गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२१० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २४ ॥
षडिति होवाच षड् वा इति होवाच षड् वा ऋतव ऋतूनामाप्त्यै ५ ।
कति त्वेवेति पञ्चेति होवाच पञ्च वा इति होवाच पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो
यज्ञः ६ । कति त्वेवेति चत्वारीति होवाच चत्वारि वा इति होवाच चत्वारो वै
वेदा वेदैर्यज्ञस्तायते ७ । कति त्वेवेति त्रीणीति होवाच त्रीणि वा इति होवाच
त्रिषवणो वै यज्ञः सवनैर्यज्ञस्तायते । ८ । कति त्वेवेति द्वे इति होवाच द्वे वा इति
होवाच द्विपाद्वै पुरुषो द्विप्रतिष्ठः पुरुषः पुरुषो वै यज्ञः ९ । कति त्वेवेत्येकमिति
होवाचैकम् वा इति होवाचाहरहरित्येकमेव सर्वं संवत्सरम् १० ॥ २४ ॥
इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणपूर्वभागे चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः ।
कण्डिका २४ ॥ प्रेदि कौशाम्बेय कौसुरविन्दु और उद्दालक आरुण से
संवत्सर और यज्ञीय दिनों के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( प्रेदिः ह वै कौशाम्बेयः कौसुरविन्दुः, उद्दालकः आरुणः ब्रह्मचर्यम्
उवाच ) प्रेदि [ बड़ा ऐश्वर्यवान् ऋषि ] कौशाम्बेय [ कौशाम्बी अर्थात् पटना नगरी
का रहने वाला ], कौसुरविन्दु [ भूमि के ऐश्वर्य का जानने वाला ] था, [ उसको ]
उद्दालक गो० पू० ३ । ६ आरुण, [ अरुण के पुत्र ] ने ब्रह्मचर्य का उपदेश किया । ( तम्
आचार्यः पप्रच्छ कुमारः ते पिता संवत्सरस्य कति अहानि अमन्यत इति, कति
तु एव इति ) उस [ प्रेदि ] से आचार्य [ उद्दालक ] ने पूछा—हे कुमार ! तेरा पिता
संवत्सर यज्ञ के कितने दिन मानता था, फिर कितने । ( दश इति ह ) [ प्रेदि ] अरे
दस । ( उवाच दश वै इति ह ) वह [ उद्दालक ] बोला—अरे दस ही । ( उवाच
दशाक्षरा विराट्, वैराजः यज्ञः ) वह [ प्रेदि ] बोला—दस अक्षर वाला विराट्
[ छन्द ] है और विराट् [ अर्थात् वेद ] से सिद्ध किया हुआ यज्ञ है । १ । ( कति तु
एव इति ), [ उद्दालक ] फिर कितने । ( नव इति ह ) [ प्रेदि ] अरे नौ । ( उवाच
नव वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे नौ ही हैं । ( उवाच नव वै प्राणाः प्राणैर्यज्ञः
तायते ) [ प्रेदि ] बोला—नौ ही प्राण [ सात मस्तक के दो नीचे के छिद्र ] हैं, प्राणों
से यज्ञ फैलाया जाता है । २ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( अष्ट
इति ह ) [ प्रेदि ] अरे आठ । ( उवाच अष्ट वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे आठ ही
हैं । ( उवाच अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रः यज्ञः ) [ प्रेदि ] आठ अक्षर [ के पाद ]
वाली गायत्री है, गायत्री से सिद्ध किया हुआ यज्ञ है । ३ । ( कति तु एव इति )
[ उद्दालक ] फिर कितने । ( सप्त इति ह ) [ प्रेदि ] अरे सात । ( उवाच सप्त वै
२४—( प्रेदिः ) इगुपधात् कित् ( उ० ४ । १२० ) प्र + इदि परमैश्वर्य्ये—
इन् कित्, नलोपः । परमैश्वर्य्यवान् । ऋषिविशेषः ( कौशाम्बेयः ) तेन निर्वृ-
त्तम् ( पा० ४ । २ । ६८ ) कुशाम्ब—अण् । कुशाम्बेन निर्वृत्ता नगरी कौशाम्बी ।
कुसुमपुरी । पाटलिपुत्रनगरी । पटना इति भाषायाम् । सोऽस्य निवासः
( पा० ४ । ३ । ८६ ) कुशाम्बी—ढञ् । कौशाम्बीनिवासी ( कौसुरविन्दुः ) सुसू-
धाञ्गृधिभ्यःक्रन् ( उ० २ । २४ ) कु + षु प्रसवैश्वर्ययोः—क्रन् । कुसुरः भूमी-

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २४ २११
इति ह ) [ उद्दालक ] बोला अरे सात ही हैं। ( उवाच सप्त छन्दांसि छन्दोभिः
यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] बोला-सात [ गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्ति,
त्रिष्टुप् और जगती ] छन्द हैं, छन्दों से यज्ञ फैलाया जाता है । ४ । ( कति तु एव
इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने, ( षट् इति ह ) [ प्रेदि ] अरे छह । ( उवाच षट् वै
इति ह ) [ उद्दालक ] अरे छह ही हैं। ( उवाच षट् वै ऋतवः ऋतूनाम् आप्त्यै )
[ प्रेदि ] बोला-छह ही [ वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद्, हेमन्त और शिशिर-साम०
उ० ६ । १ ३ । २ ] ऋतु हैं, ऋतुओं के लाभ के लिये [ यज्ञ है ] । ५ । ( कति तु एव
इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( पंच इति ह ) [ प्रेदि ] अरे पांच । ( उवाच
पंच वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे पांच ही हैं। ( उवाच पंचपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तः
यज्ञः ) [ प्रेदि ] बोला-पांच पाद वाली पङ्क्ति [ पांच अक्षर के पांच पाद वाली
पदपङ्क्ति अथवा आठ अक्षर के पांच पाद वाली पथ्यापङ्क्ति ] है, पाङ्क्त [ पङ्क्ति,
वेदवाणी से सिद्ध किया हुआ ] यज्ञ है । ६ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर
कितने । ( चत्वारि इति ह ) अरे चार । ( उवाच चत्वारि वै इति ह ) [ उद्दालक ]
अरे चार ही हैं। ( उवाच चत्वारः वै वेदाः, वेदैः यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] चार ही
वेद [ ऋग्, यजुः, साम और अथर्व ] हैं, वेदों से यज्ञ फैलाया जाता है । ७ । ( कति तु
एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( त्रीणि इति ह ) [ प्रेदि ] अरे तीन । ( उवाच
त्रीणि वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे तीन ही हैं। ( उवाच त्रिषवणः वै यज्ञः सवनैः
यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] बोला-[ प्रातःसवन, माध्यन्दिन सवन और तृतीय सवन ]
तीन सवन वाला ही यज्ञ है, सवनों से यज्ञ फैलाया जाता है । ८ । ( कति तु एव इति )
[ उद्दालक ] फिर कितने । ( द्वे इति ह ) [ प्रेदि ] अरे दो । ( उवाच द्वे वै इति ह )
[ उद्दालक ] बोला-अरे दो ही हैं ( उवाच द्विपात् वै पुरुषः द्विप्रतिष्ठः पुरुषः
पुरुषः वै यज्ञः ) [ प्रेदि ] बोला-दो पांव वाला पुरुष है, दो [ कर्म और ज्ञान ] से
प्रतिष्ठा किया गया पुरुष है, पुरुष ही यज्ञ है । ६ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ]
फिर कितने । ( एकम् इति ह ) [ प्रेदि ] अरे एक [ दिन ] । ( उवाच एकं वै
इति ह ) [ उद्दालक ] अरे एक ही है। ( उवाच अहः अहः इति एकम् एव सर्वं
श्वरः, ततः अण् स्वार्थे । कौसुरं भूम्यैश्वर्य्यम् । विन्दुरिच्छुः ( पा० ३ । २ ।
१६९ ) विद ज्ञाने-उः, नुमागमः । भूम्यैश्वर्यस्य ज्ञाता (उद्दालकः) गो० पू०
३ । ६ । मुनिविशेषः ( आरुणः ) अरुण-अण् । अरुणपुत्रः (कुमारः) हे कुमार
( वैराजः ) विराजा निर्वृत्तः ( गायत्रः ) गायत्र्या निर्वृत्तः ( पञ्च ) सप्तभ्यो डुट्
च ( उ० १ । १५७ ) पचि व्यक्तीकरणे-कनिन् । संख्याविशेषः ( पङ्क्तिः ) पचि
व्यक्तीकरणे विस्तारे-क्तिन् वा क्तिच् । अत्र तु-पङ्क्तिविंशतित्रिंशच्चत्वारिंशत् ०
( पा० ५ । १ । ५९ ) पञ्चन्-तिप्रत्ययः, टिलोपः । पञ्चैव पङ्क्तिः । पदपङ्क्तिः
पञ्च । पिङ्गलशास्त्रे ३ । ४६ । पञ्चाक्षरयुक्ता पञ्चपदा पदपङ्क्तिः । अथवा
पथ्यापञ्चभिर्गायत्रैः । पिङ्गल० ३ । ४८ । अष्टाक्षरयुक्ता पञ्चपदा पथ्यापङ्क्तिः