानि यथाऽङ्गानि यथा प्राण एवमेवास्य
सर्वं आत्मा समभवत्तमथर्वाणं ब्रह्माऽब्रवीत् प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्वेति।
तद्यदब्रवीत् प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्वेति, तस्मात् प्रजापतिरभवत्, तत्
प्रजापतेः प्रजापतित्वमथर्वा वै प्रजापतिः, प्रजापतिरिव वै स सर्व्वेषु लोकेषु भाति
य एवं वेद ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ । अथर्वा और प्रजापति ॥
( स भृगुं सृष्ट्वा अन्तर् अधीयत ) वह [ परमात्मा ] भृगु [ पकाने वाले वा
चमकीले तत्त्व ] को उत्पन्न करके अन्तर्धान हो गया । ( सः भृगुः सृष्टः प्राङ्
एजत = ऐजत ) वह भृगु उत्पन्न होकर पूर्व को चला । (तं वाक् अनु अवदत् )
उस से वाणी [ वेद वाणी ] कहने लगी - ( वायो वायो इति ) हे वायु ! वायु !
[ चलनेवाले पवन ] । ( स न्यवर्तत ) वह लोटा । ( स दक्षिणां दिशम् एजत ) वह
दक्षिण दिशा को चला । ( तं वाक् अनु अवदत् ) उससे वाणी कहने लगी -
( मातरिश्वन् मातरिश्वन् इति ) हे मातरिश्वन् ! हे मातरिश्वन् ! [ आकाश में बढ़ने
वाले पवन ] । ( स न्यवर्तत ) वह लौटा । ( स प्रतीचीं दिशम् एजत ) वह पश्चिम
दिशा को चला । (तं वाक् अनु अवदत् ) उससे वाणी कहने लगी-( पवमानः
पवमान इति ) हे पवमान ! पवमान [ शोधने वाले पवन ] । ( सः न्यवर्तत ) वह
लोटा । ( स उदीचीं दिशम् एजत ) वह उत्तर दिशा को चला । ( तं वाक् अनु
अवदत् ) उससे वाणी कहने लगी ( वात वात इति ) हे वात ! वात ! [ सेवनीय
पवन ] । ( तम् = ताम् ) उस [ वाणी ] से ( अब्रवीत् ) वह बोला ( ननु
अविदामहे इति ) क्या [ उस परमात्मा को ] हमने जाना है ? [ वाणी ने कहा ]
४-( अन्तरधीयत) अन्तर् + डुधाञ् धारणपोषणयोः कर्मणि लङ् । अन्त-
हितोऽदृष्टोऽभवत् ( प्राङ् ) प्र + अञ्चु गतिपूजनयोः-क्विन् । पूर्वस्यां दिशि ।
( एजत ) एजृ कम्पने-लङ् । बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि ( पा० ६ । ४ । ७५ )
आडभावः । अकम्पत । अगच्छत् । ( वाक् ) वेदवाणी ( अनु ) अनन्तरम् ( वायो )
कृवापाजिमि० ( उ० १ । १ । १) वा गतिगन्धनयोः-उण् युक् च । हे गतिशील
पवन ( मातरिश्वन् ) श्वन्नुक्षन्पूषन्० ( उ० १ । १५६ ) मातरि + टुओश्वि गति-
वृद्धयोः, श्वस प्राणने, शीङ् स्वप्ने वा-कनिन् । मातरिश्वा वायुर्मातर्यन्तरिक्षे श्वसिति
मातर्यश्वनितीति वा - निरु० ७ । २६ । मातरि मानकर्तरि आकाशे हे वृद्धिशील

८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ४ ॥
( नहि इति ) नहीं [ जाना है ] ( अथ अर्वाङ् ) अब सामने ( एनम् ) इस [ पुरुष ]
को ( एतासु एव ) इन ही ( अप्सु ) जलों [ भाप समान व्यापक तन्मात्राओं ] में
( अन्विच्छ इति ) खोज । ( तत् यत् ) वह जो ( अब्रवीत् ) उस [ वाणी ] ने कहा—
( अथ अर्वाङ् एनम् एतासु एव अप्सु अन्विच्छ इति ) अब सामने इस [ पुरुष ]
को इन्हीं जलों [ भाप समान व्यापक तन्मात्राओं ] में खोज—( तत् अथर्वा अभवत् )
वह अथर्वा [ निश्चल परमात्मा ] हुआ [ अर्थात् अथर्वा पद अथ और अर्वाङ् से बना
है ] । ( तत् अथर्वणः अथर्वत्वम् ) वह अथर्वा का अथर्वपन है [ फिर सामने होना
है ] । ( यथा एव ब्रह्मणः लोमानि ) जैसे ही ब्रह्म के रोम, ( यथा अङ्गानि ) जैसे
अङ्ग [ हाथ पैर आदि ] थे और ( यथा प्राणः ) जैसा प्राण था ( एवम् एव ) वैसा
ही ( अस्य तस्य एतस्य ) इस बहुत प्रसिद्ध ( भगवतः ) भगवान् [ ऐश्वर्यवान् ]
( अथर्वणः ऋषेः ) अथर्वा ऋषि का ( ह ) भी ( वै ) निश्चय करके ( सर्वः आत्मा ) सब
आत्मा [ शरीर ] ( सम् अभवत् ) उत्पन्न हुआ । ( तम् अथर्वाणं ब्रह्म अब्रवीत् ) उस
अथर्वा से ब्रह्म बोला । ( प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्व इति ) प्रजापति की
प्रजाओं [ जीव जन्तु आदि पदार्थों ] को उत्पन्न करके पाल । ( तत् यत् अब्रवीत् )
वह जो उस [ ब्रह्म ] ने कहा — ( प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्व इति )
प्रजापति की प्रजाओं को उत्पन्न करके पाल— ( तस्मात् प्रजापतिः अभवत् ) उससे वह
प्रजापति हुआ, ( तत् प्रजापतेः प्रजापतित्वम् ) वह प्रजापति का प्रजापतित्व है ।
( अथर्वा वै प्रजापतिः ) अथर्वा ही प्रजापति है । ( प्रजापतिः इव वै ) प्रजापति के
समान ही ( सः सर्वेषु लोकेषु भाति ) वह पुरुष सब लोकों में चमकता है, ( यः एवं
वेद ) जो ऐसा विद्वान् है ॥ ४ ॥
भावार्थः ऋषि लोग ज्ञानशक्ति से पवन द्वारा सब दिशाओं में ब्रह्म को खोजने लगे,
अन्त में ब्रह्म को सब परमाणुओं में सर्वथा व्यापक पाया । ब्रह्म के ही नाम यहाँ भृगु,
अथर्वा और प्रजापति हैं ॥ ४ ॥
पवन ( पवमानः ) पूञ् पवने-शानच्, मुक् च । हे शोधकं पवन ( वात )
हसिमृग्रिण्वभ्यिः० ( उ० ३ । ८६ ) वा गतिगन्धनयोः-तन् । हे सेवनीय पवन
( अर्वाङ् ) स्नामदिपद्यति० ( उ० ४ । ११३ ) ऋ गतौ--वनिप्, इति अर्वन् । ऋत्विग्-
दधृग्० ( पा० ३ । २ । ५९ ) अर्वन् + अञ्चु गतिपूजनयोः—क्विन्, अर्वन्तम्
अञ्चतीति । अभिमुखः । ( अथर्वा ) अथर्वाणोऽथन् १वन्तस्थर्वतिश्चरतिकर्मा तत्प्रतिषेधः-
निरु० ११ । १८ । स्नामदिपद्यति० ( उ० ४ । ११३ ) अ + थर्वं चरणे = गतौ-
वनिप् । यद्वा अथ + ऋ गतौ—वनिप्, अत्र तु अथ + अर्वाङ् । निश्चलः । मङ्गल-
शीलः । आनन्तर्येण समीपः । परमात्मा । वेदः । वेदज्ञाता पुरुषः । ( ऋषेः )
इगुपधात् कित् ( उ० ४ । १२० ) ऋषी गतौ-इन् कित् । ऋषिर्दर्शनात् -
निरु० २ । ११ । दर्शकस्य । दर्शनीयस्य ( आत्मा ) सातिभ्यां मनिन्मनिणौ
( उ० ४ । १५३ ) अत सातत्यगमने - मनिण् । स्वरूपम् । देहः । जीवः । ब्रह्म ॥
१. अथर्वणवन्तः यह समीचीन पाठान्तर है ।