सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १० ॥ अग्निष्टोम सूर्य समान है, तीनों सवनों में

४१० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १०
बलिष्ठतमं तपति, तस्माद् बलिष्ठतमया वाचा तृतीयसवने शंसेत् । एवं शंसेत्,
यदि वाच ईशीत१, वाग् हि शस्त्रं, यायान् वाचोत्तरण्योत्तरया उत्सहेत, आसमापनाय-
तना प्रतिपद्येत । एतत् सुशस्ततरमिव भवति, स वा एष न कदाचनास्तमयति, नोद-
यति । तद्यदेनं पश्चादस्तमयतीति मन्यन्ते, अह्न एव तदन्तं गत्वात्मानं विपर्य्यस्यतेऽ-
हरेवाधस्तात् कृणुते रात्रीं परस्तान् । स वा एष न कदाचनास्तमयति नोदयति ।
तद्यदेनं पुरस्तादुदयतीति मन्यन्ते, रात्रेरेव तदन्तं गत्वाथात्मानं विपर्य्यस्यते रात्रि-
मेवाधस्तात् कृणुतेऽहः परस्तात् । स वा एष न कदाचनास्तमयति नोदयति न ह वै
कदाचन निम्लोचति । एतस्य ह सायुज्यं सलोकतामश्नुते, य एवं वेद ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ अग्निष्टोम सूर्य समान है, तीनों सवनों में
मन्त्र बोलने का विधान, सूर्य न कभी उदय और न
अस्त होता है, इसका विचार ॥
( यः ह वै साह्नम् अग्निष्टोमं वेद साह्नस्य अग्निष्टोमस्य सायुज्यं सलोक-
ताम् अश्नुते, यः एवं वेद ) जो ही मनुष्य दिन सहित [ दिन में पूर्ण होने वाले ] अग्नि-
ष्टोम को जानता है, वह दिन सहित अग्निष्टोम का सहवास और समान लोक पाता है,
जो ऐसा जानता है। ( यः ह वै एषः तपति, एषः एषः साह्नः अग्निष्टोमः, तम्
अह्ना सह संस्थापयेयुः ) जो ही यह [दीखता हुआ सूर्य] तपता है, सो ही यह दिन सहित
[ दिन में पूरा होने वाला ] अग्निष्टोम है, [ इसलिये ] उस [ अग्निष्टोम ] को दिन ही
दिन में पूरा करें । ( साह्नः वै नाम एषः, तेन असन्त्वरमाणाः चरेयुः ) साह्न
[ दिन में रहने वाला ] ही नाम यह [अग्निष्टोम] है, इसलिए [उसको] बिना शीघ्रता किये
हुए [भले प्रकार देख भाल कर] करें । ( यत् ह वै इदं पूर्वयोः सवनयोः असन्त्वरमाणाः
चरन्ति, तस्मात् ह इदं तं प्राच्यः ग्रामता बहुलाविष्टा) जो ही इस कर्म को पहिले दो
सवनों में बिना शीघ्रता किये हुये वे करते हैं, इसलिये ही इससे उस [यजमान] के लिए पूर्व
देश में रहने वाला ग्राम समूह बहुत जनों से परिपूर्ण होता है । ( अथ यत् ह इदं तृतीय-
सवने सन्त्वरमाणाः चरन्ति, तस्मात् ह इदं प्रत्यञ्चेत्, दीर्घारण्यानि भवन्ति )
फिर जब इस कर्म को तीसरे सवन में शीघ्रता करते हुये वे करें, उससे ही यह कर्म पश्चिम
देश में जावे और [ वहां ] बड़े बड़े वन [ निर्जन देश ] हो जावें । ( यया एव
१०-( साह्नम् ) अह्ना सह वर्त्तमानम् । एकेन दिनेन सह समापनी-
यम् ( सायुज्यम् ) सहवासम् ( सलोकताम् ) समानलोकत्वम् ( एषः ) दृश्य-
मानः सूर्य्यः ( संस्थापयेयुः ) समापयेयुः ( असन्त्वरमाणाः ) त्वरामकुर्वन्तः,
सम्यक् पर्यालोचयन्तः ( चरेयुः ) अनुतिष्ठेयुः ( प्राच्यः ) प्राची । पूर्वदिग्वर्तिनी
( ग्रामता ) ग्रामसमूहः ( बहुलाविष्टाः ) बहुभिर्जनैः सम्पूर्णाः ( सन्त्वरमाणाः )
अतित्वरया सह वर्त्तमानाः ( प्रत्यञ्चेत् ) पश्चिमदिशि प्राप्नुयात् ( दीर्घारण्यानि )
१. पू. सं. "ईशत" इति पाठः ॥ २. पू. सं. "एतत् सह" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १० ४३१
प्रातःसवने, एवं माध्यन्दिने सवने, एवं तृतीयसवने, एवम् उ ह यजमानः
अप्रमायुकः भवति ) जैसा ही प्रातःसवन में होवे, वैसा ही माध्यन्दिन सवन में और वैसा
ही तृतीयसवन में [ बिना शीघ्रता किये ] होवे, इस प्रकार से ही यजमान बिना अचानक
मृत्यु वाला होता है । ( तेन असन्त्वरमाणाः चरेयुः ) इसलिये बिना शीघ्रता किये हुये
वे [ ऋत्विज् लोग अग्निष्टोम को ] करें । ( यदा वै एषः प्रातः उदेति, अथ मन्द्रतमं
तपति, तस्मात् मन्द्रतमया वाचा प्रातःसवने शंसेत् ) जब ही यह [ सूर्य ] प्रातःकाल
निकलता है तब वह मन्द मन्द तपता है, इसलिये अति मन्द वाणी से प्रातःसवन में वह
[ स्तोत्र ] बोले । ( अथ यदा अभ्येति अथ बलीयः तपति, तस्मात् बलीयस्या वाचा
माध्यन्दिने सवने शंसेत् ) फिर जब वह [ सूर्य ] ऊंचा चढ़ता है तब वह [ दोपहर को ]
अधिक प्रबल तपता है, इसलिये अधिक प्रबल वाणी से माध्यन्दिन सवन में वह [ स्तोत्र ]
बोले । ( अथो यद्वा अभितराम् एति, अथ बलिष्ठतमं तपति, तस्मात् बलिष्ठतमया
वाचा तृतीय सवने शंसेत् ) फिर जब वह [ सूर्य दोपहर पीछे ] अत्यन्त ऊंचा चलता है,
तब वह अत्यन्त प्रबल तपता है, इसलिये अत्यन्त प्रबल वाणी से तृतीय सवन में वह
[ स्तोत्र ] बोले । ( एवं शंसेत्, यदि वाचः ईशीत, वाक् हि * स्त्रं. यया उत्तरण्या
उत्तरया वाचा तु उत्सहेत, आसमापनायतना प्रतिपद्येत ) इस प्रकार से वह बोले
कि वह वाणी पर समर्थ हो, क्योंकि वाणी शस्त्र [ स्तोत्र ] है, जिस बहुत बढ़ती हुई और
अधिक ऊँची वाणी से वह उत्साही तो होवे, और समाप्ति पर्य्यन्त वह [ वाणी ] प्राप्त
होवे । ( एतत् सुशस्ततरम् इव भवति ) यह ही कर्म बहुत ही प्रशंसित होता है ।
( सः वै एषः न कदाचन अस्तम् अयति न उदयति ) वह ही यह [ सूर्य ]
न कभी अस्त होता है और न कभी उदय होता है । ( तत् यत् एनं मन्यन्ते पश्चात्
अस्तम् अयति इति ) फिर जो इस [ सूर्य ] को लोग मानते हैं कि वह पश्चिम में अस्त
होता है [ सो यह बात ठीक नहीं है ] । ( तत् अह्नः एव अन्तं गत्वा अथ आत्मानं
विपर्य्यस्यते, अह्नः एव अधस्तात् कृणुते रात्रीं परस्तात् ) [ क्योंकि ] तब वह [ सूर्य ]
दिन के अन्त पर पहुँचकर फिर अपने को विरुद्ध प्रकार से करता है, [ अर्थात् ] वह [ सूर्य ]
दिन को नीचे [अपने नीचे वा सामने ] की ओर बनाता है और रात्रि को [ पृथिवी की ]
दूसरी ओर [ बनाता है ] ।
(सः वै एषः न कदाचन अस्तम् अयति न उदयति) वह ही यह [ सूर्य ] न कभी
विस्तृतवनानि । जनशून्यस्थानानि ( अप्रमायुकः ) अपमृत्युरहितः ( मन्द्रतमम् )
मन्दतमं यथा भवति तथा ( अभ्येति ) आभिमुख्येनोर्ध्वं गच्छति ( बलीयः )
प्रबलं यथा भवति तथा ( अभितराम् ) किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे ( पा०
५।४।११) अभितर-आम् । पश्चिमाभिमुखानां पुरुषाणामत्यन्ताभिमुख्येन
( बलिष्ठतमम् ) अत्यन्तप्रबलम् ( वाचः ) वाण्याः ( ईशीत ) ईश्वरो भवेत् ( उत्त-
रण्या ) उत्+तॄ तरणे-ल्युट्, ङीप् । उत्कर्षेण वर्धमानया (उत्तरया) उच्चतरया (उत्स-
हेत) उत्साहवान् भवेत् (आसमापनायतना) आसंमापनात् आयतनं यस्याः सा । समाप्ति-
पर्य्यन्तम् आश्रयवती वाक् (प्रतिपद्येत) प्राप्नुयात् (सुशस्ततरम्) अतिशयेन प्रशस्तम्
(अस्तम्) अस्यन्ते सूर्यकिरणाः अत्र । हसिमृगृण्वामि० (उ० ३।८६) असु क्षेपणे-तन् ।