गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका २७ ॥
४६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २७ ॥
उणादि कोष में तो ओम् की सिद्धि इस प्रकार है--अवतेष्टिलोपश्च ( उ० १ ।
१४२ ) अव रक्षणे--मन्, अन् भाग का लोप और अव् को ऊठ् होकर और ऊठ् को गुण
होकर ओम् शब्द सिद्ध हुआ ( ६ ) । कितने वर्ण वाला और ( ७ ) कितने अक्षर वाला
है-इनके उत्तर, ओम् दो वर्ण वाला एक अक्षर वाला है। लिङ्ग, वचन, विभक्ति और निपात
इन चार प्रश्नों के उत्तर 'सदृशं त्रिषु······' इस कारिका में हैं। ८, ६, १०, ११ ।
विशेष:--कण्डिका २४ के सब ३६ प्रश्नों के उत्तर कण्डिका २६ और २७ में
हैं । हमारी समझ में ठीक ठीक नहीं बैठे, पाठक जन विचार लेवें ।।
कण्डिका २७ ॥
कतिमात्र इत्यादेस्तिस्रो मात्रा अभ्यादाने हि प्लवते मकारश्चतुर्थीं किं
स्थानमित्युभावोष्ठौ स्थानं नादानुप्रदानकरणौ च द्वयस्थानं सन्ध्यक्षरमवर्णलेशः
कण्ठ्यो यथोक्तशेषः पूर्वो विवृतकरणस्थितश्च द्वितीयस्पृष्टकरणस्थितश्च न
संयोगो विद्यत १ आख्यात पसर्गानुदात्तस्वरितलिङ्गविभक्तिवचनानि च संस्था-
नाध्यायिन आचार्याः पूर्वे बभूवुः श्रवणादेव प्रतिपद्यन्ते न कारणं पृच्छन्त्यथापर-
पक्षीयाणां कविः पञ्चालचण्डः परिपृच्छको बभूवां २ वु पृथगुद्गीथदोषान् भवन्तो
ब्रुवन्त्विति तद्वाप्युपलक्षयेद्वर्णमक्षरपदांकशो विभक्तामृषिनिषेवितामिति वाचं
स्तुवन्ति तस्मात् कारणं ब्रूमो वर्णानामयमिदं भविष्यतीति षडङ्गविदस्तत्तथाऽ
धीमहे । किच्छन्द इति गायत्रं हि छन्दो गायत्री वै देवानामेकाक्षरा श्वेतवर्णा
च व्याख्याता द्वौ द्वादशको वर्गावेतद् वै व्याकरणं धात्वर्थवचनं शैक्ष्यं छन्दो-
वचनं चाथोत्तरो द्वौ द्वादशको वर्गों वेदरहसिकी व्याख्याता मन्त्रः कल्पो ब्राह्म-
णमृग्यजुःसामाथर्वण्येषैषा व्याहृतिश्चतुर्णां वेदानामानुपूर्वेणों भूर्भुवःस्वरिति व्या-
हृतयः ॥ २७ ॥
कण्डिका २७ ।। कण्डिका २४ के ओम् विषयक प्रश्नों
के उत्तर ।।
( कतिमात्रः इति ) वह [ ओम् ] कितनी मात्रा वाला है ? [ उत्तर ]
( आदेः तिस्रः मात्राः अभ्यादाने हि प्लवते मकारः चतुर्थीम् ) आरम्भ से तीन
मात्राओं को मन्त्र के आरम्भ में ही वह [ ओम् ] प्राप्त होता है [ प्लुत हो जाता
है ] और मकार चौथी मात्रा को [ ओमभ्यादाने ( पा० ८ । २ । ७८ ) ओम्
शब्द मन्त्र के आरम्भ में प्लुत होता है ] १२ । ( किं स्थानम् इति ) क्या स्थान
२७--( विद्यते ) विद सत्तायाम् लट् । विद्यते । ज्ञायते (संस्थानाध्यायिनः)
संस्थान+आ+ध्ये+चिन्तने-णिनिः । संस्थाचिन्तनशीलाः ( आचार्याः ) आङ् +
चर गतौ-ण्यत् । वेदव्याख्यातारः ( पञ्चालचण्डः ) तभिविक्षिष्विडि० (उ० १ । ११८)
१. 'विद्युते' इति पाठान्तरम् ।
२. बभूवां वु इत्यस्य स्थाने "बभूव" इति समीचीनः पाठः प्रतीयते । सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २७ ॥ ४७
है ? [ उत्तर ] ( उभो ओष्ठौ स्थानं नादानुप्रदानकरणौ च ) [ उकार और मकार
के ] दोनों ओंठ स्थान हैं और दोनों नाद बढ़ाने वाले प्रयत्न हैं, (द्वयस्थानं सन्ध्यक्षरम्)
दो स्थान व ला सन्धि-अक्षर होता है, (अवर्णलेशः कण्ठचः) अकार वर्णमात्र कण्ठ
स्थान वाला है, (यथोक्तशेषः पूर्वः विवृतकरणस्थितः च ) और ऊपर कहे हुए [ उकार
मकार ] का शेष पहिला वर्ण [ अकार ] विवृति प्रयत्न में ठहरा हुआ है, (द्वितीयः
स्पृष्टकरणस्थितः च ) और दूसरा [ मकार ] स्पृष्ट प्रयत्न में ठहरा हुआ है। ६, १०,
१३, १४, १५ [ कौन संयोग है, इसका उत्तर ] ( संयोगः न विद्यते ) संयोग नहीं है ।
[ हलोऽनन्तराः संयोगः ( पा० १ । १ । ७ ) मध्य में अच् विना हल् संयोग हो ] १६,
[ कौन आख्यात है, कौन उपसर्ग है, कौन स्वर है, कौन लिङ्ग है, कौन विभक्ति है, कौन
वचन है--इन छह प्रश्नों के उत्तर ] (संस्थानाध्यायिनः पूर्वे आचार्याः बभूवुः
आख्यातोपसर्गानुदात्तस्वरितलिङ्गविभक्तिवचनानि च श्रवणात् एव प्रतिपद्यन्ते
कारणं न पृच्छन्ति ) व्यवस्था विचारने वाले पहिले आचार्य हुए थे, आख्यात, उपसर्ग,
अनुदात्त, स्वरित, लिंग, विभक्ति और वचन को सुनने से ही वे जान लेते हैं और कारण
को नहीं पूछते । १७-२३ [ देखो कण्डिका २६ ]
( अथ अपरपक्षीयाणां कविः पञ्चालचण्डः परिपृच्छकः बभूवाम् = बभूव )
फिर दूसरे पक्ष वालों का कवि पञ्चाल देशवासियों में तीव्र मनुष्य पूंछने वाला हुआ।
( उद्गीथदोषान् तु पृथक् भवन्तः ब्रुवन्तु इति ) उद्गीथ [ उत्तम रीति से वेद गाने ]
के दोषों को निश्चय करके अलग अलग अ प [ आचार्य ] लोग बतावें, (तद्व वा अपि
वर्ण-अक्षर-पद-अंकशः विभक्त्याम् उपलक्षयेत् ) और वह भी वर्ण वर्ण, अक्षर
अक्षर, पद पद, और अंक अंक, करके विभक्ति में बतावे । [ इसका उत्तर ] ( ऋषि-
निषेवितां वाचम् स्तुवन्ति इति तस्मात् कारणं ब्रूमः ) ऋषियों की निरन्तर सेवित
वाणी को लोग सराहते हैं, इसलिए हम कारण बतलाते हैं। ( वर्णानाम् अयम् इदं
भविष्यति इति षडंगविदः तत् तथा अधीमहे ) वर्णों में यह वर्ण यह रूप हो जायेगा,
यह षडङ्ग [ शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष यह वेद के छह अङ्ग ]
जानने वाले [ मानते हैं ], उसको वैसा ही हम पढ़ते हैं ।
( किं छन्दः इति ) क्या छन्द है ? [ उत्तर ] ( गायत्रं हि छन्दः ) गायत्री ही
छन्द है । ( देवानां गायत्री वै एकाक्षरा श्वेतवर्णा च व्याख्याता ) देवताओं की
गायत्री [ पिङ्गल शास्त्र की देवी गायत्री ] एक अक्षर वाली और श्वेतवर्ण की कही
गई है ॥ २४ ॥
( द्वौ द्वादशकौ वगौ एतत् वै व्याकरणम् धात्वर्थवचनं शैक्ष्यं छन्दोवचनं
च ) दो द्वादशक [ बारह बारह के ] वर्ग हैं, यह धातु और अर्थ बताने वाला, छन्द बताने
पचि विस्तारे व्यक्तीकरणे च कालन् प्रत्ययः । अमन्ताड् डः ( उ० १ । ११४ ) चण
दाने हिंसाने च डप्रत्ययः, यद्वा चडि कोपे-घञ् । पञ्चालेषु देशविशेषवासिषु
चण्डः क्रूरनः (परिपृच्छकः) प्रच्छ जिज्ञासायां-ण्वुल् । सर्गतः प्रश्नकर्ता ( तु)