सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १३ ॥ कुन्ताप सूक्तों में ऐतशप्रलाप, प्रवह्लिका, प्रतिराध,

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १३ ५३३
प्रवह्लिकाभिर्हं वै देवा असुराणां रसान् प्रववृहुः । तद्यथाभिहं वै देवा असुराणां रसान्
प्रववृहुः, तस्मात् प्रवह्लिकाः, तत् प्रवह्लिकानां प्रवह्लिकात्वम् । ता वै प्रतिराधैः
प्रत्यराध्नुवन् । तद्यत् प्रतिराधैः प्रत्यराध्नुवन्, तस्मात् प्रतिराघाः, तत् प्रतिराघानां
प्रतिराघत्वम् । प्रवह्लिकाभिरेव द्विषतां भ्रातृव्याणां रसान् प्रवह्लिकास्ता वै प्रतिराधैः
प्रतिराध्नुवन्ति, ताः प्रग्राहमित्येव । अथाजिज्ञासेन्याः शंसति, इहेत्थ प्रागपागुदगधरा-
गिति । आजिज्ञासेन्याभिर्हं वै देवा असुरानाज्ञाय अथैनानन्वयायन्, तथैवैतद्यजमाना
आजिज्ञासेन्याभिरेवाप्रियं भ्रातृव्यमागायाथैनमतियन्ति । ता अर्द्धर्चशः शंसति,
प्रतिष्ठित्या एव । अथातिवादं शंसति, वी३मे देवा अक्रंसतेति । श्रीर्वा अतिवादस्त-
मेकच्चँ शंसति, एकस्ता वै श्रीस्तां वै विरेभं शंसति, विरेभैः श्रियं पुरुषो वहतीति ।
तामर्द्धर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ कुन्ताप सूक्तों में ऐतशप्रलाप, प्रवह्लिका, प्रतिराध,
आजिज्ञासेन्या, और अतिवाद मन्त्रों का प्रयोग ॥
( अथ ऐतशप्रलोपं शंसति, एता अश्वा आप्लवन्ते, इति ) अब ऐतशप्रलाप [ऐतश
ज्ञानवान् ऋषि का आलाप] वह [ ऋत्विज् ] बोलता है—एता अश्वा आप्लवन्ते......अथर्व०
२० । १२६ । १–२०, यह सूक्त है । ( ऐतशः ह मुनिः यज्ञस्य आयुः ददर्श ) ऐतश
[ ज्ञानवान् ] मुनि ने [ इस सूक्त में ] यज्ञ के आयु [ जीवन काल ] को देखा । ( सः ह
पुत्रान् उवाच, पुत्रकाः यज्ञस्य आयुः अभिददृक्षम् तत् अभिलपिष्यामि, मा मा तृप्तं
मन्यध्वम् इति ) वह पुत्रों से बोला—हे प्यारे पुत्रो ! यज्ञ के जीवन काल को मैंने देखा है;
उसको मैं आलापूंगा, मुझको तुम मत तृप्त मानों [ मत रोको ] । ( तथा इति ) [ वे
बोले ] ऐसा ही हो । ( तत् अभिललाप ) उसने उसे आलापा । ( तस्य ह इति अग्निः
ऐतशायनः ज्येष्ठः पुत्रः अभिदुद्रुत्य मुखम् अपि जग्राह, ब्रुवन् नः पिता तृप्तः इति )
अग्नि नामक ऐतश गोत्र में उत्पन्न उसके जेठे पुत्र ने निरादर करके मुंह पकड़ लिया यह
बोलते हुये—हमारा पिता बस करे । ( सः ह उवाच, धिक् त्वा जाल्मापरस्य ते प्रजां
पापिष्ठां करिष्यामि इति ) वह बोला—तुझे धिक्कार है, तुझ क्रूर व्यवहार वाले की प्रजा
१३—( ऐतशप्रलापम् ) इणस्तशनुतशसुनो ( उ० ३ । १४६ ) इण् गतौ—तशन्,
एतश—अण् ऐतशम् । ऐतश॑स्य ब्राह्मणस्य सम्बन्धिनं प्रलापम् आलापम्
( अश्वाः )-अशूङ् व्याप्तौ—क्वन्, टाप् । व्यापिकाः प्रजाः ( आ ) आगत्य ( प्लवन्ते )
गच्छन्ति ( आयुः ) एतेणिच्च ( उ० २ । ११८ ) इण् गतौ—उसिः णित् । जीवनम् ।
जीवनज्ञानम् ( पुत्रकाः ) हे प्रियपुत्राः ( अभिददृक्षम् ) दृष्टवानस्मि ( अभिलपिष्यामि )
अभितः कथयिष्यामि ( ऐतशायनः ) अश्वादिभ्यः फञ् ( पा० ४ । १ । ११० ) एतशं
ऐतश वा—फञ् बाहुलकात् । ऐतशस्य गोत्रोत्पन्नः ( अभिदुद्रुत्य ) अनादृत्य ( ब्रुवन् )
१. ऐतरेय ब्राह्मण के अनुसार ऐतश मुनि के पुत्र ने ऐतश को मनोविकृत बताया है जो
कि इसके अग्रिम प्रलाप से स्पष्ट है ॥ सम्पा० ॥

६६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । कं० १२
को महादुखी कर दूंगा, ( यः मे मुखं प्राग्रहीष्यः यदि जाल्म मे मुखं प्राग्रहीष्यः ) जिस
तूने मेरे मुंह को पकड़ा है, यदि हे क्रूर ! तूने मेरे मुंह को पकड़ा है । ( शतायुषं गाम्
अकरिष्यं सहस्रायुषं पुरुषम् इति ) [ नहीं तो ] सौ बरस वाली गाय और सहस्र वर्ष
बाला पुरुष को मैं कर देता । ( तस्मात् अभ्यग्नयः ऐतशायनाः आजानेयाः सन्तः
पापिष्ठाः अन्येषां बलिहृतः, पिता ताः स्वेन प्रजापतिना स्वया देवतया अयच्छन् [ =
अयच्छत् ] ) इसलिये ऐतश के गोत्र वाले अभ्यग्नि नाम वाले आजानेय [बड़ी गति से ले चलने
वाले उत्तम घोड़ों के समान ] होते हुये महादुखी, दूसरों के अन्न पाने वाले [ हुये, क्योंकि ]
पिता ने उन [प्रजा लोगों ] को अपने प्रजापालक व्यवहार से अपने देवता द्वारा रोका [ शाप
दिया ] । ( यत् ऐतशः प्रलापः तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो यह ऐतश आलाप
है, वह स्वर्ग लोक का रूप है । ( यत् उ एव ऐतशः प्रलापः यातयामा वा क्षितिः )
क्योंकि उचित समय बीता हुआ ही ऐतशप्रलाप हानि है। ( अयातयामा ) [ = अयात-
यामः ] ऐतशैशः प्रलापः मे यज्ञः असत् अक्षितिः मे यज्ञः असत् इति ) उचित समय
बिना चूका हुआ ऐतशप्रलाप वाला मेरा यज्ञ होवे, हानि रहित मेरा यज्ञ होवे । ( तं वै
ऐतशैशप्रलापं पदावग्राहं शंसति, तासाम् उत्तमेन पदेन यथा निविदः प्रणौति ) उस
ही ऐतशप्रलाप को एक एक पाद लेकर वह बोलता है, [ उन ऋचाओं ] के पिछले पाद से
निविद् मन्त्रों के समान प्रणव [ ओङ्कार ] करता है ॥
( अथ प्रवह्लिकाः पूर्वं शस्त्वा, विततौ किरणौ द्वौ, इति प्रतिराधान् उत्तराः
शंसति, भगित्यभिगतः इति ) फिर प्रवह्लिका [ शत्रुओं को चलायमान करने वाली
ऋचायें ] पहले बोलकर—विततौ किरणौ द्वौ इति ॰॰॰॰अथर्व० २० । १३३ । १-६, यह
मन्त्र हैं, प्रतिराधों [ शत्रुओं को रोकने वाले मन्त्रों ] को पीछे वाली ऋचायें करके वह
बोलता है—भगित्यभिगतः इति ॰॰॰॰ अथर्व० २० । १३५ । १-३, यह प्रतिराध मन्त्र हैं ।
( प्रवह्लिकाभिः ह वै देवाः असुराणां रसान् प्रववृहूः ) प्रवह्लिका ऋचाओं
से ही देवताओं [ विद्वानों ] ने असुरों के रसों [ पराक्रमों ] को उखाड़ दिया । ( तत्
कथयन् सन् ( तृप्तः ) पर्याप्तः ( जाल्मापरस्य ) आर्षो दीर्घः । जल आच्छादने—मण् ।
जाल्मे क्रूरव्यवहारे परस्य¹ तत्परस्य ( प्राग्रहीष्यः ) प्र-अग्रहीष्यः । प्रकर्षेण गृहीतवान्
असि ( गाम् )—ऐ० ब्रा० ६ । ३३ । धेनुम् (सहस्रायुषम् ) सहस्रवर्षजीवनयुक्तम्
( आजानेयाः ) अज गतिक्षेपणयोः—घञ् + आ + णीञ् प्रापणे—यत् । आजेन गमनेन
आनेतारः । उत्तमघोटका इव ( बलिहृतः ) आहारस्य प्रापकाः ( अयच्छन् ) अयच्छत्
नियमितवान् (यातयामा) विगतयोग्यः समयः (क्षितिः) हानिः (अयातयामा) प्राप्त-
योग्यसमयः (असत्) भवेत् ( पदावग्राहम् ) पादेन पादेन अवगृह्य (प्रणौति) प्रणवेन
ओङ्कारेण सह शंसति ( प्रवह्लिकाः ) प्र + ह्वल चलने—ण्वुल्, टाप्, प्रत्ययस्थात्
कात् ०(पा० ७।३।४४) इतीत्वम् प्रवह्लिकाख्याः ऋचः (प्रतिराधान्) प्रतिराधकान् ।
१. मूलपाठ पर नहीं, अपितु अपर है। अतः यह समास अर्थयुक्त नहीं बन सकेगा । 'अपरः
जाल्मः' जाल्मापरः,—राजदन्तादित्वात् परनिपातः' यह उचित जान पड़ता है ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १७ ॥ ५४५
यथा आभिः ह वै देवाः असुराणां रसान् प्रववृहुः, तस्मात् प्रवह्निकाः, तत्
प्रवह्निकानां प्रवह्निकात्वम् ) सो जैसे इन [ ऋचाओं ] से ही विद्वानों ने असुरों के रसों
को उखाड़ दिया, इसलिये यह प्रवह्निका [ चलायमान करने वाली ऋचायें ] हैं—यही
प्रवह्निकाओं का प्रवह्निकापन है । ( ताः वै प्रतिराधैः प्रत्यराघ्नुवन् ) उन [ऋचाओं]
ने ही प्रतिराध मन्त्रों से [ असुरों के पराक्रमों को ] हटा दिया । ( तत् यत् प्रतिराधैः
प्रत्यराघ्नुवन्, तस्मात् प्रतिराधाः, तत् प्रतिराधानां प्रतिराधत्वम् ) सो जो
प्रतिराध मन्त्रों से हटा दिया, इसलिये वे प्रतिराध मन्त्र हैं, यह ही प्रतिराध मन्त्रों का
प्रतिराधपन है । ( प्रवह्निकाभिः एव द्विषतां भ्रातृव्याणां रसान् प्रवह्निकाः, ताः वै
प्रतिराधैः प्रतिराघ्नुवन्ति, ताः प्रग्राहम् इति एव ) प्रवह्निका ऋचाओं से ही अप्रिय
वैरियों के पराक्रमों को वे चलायमान करने वाली ऋचायें ही प्रतिराध मन्त्रों से हटा देती
हैं, उनको पाद पाद करके [ वह बोलता है ] ॥
( अथ आजिज्ञासेन्याः शंसति, इहेत्थ प्रागपागुदगधरागिति ) फिर
आजिज्ञासेन्याओं [ शत्रुओं का तिरस्कार करने वाली ऋचाओं ] को वह बोलता है—
इहेत्थ प्रागपागुदगधराक् इति" अथ० २० । १३४ । १-४, यह मन्त्र है । ( आजिज्ञासेन्याभिः
ह वै देवाः असुरान् आज्ञाय अथ एनान् अत्यायन् तथा एव एतत् यजमानाः
आजिज्ञासेन्याभिः एव अप्रियं भ्रातृव्यम् आगाय अथ एनम् अतियन्ति । )
आजिज्ञासेन्या ऋचाओं से ही विद्वानों ने असुरों को तिरस्कार करके फिर उनको उल्लंघन किया;
वैसे ही अब यजमान लोग आजिज्ञासेन्या ऋचाओं से ही अप्रिय वैरी पर चढ़कर फिर उसको
उल्लंघन करते हैं । ( ताः अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव शंसति ) उन [ ऋचाओं ] को
आधी आधी ऋचाओं से प्रतिष्ठा के लिये वह बोलता है ॥
( अथ अतिवादं शंसति, वी३मे देवा अक्रंसत इति ) फिर वह अतिवाद
[ शत्रुओं के अधिक्षेप अर्थात् घुड़कने वाले मन्त्र ] को वह बोलता है—वी३मे देवा अक्रंसत
इति..... अथर्व० २० । १३५ । ४, यह वह मन्त्र है । ( श्रीः वै अतिवादः, तम् एकर्चं
शंसति ) श्री ही [ सम्पत्ति का हेतु ] अतिवाद है । उस एक ऋचा वाले को वह बोलता
है । ( एकः ताः [ एका सा ] श्रीः, तां वै विरेभं शंसति, विरेभैः श्रियं पुरुषः वहति
इति ) एक ही वह श्री है, उस [ ऋचा ] को विविध ध्वनि से वह बोलता है, विविध
प्रतिराधसंज्ञान् मन्त्रान् ( भुक् ) भुज पालनाभ्यवहारयोः—क्विप् । पालकः पर-
मात्मा ( अभिगतः ) आभिमुख्येन प्राप्तः ( रसान् ) वीर्याणि ( प्रववृहुः ) वृंहू
उद्यमने—लिट् । उद्यतवन्तः । उत्पादितवन्तः ( प्रग्राहम् ) पादेन पादेन गृहीत्वा
( आजिज्ञासेन्याः ) आकारो अत्र अवशब्दार्थे । आजातुमवज्ञातुमिच्छा आजिज्ञासा,
तामर्हन्तीति तत् साधनीभूता ऋचः ( इत्थ ) इत्थम् । अनेन प्रकारेण ( प्राक् )
प्राच्यां दिशि ( अपाक् ) प्रतीच्यां दिशि ( उदक् ) उदीच्यां दिशि ( अधराक् )
नीच्यां दक्षिणस्यां दिशि ( आज्ञाय ) अवज्ञातवन्तः ( आगाय ) आभिमुख्येन
प्राप्य ( अतिवादम् ) अधिक्षेपम् । तिरस्कारम् । अतिवादाख्यं सूक्तम् ( इमे )

५३६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १३
ध्वनियों से श्री को पुरुष पाता है । (ताम् अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव शंसति ) उसको
आधी आधी ऋचा करके प्रतिष्ठा के लिये ही वह बोलता है ॥ १३ ॥
भावार्थः—जो मनुष्य वेदों को विचार कर प्रयत्न के साथ वैरियों को निर्बल करते
हैं, वे ही श्रीमान् होते हैं ॥१३॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । ३३ से मिलाओ ॥
विशेषः २—प्रतीक वाले सूक्तों के पहिले पहिले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
शेष मन्त्र वेद में देखो—
कुन्तापसूक्तानि ॥
१, ऐतश सूक्त—एता अश्वा आप्लवन्ते ॥ १ ॥ प्रतीपं प्रति सुत्वनम् ॥२॥
अथ० २० । १२९ । १—२० ॥ (एताः) यह (अश्वाः) व्यापक प्रजाऐं (प्रतीपम्)
प्रत्यक्ष व्यापक (सुत्वनम् प्रति) ऐश्वर्य वाले [ परमेश्वर ] के लिये (आ) आकर
(प्लवन्ते) चलती हैं ॥ १, २ ॥
२, प्रवह्लिका ऋचायें—विततौ किरणौ द्वौ तावा पिनष्टि पूरुषः । न वै
कुमारि तत् तथा यथा कुमारि मन्यसे ॥ अथ० २० । १३३ । १—६ ॥ (द्वौ)
दोनों (किरणौ) प्रकाश की किरणें [ शारीरिक बल और आत्मिक पराक्रम ] (विततौ)
फैले हुये हैं, (तौ) उन दोनों को (पूरुषः) पुरुष [ देहधारी जीव ] (आ) सब ओर
से (पिनष्टि) पीसता है [ सूक्ष्म रीति से काम में लाता है ] । (कुमारि) हे कुमारी !
[ कामना योग्य स्त्री ] (वै) निश्चय करके (तत्) वह (तथा) वैसा (न) नहीं
है, (कुमारि) हे कुमारी ! (यथा) जैसा (मन्यसे) तू मानती है ॥
३, प्रतिराध सूक्त - भुगित्यभिगतः शल्दित्यपक्रान्तः फलित्यभिष्ठितः ।
दुन्दुभिमाहननाभ्यां जरितरोथामो दैव ॥ अथ० २० । १३५ । १-३ ॥ (भुक्)
पालने वाला [ परमात्मा ] (अभिगतः) सामने पाया गया है—(इति) ऐसा है, (शल्)
शीघ्रगामी वह (अपक्रान्तः) सुख से आगे चलता हुआ है—(इति) ऐसा है; (फल्)
सिद्धि करने वाला वह (अभिष्ठितः) सब ओर ठहरा हुआ है—(इति) ऐसा है ।
(जरितः) हे स्तुति करने वाले (दैव) परमात्मा को देवता मानने वाले विद्वान् !
(दुन्दुभिम्) ढोल को (आहननाभ्याम्) दो डंकों से (आ) सब ओर (उथामः)
हम उठावें [ बल से बजावें ] ॥
४, आज्ञासेन्या ऋचायें—इहेत्थ प्रागपागुदगधराग्—अरालागुदभर्त्सथ--
अथ० २० । १३४ । १-४ ॥ (इह) यहाँ (इत्थ) इस प्रकार (प्राक्) पूर्व में,
(अपाक्) पश्चिम में, (उदक्) उत्तर में और (अधराक्) दक्षिण में--(अरा-
लागुदभर्त्सथ) हिंसा की गति को धिक्कारने वाला परमात्मा है ॥
प्रसिद्धाः (अक्रमत) क्रमु पादविक्षेपे । पादं विक्षिप्तवन्तः । अग्रेगताः (विरेभम्)
ध्वनिविशेषम् (वहति) प्राप्नोति ॥