गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका २ ।। ब्रह्म के रोमों से पसीने की धारायें और
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २ ।। ३
तदब्रवीदाभिर्वा अहमिदं सर्वं धारयिष्यामि यदिदं किञ्चाभिर्वा अहमिदं सर्वं
जनयिष्यामि यदिदं किञ्चाभिर्वा अहमिदं सर्वमाप्स्यामि यदिदं किञ्चेति ।
तद्यदब्रवीदाभिर्वा अहमिदं सर्वं धारयिष्यामि यदिदं किञ्चेति, तस्मात् धारा
अभवंस्तद् धाराणां धारात्वं यच्चासु ध्रियते । तद्यदब्रवीदाभिर्वा अहमिदं सर्वं
जनयिष्यामि यदिदं किञ्चेति, तस्माज्जाया अभवंस्तज्जायानां जायात्वं यच्चासु
पुरुषो जायते, यच्च पुत्रः पुन्नामनरकमनेकशततारं तस्मात् त्राति पुत्रस्तत् पुत्रस्य
पुत्रत्वम् । तद्यदब्रवीदाभिर्वा अहमिदं सर्वमाप्स्यामि यदिदं किञ्चेति तस्मादापा
अभवंस्तदपामप्त्वामाप्नोति वै स सर्वान् कामान् यान् कामयते ॥ २ ॥
कण्डिका २ ।। ब्रह्म के रोमों से पसीने की धारायें और
सृष्टि की इच्छा ॥
( सः भूयः अश्राम्यत् ) उस [ परमात्मा ] ने फिर श्रम किया, ( भूयः
अतप्यत् ) फिर तप किया ( भूयः आत्मानं समतपत् ) और फिर अपने को भली
भांति तपाया । ( तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य सन्तप्तस्य ) उस श्रम किये हुए, तपे हुए,
भली भांति तपे हुये [ परमात्मा ] के ( सर्वेभ्यः रोमगर्तेभ्यः ) सब रोम कूपों से
( पृथक् स्वेदधाराः ) अलग अलग पसीने की धारायें ( प्र अस्यन्दन्त ) बहने लगीं ।
( ताभिः अनन्दत् ) उनसे वह प्रसन्न हुआ ( तत् अब्रवीत् ) तब वह बोला—
( आभिः वै अहम् इदं सर्वं धारयिष्यामि यत् इदं किञ्च ) इन [ पसीने की
धाराओं ] से ही मैं इस सबको धारण करूँगा, यह जो कुछ भी [ होगा ] ( आभिः
वै अहम् इदं सर्वं जनयिष्यामि यत् इदम् किञ्च ) इनसे ही मैं इस सब को उत्पन्न
करूँगा, यह जो कुछ भी [ होगा ] ( आभिः वै अहम् इदम् सर्वम् आप्स्यामि यत्
इदं किञ्च इति ) इनसे ही मैं इस सबमें व्यापूंगा यह जो कुछ भी [ होगा ] । ( तत्
यत् अब्रवीत् ) वह जो उसने कहा—( आभिः वै अहम् इदं सर्वं धारयिष्यामि यत्
इदं किञ्च इति ) इन [ पसीने की धाराओं ] से ही मैं इस सबको धारण करूंगा, यह
जो कुछ भी [ होगा ] ( तस्मात् धाराः अभवन् ) उसी से वे धारायें [धारण शक्तियां]
२—सः । परमात्मा । ब्रह्म भूयः । भू+यसु प्रयत्न—विवप्, भुवे भावाय
यस्यति यतत इति¹ । पुनः (अस्यन्दन्त) स्यन्दू प्रस्स्रवणे—लङ् । अस्रवन् (आभिः)
स्वेदधाराभिः ( धारयिष्यामि ) धृञ् धारणे—लृट् । स्थापयिष्यामि (किंच )
किमपि ( जनयिष्यामि ) जन जनने, जनी प्रादुर्भावे वा—लृट् उत्पादयिष्यामि
(आप्स्यामि) आप्लृ व्याप्तौ—लृट् । व्याप्स्यामि । ( इति ) वाक्यसमाप्तौ । धाराः ।
धृञ् धारणे—णिच् -- अङ् । प्रवाहसन्ततयः । धारणशक्तयः ( धारात्वम् )
१. वस्तुतः व्याकरण के नियमानुसार बहु शब्द से अतिशय में ईयसुन् प्रत्यय
होकर बहोलोंपो भू च बहोः (पा० ६ । ४ । १५८ ) सूत्र के अनुसार बहु को भू आदेश
तथा प्रत्यय के आदि 'ई' का लोप होकर नपुंसकलिङ्ग में भूय शब्द की सिद्धि समीचीन
प्रतीत होती है ।। सम्पा० ।।
४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २ ॥
हुईं । ( तत् च धाराणां धारात्वं यत् आसु ध्रियते ) और वह धाराओं का धारापन
[ धारण सामर्थ्य ] है जो इन सब में धरा गया है ( तत् यत् अब्रवीत् ) वह जो उसने
कहा—( आभिः वै अहम् इदं सर्वं जनयिष्यामि यत् इदं किञ्च इति ) इनसे ही
मैं इन सब को उत्पन्न करूंगा यह जो कुछ भी [होगा ] ( तस्मात् जायाः अभवन् )
उससे वे [ पसीने की धारायें ] जायायें [ माताओं समान उत्पन्न करने वाली शक्तियां ]
हुईं, ( तत् च जायानां जायात्वं यत् आसु पुरुषः जायते ) और वह जायाओं का
जायापन [ उत्पादन सामर्थ्य ] है जो इनमें पुरुष [जीव] उत्पन्न होता है, (यत् च पुत्रः)
और जो पुत्र [ संतान वा जीव ] होता है । ( पुत् नाम नरकम् ) पुत् [ जिस अवस्था
में पापी लोग जाते हैं ] नाम वाला नरक ( अनेकशततारम् ) अनेक सैकड़ों दबाव
वाला है, ( तस्मात् पुत्रः त्राति ) उस [नरक] से पुत्र बचाता है, (तत् पुत्रस्य पुत्रत्वम्)
वह पुत्र का पुत्रपन [ नरक से बचाना ] है । ( तत् यत् अब्रवीत् ) वह जो उसने कहा
—( आभिः वै अहम् इदं सर्वम् आप्स्यामि यत् इदं किञ्च इति ) इन [ पसीने की
धाराओं ] से ही मैं इस सबमें व्यापूंगा यह जो कुछ भी [ होगा ]--( तस्मात् आपः
अभवन् ) उससे वे आप् [ व्यापक जल ] हुये, ( तत् अपाम् अप्त्वम् ) वह जलों
का जलपन [ व्यापकपन ] है । ( सः वै सर्वान् कामान् आप्नोति यान् कामयते )
वह अवश्य सब कामनायें पाता है जिन्हें वह चाहता है [जो ऐसा विद्वान् है-देखो कण्डिका
३, ४ ] ॥ २ ॥
भावार्थः- जगत् की उत्पत्ति से ब्रह्म के पसीने की तीन अवस्थायें मानी हैं,
एक धारण सामर्थ्य, दूसरी उत्पादन सामर्थ्य और तीसरी ब्यापन सामर्थ्य ॥ २ ॥
विशेषः- १ इस कण्डिका के इन पदों में समता मानी है, धारयिष्यामि तथा
धाराः ) दोनों पद धृञ् धारणे से, (जनयिष्यामि तथा जायाः) जन वा जनी जनने से और
( आप्स्यामि तथा आपः ) आप्लृ व्याप्तौ, प्राप्तौ से बने हैं ।।
विशेषः-२ यहां कण्डिका १-२ का मिलान करो- "हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे भूतस्य जातः
पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम" ।। हिरण्यगर्भ,
तेज वाले लोकों का आधार, पहिले ही वर्तमान था, वही प्रकट होकर पृथिवी आदि पंचभूत
का एक पति हुआ, उसने पृथिवी और सूर्य को धारण किया, उस सुखदायक प्रजापति की
दिव्य गुण के लिए भक्ति के साथ हम सेवा करें--अथर्व० ४ । २ । ७ । ( आपो वत्सं
धारणसामर्थ्यम् ( ध्रियते ) स्थाप्यते जायाः- जनेर्यक् ( उ० ४ । १११ ) जन
जनने-यक् । मातृसदृश्य उत्पादनशक्तयः । पुरुषः । पुरः कुषन् ( उ० ४ । ७४ )
पुरः- अग्रगमने-कुषन् । जीवः । पुत्रः । पुवो ह्रस्वश्च ( उ० । ४ । १६५ ) पूञ्
पवने-क्त्रः, धातोर्ह्रस्वत्वम्, अथवा पुत्+त्रैङ् पालने-कः । पुत्रः पुन्न त्रायते
निपरणाद्वा पुन्नरकं ततस्त्रायत इति वा-निरु० २ । ११ । सन्तानः । जीवः (पुत्)
पुत पुत्त गतौ-क्विप् । गच्छन्ति पापिनो यत्र नरकम् । नरकम् । कॄनादिभ्यः संज्ञायां
बुन् ( उ० ५ । ३५ ) नॄ नये-वुन् । दुःखभोगावस्थाभेदः । ( अनेकशततारम् )
तॄ प्लवनसं तरणयोः स्वार्थे णिच्-घञ् बहुविधाभिभवयुक्तम् । त्राति । त्रायते