गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ३ ४९९
७—अभि तष्टेव दीधया मनीषामत्यो न वाजी सुधुरो जिहानः अभि-
प्रियाणि मर्मृशत् पराणि कवीँरिच्छामि सन्दृशे सुमेधाः—ऋ० ३ । ३८ । १—
१०, विश्वामित्र के गोत्र का प्रजापति, अथवा वाच्य वाक् का पुत्र, अथवा प्रजापति और
वाच्य दोनों, अथवा विश्वामित्र ही ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है—गो० उ० ६ । १ ॥
शेष मन्त्र वेद में देखो ॥
कण्डिका ३ ॥
कस्तमिन्द्र त्वावसुं कश्नव्यो अतसीनां कदून्व१स्याकृतं इति कद्वन्तः
प्रगाथा अहरहः शस्यन्ते । को वै प्रजापतिः, प्रजापतेराप्त्यै । यदेव कद्वन्तः, तत्
स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वेव कद्वन्तः, अथो अन्नं वै कम्, अथो अन्नस्यावरुद्ध्यै ।
यद्वे'व कद्वन्तः अथो सुखं वै कम्, अथो सुखस्यावरुद्ध्यै यद्वे'व कद्वन्तः, अथोऽहरहर्वा
एते, शान्तान्यहीनसूक्तान्युपयुञ्जाना यन्ति, तानि कद्वद्भिः प्रगाथैः शमयन्ति
तान्येभ्यः शान्तानि कं भवन्ति तान्येताञ्छान्तानि स्वर्गं लोकमभिवहन्ति ।
त्रिष्टुभः सूक्तप्रतिपदः शंसेयुः, ता हैके पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति, धाय्या इति
वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात् । क्षत्रं वै होता, विशो होत्राशंसिनः, क्षत्रस्यैव तद्विशं
प्रत्युद्यामिनीं कुर्युः । पापवस्यसं त्रिष्टुभो म इमा सूक्तप्रतिपद इत्येवं विद्यात्,
यथा वै समुद्रं प्रतरेयुः, एवं हैवैते प्रप्लवन्ते ये संवत्सरं द्वादशाहं वोपासन्ते, तद्यथा
सैरावतीं नावं पारकामाः समारोहेयुः एवं हैवैतास्त्रिष्टुभः स्वर्गकामाः समा-
रोहन्ति । न ह वा एतच्छन्दो गमयित्वा स्वर्गं लोकमुपावर्त्तन्ते वीर्य्यवन्तं
महिताभ्यो न व्याह्वयीत समानं हि छन्दः, अथो नेद् धाय्या करवाणीति । यदेनाः
शंसन्ति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वेवैनाः शंसन्ति, इन्द्रमेवैतैरभिह्वयन्ते, यथा
ऋषभं वासितायै ॥ ३ ॥
कण्डिका ३ ॥ अहीन यज्ञ में कद्वत् प्रगाथों का उपयोग
और महत्त्व ॥
( कस्तमिन्द्र त्वावसुं, कश्नव्यो अतसीनां, कद्दू न्वस्याकृतम् इति कद्वन्तः
प्रगाथाः अहरहः शस्यन्ते ) कस्तमिन्द्र त्वावसुम्—......ऋ० ७ । ३२ । १४; कश्नव्यो
अतसीनाम्.....ऋ० ८ । ३ । १३, कदू न्व१स्याकृतम् ...ऋ० ८ । ६६ । ६, [ सायणभाष्य
५५ ] । यह कत् वा क शब्द वाले प्रगाथ दिन दिन बोले जाते हैं । ( कः वै प्रजापतिः,
प्रजापतेः आप्त्यै ) क शब्द प्रजापति [ का वाचक ] है, प्रजापति के पाने के लिये [ यह
हैं ] । ( यत् एव कद्वन्तः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो यह [ प्रगाथ ] कत् अथवा
क शब्द वाले हैं, वह स्वर्गलोक का रूप है । ( यत् उ एव कद्वन्तः अथो अन्नं वै कम्,
अथो अन्नस्य अवरुद्ध्यै ) जिस कारण से यह [ प्रगाथ ] कत् शब्द वाले हैं, और अन्न ही क
३—( त्वावसुम् ) गो० उ० ४ । १ त्वया प्राप्तधनम् ( कत् ) कथम् ( नव्यः )
नव--ईयसुन्, ईकारलोपः । नवीयः । नवतरं कर्म ( अतसीनाम् ) अत्यविचेमि-
तमि० ( उ० ३ । ११७), अत सातत्यगमने--असच्, ङीष् । सन्ततगामिनीनां

५०० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ३
है, इसलिये अन्न की प्राप्ति के लिये [ यह है ] । ( यत् उ एव कद्वन्तः, अथो सुखं वै कं,
अथो सुखस्य अवरुद्ध्यै ) जिस कारण से यह [ प्रगाथ ] कत् शब्द वाले हैं, और सुख ही
क है, इसलिये सुख की प्राप्ति के लिये [ यह है ] । ( यत् उ एव कद्वन्तः अथो अहरहः
वै एते शान्तानि अहीनसूक्तानि उपयुञ्जानाः यन्ति, तानि कद्वद्भिः प्रगाथैः
शमयन्ति ) जिस कारण से यह [ प्रगाथ ] कत् शब्द वाले हैं, इसलिये दिन दिन यह
[ यजमान ] शान्ति वाले अहीन [ बहुत दिन रहने वाले यज्ञ ] के सूक्तों को उपयोग में
लाते हुये चलते हैं, उनको वे कत् शब्द वाले प्रगाथों से शान्ति युक्त करते हैं । ( तानि
शान्तानि एभ्यः कं भवन्ति ) वे शान्ति युक्त [ सूक्त ] इन [ यजमानों ] के लिये सुखकारी
होते हैं । ( तानि शान्तानि एतान् स्वर्गं लोकम् अभिवहन्ति ) वे शान्ति युक्त [ सूक्त ]
इन [ यजमानों ] को स्वर्ग लोक में पहुँचाते हैं । ( त्रिष्टुभः सूक्तप्रतिपदः शंसेयुः )
त्रिष्टुप् [ छन्द वाली ] सूक्त की आरम्भ वाली ऋचाओं को वे बोलें । ( ताः ह एके
प्रगाथानां पुरस्तात् शंसन्ति, धाय्याः इति वदन्तः, तत् उ तथा न कुर्यात् ) उन
[ त्रिष्टुभों ] को कोई कोई प्रगाथों के पहिले बोलते हैं, यह धाय्या [ अग्नि प्रज्वलित
करने के मन्त्र ] हैं—ऐसा कहते हुये, सो वैसा वह [ होता ऋत्विज् ] न करे । ( क्षत्रं वै
होता, विशः होत्राशंसिनः, क्षत्रस्य एव तत् विशं प्रत्युद्यामिनीं कुर्युः ) राजा [ के
समान ] होता पुरुष है, प्रजायें होत्राशंसी [ सहायक होता लोग ] हैं, इसलिये [ उन्हें
बोलने से ] प्रजा को राजा के प्रतिकूल उद्योग वाली वे करेंगे, ( पापवस्यसम् ) अतिशय
पाप वाला व्यवहार [ उससे वे करेंगे ] । ( त्रिष्टुभः मे इमाः सूक्तप्रतिपदः, इति एवं
विद्यात् ) त्रिष्टुप् छन्द मेरी यह सूक्त की आरम्भणीय ऋचायें है—ऐसा वह [ होता ]
जाने । ( यथा वै समुद्रं प्रतेरेयुः, एवं ह एव एते प्रप्लवन्ते, ये संवत्सरं द्वादशाहं वा
उपासन्ते ) जैसे ही लोग समुद्र पार करते हैं, वैसे ही वे पार जाते हैं जो संवत्सर [ वर्ष
भर रहने वाले यज्ञ ] अथवा द्वादशाह [ बारह दिन वाले यज्ञ ] को करते हैं । ( तत्
यथा सैरावतीं नावं पारकामाः समारोहेयुः, एवं ह एव एताः त्रिष्टुभः स्वर्गकामाः
समारोहन्ति ) सो जैसे बहुत अन्न वाली नाव पर पार जाना चाहने वाले लोग चढ़ते हैं,
वैसे ही इन त्रिष्टुप् छन्दों पर स्वर्ग चाहने वाले लोग चढ़ते हैं । ( एतन् छन्दः ह वै
वीर्य्यवन्तं स्वर्गं लोकं गमयित्वा न उपावर्तन्ते = उपावर्तयते ) यह छन्द वीर्यवान्
सृष्टीनाम् ( कत् ) किम् ( उ ) एव ( नु ) इदानीम् ( अकृतम् ) अनाचरितम्
( कद्वन्तः ) कच्छब्दयुक्ताः । कशब्दयुक्ताः ( शान्तानि ) सुखकराणि ( उपयुञ्जानाः )
उपयुक्तानि कुर्वाणाः ( शमयन्ति ) शान्तानि कुर्वन्ति ( अभिवहन्ति ) प्रापयन्ति
( सूक्तप्रतिपदः ) सूक्तस्य प्रारम्भणीया ऋचः ( धाय्या ) दधातेः--ण्यत् ।
अग्निज्वालनार्था ऋचः । सामिधेन्यः ( क्षत्रम् ) क्षत्रियः । राजा ( विशः ) प्रजाः
( होत्राशंसिनः ) वेदवाणीवाचकाः ( प्रत्युद्यामिनीम् ) प्रतिकूलोद्योगयुक्ताम् ( पाप-
वस्यसम् ) पाप+वसु--ईयसुन्, ईकारलोपः । पापवसीयसम् । अतिशयेन
पापव्यवहारम् ( प्रतेरेयुः ) परतीरं गच्छेयुः ( प्रप्लवन्ते ) परतीरं गच्छन्ति
( उपासन्ते ) उपासते । अनुतिष्ठन्ते ( सैरावतीम् ) इरा--अण्, इरा अन्नम्,
तत्समूहः ऐरम्, तेन सह वर्तत इति सैरम्, मतुप्, ङीप्, आर्षो दीर्घः । पर्याप्तान्नयुक्ताम्

[ बलिष्ठ यजमान ] को स्वर्गलोक में ले जाकर नहीं लौटाता है । ( मंहिताभ्यः न
व्याह्वयीत, समानं हि छन्दः, अथो नेत् धाय्याः करवाणि इति ) प्रकाशित [ ऊपर
जाने हुये ] त्रिष्टुभों से पहिले [ शंसावोम्-गो० उ० ३ । १६ ] व्याहाव न करे, समान
ही [ सूक्तों का ] छन्द है, इससे धाय्या [ अग्नि प्रज्वलित करने की ऋचाओं ] को मैं न
करूँ [ ऐसा होता कहे ] । ( यत् एनाः शंसन्ति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो वे
इन [ त्रिष्टुभों ] को बोलते हैं वह स्वर्ग लोक का रूप है । ( यत् उ एव एनाः शंसन्ति,
इन्द्रम् एव एतैः निह्वयन्ते यथा ऋषभं वासितायै ) जब वे इन [ त्रिष्टुभों ] को बोलते
हैं, इन्द्र को ही इन [ छन्दों ] से वे बुलाते हैं, जैसे गतिमान् [ पुरुषार्थी ] को निवास
करती हुई प्रजा के लिये [ बुलाते हैं ] ॥ ३ ॥
भावार्थः—कण्डिका १ के समान है ॥ ३ ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को-ऐ० ब्रा० ६ । २१ से मिलाओ ॥
विशेषः २—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—कस्तमिन्द्र त्वावसुमा मत्यों दधर्षति । श्रद्धा इत्ते मघवन् पार्ये दिवि
वाजी वाजं सिषासति--ऋ० ७ । ३२ । १४, १५ ॥ यह मन्त्र आ चुका है-गो०
उ० ४ । १ ॥
२-कन्नव्यो अतसीनां तुरो गृणीत मर्त्यः । नहीन्वस्य महिमानमिन्द्रियं
स्वगृणन्त आनशुः-ऋ० ८ । ३ । १३, १४ अथर्व० २० । ५० । १, २ ॥ ( अत-
सीनाम् ) सदा चलती हुई [ सृष्टियों ] के ( तुरः ) वेग देने वाले [ परमात्मा ] के
( नव्यः ) अधिक नवीन कर्म को ( मर्त्यः ) मनुष्य ( कत् ) कैसे ( गृणीत ) बता सके ?
( नु ) क्या ( अस्य ) उसकी ( महिमानम् ) महिमा को और ( इन्द्रियम् ) इन्द्रपन [ परम
ऐश्वर्य ] को ( गृणन्तः ) वर्णन करते हुये पुरुषों ने ( स्वः ) आनन्द ( नहि ) नहीं
( आनशुः ) पाया है ? ॥
३-कदू न्वस्याकृतमिन्द्रस्यास्ति पौंस्यम् । केनो नु कं श्रोमतेन न
शुश्रुवे जनुषः परि वृत्रहा-ऋ० ८ । ६६ । ६, [ सायण भाष्य १५ ] । अथर्व०
२० । ६७ । ३, साम० ८ । २ । १३ ॥ ( अस्य ) इस ( इन्द्रस्य ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य
वाले वीर ] का ( नु ) अब ( कत् उ ) कौन सा ( पौंस्यम् ) पौरुष ( अकृतम् ) बिना
किया हुआ (अस्ति) है ? (केनो) किस (श्रोमतेन) श्रुति [वेद] मानने वाले करके ( नु )
अब ( जनुषः परि ) जन्म से लेकर ( वृत्रहा ) शत्रुनाशक [ वीर पुरुष ] ( कम् ) सुख
से ( न ) नहीं ( शुश्रुवे ) सुना गया है ॥

( पारकामाः ) परतीरगमनेच्छुकाः ( उपावर्तन्ते ) उपवर्तयते ( वीर्यवन्तम् )
सामर्थ्योपेतं यजमानम् ( मंहिताभ्यः ) महि दीप्तौ-क्तः । दीप्ताभ्यः । प्रज्ञाताभ्यः ।
त्रिष्टुब्भ्यः पूर्वम् ( न ) निषेधे ( व्याह्वयीत ) शंसावोम्-गो० उ० ३ । १६, इति
व्याहावं कुर्यात् ( नेत् ) नैव ( ऋषभम् ) गो० उ० ५ । १५ । गतिमन्तं पुरुषार्थिनम्
( वासितायै ) गो० उ० ५ । १५ । निवासितायै प्रजायै ॥