गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका १८ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १८ : ४४९
कण्डिका १८ ॥
अथा॑ध्वर्यो॒ शंश्शं॑सावो॒मिति॑ स्तोत्रियाया॒नुरू॑पायोक्थ॒मुखाय॑ परिधा-
नीयाया॒ इति॒ चतु॑श्चतुराह्वयन्ते । चत॑स्रो॒ वै दिशः॑, दिक्षु॒ तत्प्रति॑तिष्ठन्ते । अथो॒
चतु॑ष्पादः प॒शवः॑, प॒शूना॒माप्त्यै॑ । अथो॒ चतु॑ष्पर्वाणो॒ हि तृ॒तीय॑सवने होत्रकाः
तस्मा॑च्चतुः सर्वे॒ त्रैष्टु॑भं जागता॒नि शंसन्ति । जागतं॒ हि तृ॒तीय॑सवनम् । अथ॒ हैतत्
त्रैष्टु॑भान्य॒प्रति॑भूतमिव॒ हि प्रातः॑सवने म॒रुत्व॑तीये तृ॒तीय॑सवने च होत्रकाणां
शस्त्रम् । धीतर॑सं॒ वा ए॒तत्सव॑नं, यत्तृ॒तीय॑सवनम् । अथ॒ हैतद॑धीतरसं शु॒क्रियं॑
छन्दः॑, यत् त्रि॒ष्टुभा यात॑याम॒सेवन॑स्यैव॒ तत् सर॑सतायै । सर्वे॑ समवती॒भिः परि॑-
दधति, तद्यत्स॒मवती॑भिः परि॒दध॑ति । अन्तो॒ वै प॒र्यासो॒ऽन्त उ॒दर्कॊऽन्तः, सजाया
उ ह॒ वा अ॑वेनायान्तेनै॒वान्तं॑ परि॒दध॑ति । सर्वे॑ मद्वती॒भिर्य॑जन्ति । तद्यन्म॒द्वती॑भि॒र्यज॑न्ति
सर्वे॑ सुतवती॒भिः पीतवती॑भिरू॒पाभिर्य॑जन्ति । यद्य॒ज्ञेऽभि॑रूपं॒ तत्समृ॑द्धम् ।
सर्वेंऽनुवषट् कुर्वन्ति, स्विष्टकृत्त्वा अनुवषट्कारो नेत् स्विष्टकृतमन्तरयामेति ।
असौ वै लोकस्तृतीयसवनं, तस्य पञ्च दिशः, पञ्चोक्थानि तृतीयसवनस्य । स एतैः
पञ्चभिरुक्थैः एताः पञ्च दिश आप्नोति । तद्यदेषां लोकानां रूपं, या मात्रा । तेन
रूपेण तया मात्रयेमांल्लोकान्दृध्नोतीमांल्लोकान्दृध्नोतीति ॥ १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ एकाह यज्ञ के तृतीयसवन में ( शंशासावोम् )
इस मन्त्र को चार चार बार बोलें ॥
( अथ अध्वर्य्यो शंशांसावोम् इति, स्तोत्रियाय अनुरूपाय उक्थमुखाय
परिधानीयायै इति चतुः चतुः आह्वयन्ते ) फिर ( अध्वर्य्यो शंशांसाव ओम् ) हे
अध्वर्यो ! हम दोनों स्तुति करें, हां—इस मन्त्र से स्तोत्रिय [ स्तुति योग्य व्यवहार ] के
लिये, अनुरूप [ विषय की अनुकूलता ] के लिये; उक्थमुख [ यज्ञ की मुख्यता ] के लिये
और परिधानीया [ समाप्ति क्रिया ] के लिये—इस प्रकार चार-चार बार वे बोलते हैं ।
( चतस्रः वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ते ) चार ही दिशायें हैं, दिशाओं में उससे वे
[ याजक ] प्रतिष्ठा पाते हैं । ( अथो चतुष्पादः पशवः पशूनाम् आप्त्यै ) फिर चार
पांव वाले पशु होते हैं, पशुओं की प्राप्ति के लिये [ यह यज्ञ ] है । ( अथो तृतीयसवने
चतुष्पर्वाणः हि होत्रकाः ) फिर तृतीयसवन में चार अङ्ग वाले ही सहायक होता लोग
होते हैं । ( तस्मात् चतुः सर्वे त्रैष्टुभं जागतानि शंसन्ति ) इसलिये चार बार वे सब
त्रिष्टुप् [ कर्म उपासना ज्ञान के सहारे वाले अथवा त्रिष्टुप् ] छन्दों वाले स्तोत्रों से जगत्
के हितकारी कर्म वे बोलते हैं । ( जागतं हि तृतीयसवनम् ) जगत् का हितकारी ही
तीसरा सवन है । ( अथ ह एतत् त्रैष्टुभानि प्रातःसवने मरुत्वतीये तृतीयसवने च
१८–( शंशांसाव ) पूर्वाक्षरस्य द्वित्वमार्षम्–गो० उ० ३ । १०, १६
तथा ४ । ४ । शंसाव । आवाम् शंसनं स्तोत्रं करवाव ( ओम् ) अनुमतौ ( त्रैष्टु-
भम् ) त्रैष्टुभानि । त्रिष्टुप्छन्दोयुक्तानि । कर्मोपासनाज्ञानयुक्तानि ( जागतानि )
५६
४५० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४। क० १८
होत्राकाणाम् अप्रतिभूतम् इव हि शस्त्रम्) फिर यह ही त्रिष्टुप् छन्द वाले स्तोत्र
प्रातःसवन में, मरुत्वतीय [ माध्यन्दिन सवन ] में और तीसरे सवन में सहायक होता लोगों
का अप्रतिभूत [ प्रतिभू अर्थात् स्थानी बिना ] ही शस्त्र [ स्तोत्र ] हैं [ अर्थात् त्रिष्टुप् तीनों
सवनों में अवश्य बोला जाता है ] । ( धीतरसं वै एतत् सवनम्, यत् तृतीयसवनम् )
पी चुके हुये रस वाला ही यह सवन है, जो तीसरा सवन है [ तीसरे सवन से पहिले
सोमरस पी लिया जाता है फिर किस लिये तीसरा सवन है—इस प्रश्न का समाधान इस
प्रकार है ] । ( अथ ह एतत् अधीतरसं शुक्रियं छन्दः, यत् त्रिष्टुभा यातयामसवनस्य
एव तत् सरसतायै ) फिर यह बिना पी चुके हुये रस वाला, वीर्यवान् छन्द [ स्तोत्र ] है,
जो त्रिष्टुप् [ तीनों सवनों में ठहरने वाले छन्द ] के साथ बीते हुये योग्य समय वाले सवन
के रसीलेपन के लिये है [ देखो-ऐतरेय ब्रा० ६। १२ ] । ( सर्वं समवतीभिः परिदधति,
यत् तत् समवतीभिः परिदधति. ) वे सब समवती ऋचाओं से [ सम शब्द वाली
ऋचाओं से जैसे—समं ज्योतिः सूर्येण······अथर्व० ४। १८ । १, इत्यादि मन्त्रों से ] समाप्त
करते हैं, क्योंकि वहां समवती ऋचाओं से वे समाप्त करते हैं। (अन्तः वै पर्यासः, अन्तः
उदर्कः, अन्तः सजायाः उ ह वै अवेनाय अन्तेन एव अन्नं परिदधति = परिदधाति )
अन्त ही पर्यास [ विराम ] है, अन्त ही उदर्क [ अवसान वा विच्छेद अर्थात् रोक ] है,
अन्त ही संगति के रक्षक के लिये अन्त के साथ ही अन्त को समाप्त करता है। [ एक एक
विषय पर रुककर दूसरे को आरम्भ करके समाप्त किया जाता है ] । ( सर्वे मद्गतीभिः
यजन्ति, यत् तत् मद्गतीभिः यजन्ति ) वे सब मद्वती [ मद शब्द वाली ] ऋचाओं से
यज्ञ करते हैं [ याज्या ऋचा बोलते हैं ], क्योंकि वहां मद्वती ऋचा से वे यज्ञ करते हैं ।
( सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिः अभिरूपाभिः यजन्ति ) वे सब सुतवती [ सुत शब्द
वाली ] ऋचाओं से, पीतवती [ पीत शब्द वाली ] ऋचाओं से और अभिरूप [ विषय के
अनुकूल ] ऋचाओं से यज्ञ करते हैं। [ मद्गती, सुतवती और पीतवती ऋचाओं के लिये
देखो ऋग्० १ । १६ । ८ । और बहुवचन शब्द होने से ब्राह्मण में समस्त इस नौ ऋचा
वाले सूक्त का ग्रहण अभीष्ट है । अभिरूप शब्द से यह प्रयोजन है कि अभीष्ट देवता की
स्तुति में उस देवता के सूचक पद आ जावें ] । ( यत् यज्ञं अभिरूपं, तत् समृद्धम् ) जो
यज्ञ में विषय के अनुकूल कर्म है, वह समृद्ध है । ( सर्वे स्विष्टकृरवा अनुवषट्
कुर्वन्ति ) सब स्विष्टकृत् मन्त्र [ यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं·········देखो--गो० उ० ३ । १ ]
पढ़कर अनुवषट् [ समाप्ति सूचक पद ] पढ़ते हैं । ( अनुवषट्कारः स्विष्टकृतं नेत्
अन्तरयाम इति ) अनुवषट्कार स्विष्टकृत् मन्त्र को कभी भी बीच [ व्यवधान ] से नहीं
लेता [ स्विष्टकृत् के पीछे ही अनुवषट् होता है ] । ( असौ वै लोकः तृतीयसवनम् )
जगतोछन्दोयुक्तानि । जगते हितानि ( अप्रतिभूतम् ) प्रतिभूरहितम् । स्थानिना
रहितम् ( धीतरसम् ) धेट् पाने--क्तः । पीतसारम् ( अधीतरसम् ) अपीतसा-
रम् । सर्वरसोपेतम् ( शुक्रियम् ) शुक्र—घन् । वीर्ययुक्तम् । ( यातयामसवनस्य )
गतयोग्यकालसवनस्य ( सरसतायै ) सरसत्वाय ( सजायाः ) षञ्ज सङ्गे--कः,
टाप् । सङ्गतेः ( अवेनाय ) श्यास्त्याह्वणविम्व्य इनच् ( उ० २ । ४६ ) अव रक्षणार्दौ