Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

मत्स्य महापुराण

Matsya Purana

by महर्षि वेदव्यास

Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,098 pages

About this granth

The Matsya Mahapurana (मत्स्य महापुराण) is one of the eighteen major Puranas, named after Vishnu's fish incarnation. In the traditional frame, the divine Fish narrates it to King Vaivasvata Manu and the seven sages during the great deluge; authorship is ascribed to Maharshi Veda Vyasa.

This is the illustrated Gita Press, Gorakhpur edition with a Hindi translation alongside the Sanskrit, running to about 1,098 pages; the imprint records the fourteenth reprint of Samvat 2076. Its chapters cover creation and the manvantaras, the lineage of Kashyapa, the life of King Prithu and the milking of the earth, the solar and lunar dynasties with the story of Ila, the lineages of the Pitris and the 108 names of the Goddess, and the well-known episode of Yayati, Devayani and Puru.

The Matsya Purana is especially valued for its detailed rules on shraddha (ordinary, ekoddishta and sapindikarana rites, proper times and tirthas), and also treats vows, gifts, pilgrimage and image-making, which makes it a frequent source for students of dharmashastra, history and Indian art.

Page 205Permalink

* अध्याय ४९ * । १९५


उनचासवाँ अध्याय

पूरू-वंशके वर्णन-प्रसङ्गमें भरत-वंशकी कथा, भरद्वाजकी उत्पत्ति और उनके वंशका कथन, नीप-वंशका वर्णन तथा पौरवोंका इतिहास

| सूत उवाच<br><br>पूरोः पुत्रो महातेजा राजा स जनमेजयः ।<br>प्राचीत्वतः सुतस्तस्य यः प्राचीमकरोद् दिशम् ॥ १<br><br>प्राचीत्वतस्य तनयो मनस्युश्च तथाभवत् ।<br>राजा वी ( पी ) तायुधो नाम मनस्योरभवत् सुतः ॥ २<br><br>दायादस्तस्य चाप्यासीद् धुन्धुर्नाम महीपतिः ।<br>धुन्धोर्बहुविधः पुत्रः संयातिस्तस्य चात्मजः ॥ ३<br><br>संयातेस्तु रहंवर्चा भद्राश्वस्तस्य चात्मजः ।<br>भद्राश्वस्य घृतायां तु दशाप्सरसि सूनवः ॥ ४<br><br>औचेयुश्च हृषेयुश्च कक्षेयुश्च सुनेयुकः ।<br>धृतेयुश्च विनेयुश्च स्थलेयुश्चैव सत्तमः ॥ ५<br><br>धर्मेयुः संनतेयुश्च पुण्येयुश्चेति ते दश ।<br>औचेयोर्ज्वलना नाम भार्या वै तक्षकात्मजा ॥ ६<br><br>तस्यां स जनयामास रन्तिनारं महीपतिम् ।<br>रन्तिनारो मनस्विन्यां पुत्राञ्जज्ञे पराञ्शुभान् ॥ ७<br><br>अमूर्तरयसं वीरं त्रिवनं चैव धार्मिकम् ।<br>गौरी कन्या तृतीया च मान्धातर्जननी शुभा ॥ ८<br><br>इलिना तु यमस्यासीत् कन्या साजनयत् सुतम् ।<br>त्रिवनाद् दयितं पुत्रमैलिनं ब्रह्मवादिनम् ॥ ९<br><br>उपदानवी सुताँल्लेभे चतुरस्त्विलिनात्मजात् ।<br>ऋष्यन्तमथ दुष्यन्तं प्रवीरमनघं तथा ॥ १०<br><br>चक्रवर्ती ततो जज्ञे दुष्यन्तात् समितिक्षयः ।<br>शकुन्तलायां भरतो यस्य नाम्ना च भारताः ॥ ११ | सूतजी कहते हैं—ऋषियो! (ययातिके सबसे छोटे पुत्र) पूरुका पुत्र महातेजस्वी राजा जनमेजय (प्रथम) था। उसका पुत्र प्राचीत्वत (प्राचीनवंत) हुआ, जिसने प्राची (पूर्व) दिशा बसायी। प्राचीत्वतका पुत्र मनस्यु* हुआ। मनस्युका पुत्र राजा वीतायुध (अभय) हुआ। उसका पुत्र धुन्धु नामका राजा हुआ। धुन्धुका पुत्र बहुविध (बहुविद्य, अन्यत्र बहुगव) और उसका पुत्र संयाति हुआ। संयातिका पुत्र रहंवर्चा और उसका पुत्र भद्राश्व (रौद्राश्व) हुआ। भद्राश्वके घृता (घृताची, अन्यत्र मिश्रकेशी) नामकी अप्सराके गर्भसे दस पुत्र उत्पन्न हुए। उन दसोंके नाम हैं—औचेयु (अधिकांश पुराणोंमें ऋचेयु), हृषेयु, कक्षेयु, सुनेयु, धृतेयु, विनेयु, श्रेष्ठ स्थलेयु, धर्मेयु, संनतेयु और पुण्येयु। औचेयु (ऋचेयु)-की पत्नीका नाम ज्वलना था। वह नागराज तक्षककी कन्या थी। उसके गर्भसे उन्होंने भूपाल रन्तिनार (यह प्रायः सर्वत्र मतिनार, पर भागवतमें रन्तिभार है)-को जन्म दिया। रन्तिनारने अपनी पत्नी मनस्विनीके गर्भसे कई सुन्दर पुत्रोंको उत्पन्न किया, जिनमें वीरवर अमूर्तरय और धर्मात्मा त्रिवन प्रधान थे। उसकी तीसरी संतति गौरी नामकी सुन्दरी कन्या थी, जो मान्धाताकी जननी हुई। इलिना यमराजकी कन्या थी। उसने त्रिवनसे ब्रह्मवादमें श्रेष्ठ पराक्रमी ऐलिन (ऐलिक, त्रंसु या जंसु) नामक प्रिय पुत्र उत्पन्न किया। इलिना-नन्दन ऐलिन (जंसु)-के संयोगसे उपदानवीने ऋष्यन्त, दुष्यन्त, प्रवीर तथा अनघ नामक चार पुत्रोंको प्राप्त किया। इनमें द्वितीय पुत्र राजा दुष्यन्तके संयोगसे शकुन्तलाके गर्भसे भरतका जन्म हुआ, जो आगे चलकर संग्राम-विजयी चक्रवर्ती सम्राट् हुआ। उसीके नामपर उसके वंशधर 'भारत' नामसे कहे जाने लगे॥ १-११॥ |


* महाभारत १।९४।१ तथा अन्य वायु, विष्णु, ब्रह्माण्डादि पुराणोंमें प्राचीनवंत या प्राचीनवंशका पुत्र प्रवीर और उसका पुत्र मनस्यु कहा गया है। इसमें आगे भी जहाँ-तहाँ कुछ पुरुष छोड़ दिये गये हैं जो पढ़ते समय स्पष्ट ज्ञात हो जाता है।

Page 206Permalink
१९६* मत्स्यपुराण *

| दौष्यन्तिं प्रति राजानं वागूचे चाशरीरिणी।<br>माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः ॥ १२<br>भरस्व पुत्रं दुष्मन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम्।<br>रेतोधां नयते पुत्रः परेतं यमसादनात्।<br>त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला ॥ १३<br>भरतस्य विनष्टेषु तनयेषु पुरा किल।<br>पुत्राणां मातृकात् कोपात् सुमहान् संक्षयः कृतः ॥ १४<br>ततो मरुद्भिरानीय पुत्रः स तु बृहस्पतेः।<br>संक्रामितो भरद्वाजो मरुद्भिर्भरतस्य तु ॥ १५<br><br>ऋषय ऊचुः<br>भरतस्य भरद्वाजः पुत्रार्थं मारुतैः कथम्।<br>संक्रामितो महातेजास्तन्नो ब्रूहि यथातथम् ॥ १६<br><br>सूत उवाच<br>पत्न्यामापन्नसत्त्वायामुशिजः स स्थितो भुवि।<br>भ्रातृभार्यां स दृष्ट्वा तु बृहस्पतिरुवाच ह ॥ १७<br>उपतिष्ठ स्वलंकृत्य मैथुनाय च मां शुभे।<br>एवमुक्ताब्रवीदेनं स्वयमेव बृहस्पतिम् ॥ १८<br>गर्भः परिणतश्चायं ब्रह्म व्याहरते गिरा।<br>अमोघरेतास्त्वं चापि धर्मं चैवं विगर्हितम् ॥ १९<br>एवमुक्तोऽब्रवीदेनां स्वयमेव बृहस्पतिः।<br>नोपदेष्टव्यो विनयस्त्वया मे वरवर्णिनि ॥ २०<br>धर्षमाणः प्रसह्यैनां मैथुनायोपचक्रमे।<br>ततो बृहस्पतिं गर्भो धर्षमाणमुवाच ह ॥ २१<br>संनिविष्टो ह्यहं पूर्वमिह नाम बृहस्पते।<br>अमोघरेताश्च भवान् नावकाश इह द्वयोः ॥ २२<br>एवमुक्तः स गर्भेण कुपितः प्रत्युवाच ह।<br>यस्मात् त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति।<br>अभिषेधसि तस्मात् त्वं तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि ॥ २३<br>ततः कामं संनिवर्त्य तस्यानन्दाद् बृहस्पतेः।<br>तद्रेतस्त्वपतद् भूमौ निवृत्तं शिशुकोऽभवत् ॥ २४<br>सद्योजांत कुमारं तु दृष्ट्वा तं ममताब्रवीत्।<br>गमिष्यामि गृहं स्वं वै भरस्वैनं बृहस्पते ॥ २५<br>एवमुक्त्वा गता सा तु गतायां सोऽपि तं त्यजत्। | इसी दुष्मन्त-पुत्र भरतके विषयमें आकाशवाणीने राजा दुष्मन्तसे कहा था—‘दुष्मन्त! माताका गर्भाशय तो एक चमड़ेके थैलेके समान है, उसमें गर्भाधान करनेके कारण पुत्र पिताका ही होता है; अतः जो जिससे पैदा होता है, वह उसका आत्मस्वरूप ही होता है। इसलिये तुम अपने पुत्रका भरण-पोषण करो और शकुन्तलाका अपमान मत करो। पुत्र अपने मरे हुए पिताको यमपुरीके कष्टोंसे छुटकारा दिलाता है। इस गर्भका आधान करनेवाले तुम्हीं हो, शकुन्तलाने यह बिलकुल सच बात कही है।' पूर्वकालमें भरतके सभी पुत्रोंका विनाश हो गया था। माताके कोपके कारण उनके पुत्रोंका यह महान् संहार हुआ था। यह देखकर मरुद्गणोंने बृहस्पतिके पुत्र भरद्वाजको लाकर भरतके हाथोंमें समर्पित किया था। बृहस्पति अपने इस पुत्रको वनमें छोड़कर चले गये थे॥ १२-२५ १/२ ॥ |

Page 207Permalink
* अध्याय ४९ *१९७

| मातापितृभ्यां त्यक्तं तु दृष्ट्वा तं मरुतः शिशुम्।<br>जगृहुस्तं भरद्वाजं मरुतः कृपया स्थिताः॥ २६<br>तस्मिन् काले तु भरतो बहुभिर्ऋतुभिर्विभुः।<br>पुत्रनैमित्तिकैर्यज्ञैरयजत् पुत्रलिप्सया॥ २७<br>यदा स यजमानस्तु पुत्रं नासादयत् प्रभुः।<br>ततः क्रतुं मरुत्सोमं पुत्रार्थे समुपाहरत्॥ २८<br>तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तुष्टुवुः।<br>उपनिन्युर्भरद्वाजं पुत्रार्थं भरताय वै॥ २९<br>दायादोऽङ्गिरसः सूनौरौरसस्तु बृहस्पतेः।<br>संक्रामितो भरद्वाजा मरुद्भिर्भरतं प्रति॥ ३०<br>भरतस्तु भरद्वाजं पुत्रं प्राप्य विभुर्ब्रवीत्।<br>आदावात्महिताय त्वं कृतार्थोऽहं त्वया विभो॥ ३१<br>पूर्वं तु वितथे तस्मिन् कृते वै पुत्रजन्मनि।<br>ततस्तु वितथो नाम भरद्वाजो नृपोऽभवत्॥ ३२<br>तस्मादपि भरद्वाजाद् ब्राह्मणाः क्षत्रिया भुवि।<br>द्व्यामुष्यायणकौलीनाः स्मृतास्ते द्विविधेन च॥ ३३ | इस प्रकार माता-पिताद्वारा त्यागे गये उस शिशुको देखकर मरुद्गणोंका हृदय दयार्द्र हो गया, तब उन्होंने उस भरद्वाज नामक शिशुको उठा लिया। उसी समय राजा भरत पुत्र-प्राप्तिकी अभिलाषासे अनेकों ऋतुकालके अवसरोंपर पुत्रनिमित्तक यज्ञोंका अनुष्ठान करते आ रहे थे, परंतु जब उन सामर्थ्यशाली नरेशको उन यज्ञोंके करनेसे भी पुत्रकी प्राप्ति नहीं हुई, तब उन्होंने पुत्र-प्राप्तिके निमित्त 'मरुत्स्तोम' नामक यज्ञका अनुष्ठान प्रारम्भ किया। राजा भरतके उस मरुत्स्तोम यज्ञसे सभी मरुद्गण प्रसन्न हो गये। तब वे उस भरद्वाज नामक शिशुको साथ लेकर भरतको पुत्ररूपमें प्रदान करनेके लिये उस यज्ञमें उपस्थित हुए। वहाँ उन्होंने अङ्गिरा-पुत्र बृहस्पतिके औरस पुत्र भरद्वाजको भरतके हाथोंमें समर्पित कर दिया। तब राजा भरत भरद्वाजको पुत्ररूपमें पाकर इस प्रकार बोले—'विभो! पहले तो आप (इस शिशुको लेकर) आत्महितकी ही बात सोच रहे थे, परंतु अब इसे पाकर मैं आपकी कृपासे कृतार्थ हो गया हूँ।' पुत्र-जन्मके हेतु किये गये पहलेके सभी यज्ञ वितथ (निष्फल) हो गये थे, इसलिये वह भरद्वाज राजा वितथके नामसे प्रसिद्ध हुआ। उस भरद्वाजसे भी भूतलपर ब्राह्मण और क्षत्रिय—दोनों प्रकारके पुत्र उत्पन्न हुए, जो द्व्यामुष्यायण और कौलीन नामसे विख्यात हुए॥ २६—३३॥ |
| ततो जाते हि वितथे भरतश्च दिवं ययौ।<br>भरद्वाजो दिवं यातो ह्यभिषिच्य सुतं ऋषिः॥ ३४ | तदनन्तर वितथके पुत्ररूपमें प्राप्त हो जानेपर राजा भरत (उसे राज्याभिषिक्त करके) स्वर्गलोकको चले गये। राजर्षि भरद्वाज भी यथासमय अपने पुत्रको राज्यपर अभिषिक्त करके स्वर्गलोक सिधारे। |
| दायादो वितथस्यासीद् भुमन्युर्महायशाः।<br>महाभूतोपमाः पुत्राश्चत्वारो भुवमन्यवः॥ ३५ | महायशस्वी भुवमन्यु वितथका पुत्र था। भुवमन्युके बृहत्क्षत्र, महावीर्य, नर और वीर्यशाली गर्ग नामक चार पुत्र थे, जो वायु आदि चार महातत्त्वोंके समान थे। |
| बृहत्क्षत्रो महावीर्यो नरो गर्गश्च वीर्यवान्।<br>नरस्य संकृतिः पुत्रस्तस्य पुत्रो महायशाः॥ ३६ | नरका पुत्र संकृति हुआ। संकृतिके दो पुत्र महायशस्वी गुरुधी और रन्तिदेव हुए। वे दोनों सत्कृतिके गर्भसे उत्पन्न हुए बतलाये जाते हैं। |
| गुरुधी रन्तिदेवश्च सत्कृत्यां तावुभौ स्मृतौ।<br>गर्गस्य चैव दायादः शिबिर्विद्वानजायत॥ ३७ | गर्गके पुत्ररूपमें विद्वान् शिवि उत्पन्न हुआ। उसके वंशधर जो क्षत्रियांशसे युक्त द्विज थे, शैव्य और गर्गके नामसे विख्यात हुए। |
| स्मृताः शैव्यास्ततो गर्गाः क्षत्रोपेता द्विजातयः।<br>आहार्यतनयश्चैव धीमानासीदुरुक्षवः॥ ३८ | शिविके आहार्यतनय और बुद्धिमान् उरुक्षव नामक दो पुत्र थे। |
| तस्य भार्या विशाला तु सुषुवे पुत्रकत्रयम्।<br>त्र्यरुणं पुष्करिं चैव कविं चैव महायशाः॥ ३९ | उरुक्षवकी पत्नी विशालाने त्र्यरुण, पुष्करि और महायशस्वी कवि—इन तीन पुत्रोंको जन्म दिया। |

Page 208Permalink
१९८* मत्स्यपुराण *
उरुक्षवाः स्मृता ह्येते सर्वे ब्राह्मणतां गताः।<br>काव्यानां तु वरा ह्येते त्रयः प्रोक्ता महर्षयः॥ ४०<br>गर्गाः संकृतयः काव्याः क्षत्रोपेता द्विजातयः।<br>सम्भूताङ्गिरसो दक्षा बृहत्क्षत्रस्य च क्षितिः॥ ४१<br>बृहत्क्षत्रस्य दायादो हस्तिनामा बभूव ह।<br>तेनेदं निर्मितं पूर्वं पुरं तु गजसाह्वयम्॥ ४२<br>हस्तिनश्चैव दायादास्त्रयः परमकीर्तयः।<br>अजमीढो द्विमीढश्च पुरुमीढस्तथैव च॥ ४३<br>अजमीढस्य पत्न्यस्तु तिस्रः कुरुकुलोद्भवाः।<br>नीलिनी धूमिनी चैव केशिनी चैव विश्रुताः॥ ४४<br>स तासु जनयामास पुत्रान् वै देववर्चसः।<br>तपसोऽन्ते महातेजा जाता वृद्धस्य धार्मिकाः॥ ४५<br>भारद्वाजप्रसादेन विस्तरं तेषु मे शृणु।<br>अजमीढस्य केशिन्यां कण्वः समभवत् किल॥ ४६<br>मेधातिथिः सुतस्तस्य तस्मात् काण्वायना द्विजाः।<br>अजमीढस्य भूमिन्यां जज्ञे बृहदनुर्नृपः॥ ४७<br>बृहदनोर्बृहन्तोऽथ बृहन्तस्य बृहन्मनाः।<br>बृहन्मनःसुतश्चापि बृहद्धनुरिति श्रुतः॥ ४८<br>बृहद्धनोर्बृहदिषुः पुत्रस्तस्य जयद्रथः।<br>अश्वजित् तनयस्तस्य सेनजित् तस्य चात्मजः॥ ४९<br>अथ सेनजितः पुत्राश्चत्वारो लोकविश्रुताः।<br>रुचिराश्वश्च काव्यश्च राजा दृढरथस्तथा॥ ५०<br>वत्सश्चावर्तको राजा यस्यैते परिवत्सकाः।<br>रुचिराश्वस्य दायादः पृथुसेनो महायशाः॥ ५१<br>पृथुसेनस्य पौरस्तु पौरात्रीपोऽथ जज्ञिवान्।<br>नीपस्यैकशतं त्वासीत् पुत्राणाममितौजसाम्॥ ५२<br>नीपा इति समाख्याता राजानः सर्व एव ते।<br>तेषां वंशकरः श्रीमान्नीपानां कीर्तिवर्धनः॥ ५३<br>काव्याच्च समरो नाम सदेष्टसमरोऽभवत्।<br>समरस्य पारसम्पारौ सदश्व इति ते त्रयः॥ ५४<br>पुत्राः सर्वगुणोपेता जाता वै विश्रुता भुवि।<br>पारपुत्रः पृथुर्जातः पृथोस्तु सुकृतोऽभवत्॥ ५५ये सभी उरुक्षव कहलाते हैं और अन्तमें ब्राह्मणत्वको प्राप्त हो गये थे। काव्यके वंशधरों ( भार्गव गोत्र-प्रवरों)-में ये तीनों महर्षि कहे गये हैं। इस प्रकार गर्ग, संकृति और कविके वंशमें उत्पन्न हुए लोग क्षत्रियांशसे युक्त ब्राह्मण थे। अङ्गिरागोत्रीय बृहत्क्षत्रने भी इस समृद्धिशालिनी पृथ्वीका शासन किया था। बृहत्क्षत्रका हस्ति नामक पुत्र हुआ। उसीने पूर्वकालमें इस हस्तिनापुर नामक नगरको बसाया था। हस्तीके अजमीढ, द्विमीढ और पुरुमीढ नामक तीन परम कीर्तिशाली पुत्र हुए। अजमीढकी तीन पत्नियाँ थीं, जो कुरुकुलमें उत्पन्न हुई थीं। वे नीलिनी, धूमिनी और केशिनी नामसे प्रसिद्ध थीं। अजमीढने उनके गर्भसे अनेकों पुत्रोंको पैदा किया था, जो सभी देवताओंके समान वर्चस्वी, महान् तेजस्वी और धर्मात्मा थे। वे अपने वृद्ध पिताकी तपस्याके अन्तमें महर्षि भारद्वाजकी कृपासे उत्पन्न हुए थे। उनका विस्तारपूर्वक वृत्तान्त मुझसे सुनिये॥ ३४-४५ १/२ ॥<br>अजमीढके केशिनीके गर्भसे कण्व नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। उसका पुत्र मेधातिथि हुआ। उससे काण्वायन ब्राह्मणोंकी* उत्पत्ति हुई। भूमिनी (धूमिनी)-के गर्भसे अजमीढके पुत्ररूपमें राजा बृहदनुका जन्म हुआ। बृहदनुका पुत्र बृहन्त, बृहन्तका पुत्र बृहन्मना और बृहन्मनाका पुत्र बृहद्धनु नामसे विख्यात हुआ। बृहद्धनुका पुत्र बृहदिषु और उसका पुत्र जयद्रथ हुआ। उसका पुत्र अश्वजित् और उसका पुत्र सेनजित् हुआ। सेनजित्के रुचिराश्व, काव्य, राजा दृढरथ और राजा वत्सावर्तक—ये चार लोकविख्यात पुत्र हुए। इनमें वत्सावर्तकके वंशधर परिवत्सक नामसे कहे जाते हैं। रुचिराश्वका पुत्र महायशस्वी पृथुसेन हुआ। पृथुसेनसे पौरका और पौरसे नीपका जन्म हुआ। नीपके अमित तेजस्वी पुत्रोंकी संख्या एक सौ थी। वे सभी राजा थे और नीप नामसे ही विख्यात थे। काव्यसे समर नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो उन नीपवंशियोंका वंशप्रवर्तक, लक्ष्मीसे युक्त और कीर्तिवर्धक था। वह समरके लिये सदा प्रयत्नशील रहता था। समरके पार, सम्पार और सदश्व—ये तीन पुत्र हुए, जो सम्पूर्ण गुणोंसे सम्पन्न तथा भूतलपर विख्यात थे। पारका पुत्र पृथु हुआ और पृथुसे सुकृतकी उत्पत्ति हुई।

* विशेष द्रष्टव्य—ऋग्वेदसंहिता— ८। ५५। ४, ब्राह्मणोत्पत्ति मार्तण्ड, भागवत १२। १। ४९ तथा पुनः मत्स्यपुराण १९१। २६।

५१ अग्नि-वंशका वर्णन तथा उनके भेदोपभेदका कथन

Page 209Permalink
* अध्याय ४९ *१९९
जज्ञे सर्वगुणोपेतो विभ्राजस्तस्य चात्मजः।<br>विभ्राजस्य तु दायादस्त्वणुहो नाम वीर्यवान्॥ ५६<br>बभूव शुकजामाता कृत्वीभर्ता महायशाः।<br>अणुहस्य तु दायादो ब्रह्मदत्तो महीपतिः॥ ५७<br>युगदत्तः सुतस्तस्य विष्वक्सेनो महायशाः।<br>विभ्राजः पुनराजातो सुकृतेनेह कर्मणा॥ ५८<br>विष्वक्सेनस्य पुत्रस्तु उदक्सेनो बभूव ह।<br>भल्लाटस्तस्य पुत्रस्तु तस्यासीज्जनमेजयः।<br>उग्रायुधेन तस्यार्थे सर्वे नीपाः प्रणाशिताः॥ ५९उससे सम्पूर्ण गुणोंसे सम्पन्न विभ्राज नामक पुत्र पैदा हुआ। विभ्राजका पुत्र महायशस्वी एवं पराक्रमी अणुह हुआ, जो शुकदेवजीका जामाता एवं कृत्वीका पति था। अणुहका पुत्र राजा ब्रह्मदत्त हुआ। उसका पुत्र युगदत्त और युगदत्तका पुत्र महायशस्वी विष्वक्सेन हुआ। अपने पुण्यकर्मोंके फलस्वरूप राजा विभ्राजने ही पुनः विष्वक्सेनरूपसे जन्म धारण किया था। विष्वक्सेनका पुत्र उदक्सेन हुआ। उसका पुत्र भल्लाट* और उसका पुत्र जनमेजय (द्वितीय) हुआ। इसी जनमेजयकी रक्षाके लिये उग्रायुधने सभी नीपवंशी नरेशोंको मौतके घाट उतारा था॥ ४६—५९॥
ऋषय ऊचुः<br>उग्रायुधः कस्य सुतः कस्य वंशे स कथ्यते।<br>किमर्थं तेन ते नीपाः सर्वे चैव प्रणाशिताः॥ ६०**ऋषियोंने पूछा—**सूतजी! उग्रायुध किसका पुत्र था? वह किसके वंशमें उत्पन्न हुआ बतलाया जाता है? तथा किस कारण उसने समस्त नीपवंशी राजाओंका संहार किया था? (यह हमें बतलाइये)॥ ६०॥
सूत उवाच<br>उग्रायुधः सूर्यवंश्यस्तपस्तेपे वराश्रमे।<br>स्थाणुभूतोऽष्टसाहस्रं तं भेजे जनमेजयः॥ ६१<br><br>तस्य राज्यं प्रतिश्रुत्य नीपानाजघ्निवान् प्रभुः।<br>उवाच सान्त्वं विविधं जघ्नुस्ते वै ह्युभावपि॥ ६२<br><br>हन्यमानांश्च तांश्चैव यस्माद्धेतोर्न मे वचः।<br>शरणागतरक्षार्थं तस्मादेवं शपामि वः॥ ६३<br><br>यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं सर्वान् नयतु वो यमः।<br>ततस्तान् कृष्यमाणांस्तु यमेन पुरतः स तु॥ ६४<br><br>कृपया परयाऽऽविष्टो जनमेजयमूचिवान्।<br>गतानेतानिमान् वीरांस्त्वं मे रक्षितुमर्हसि॥ ६५**सूतजी कहते हैं—**ऋषियो! उग्रायुध सूर्यवंशमें उत्पन्न हुए थे। इन्होंने एक श्रेष्ठ आश्रममें जाकर स्थाणुकी भाँति स्थित हो आठ हजार वर्षोंतक घोर तप किया। उसी समय (युद्धमें पराजित हुए) राजा जनमेजय उनके पास पहुँचे। (जनमेजयकी प्रार्थनापर) उन्हें राज्य दिलानेकी प्रतिज्ञा करके सामर्थ्यशाली उग्रायुधने नीपवंशियोंका संहार किया था। प्रथमतस्तु उग्रायुधने उन्हें अनेक प्रकारके सान्त्वनापूर्ण वचनोंद्वारा समझाने-बुझानेकी चेष्टा की, किंतु जब वे (इनकी बात न मानकर) इन्हीं दोनोंको मार डालनेके लिये उतारू हो गये, तब मारनेके लिये उद्यत हुए उनसे उग्रायुधने कहा—'जिस कारण तुमलोग मेरी बातको अनसुनी कर रहे हो, इसीलिये शरणागतकी रक्षाके हेतु मैं तुमलोगोंको इस प्रकारका शाप दे रहा हूँ कि यदि मैंने तपका अनुष्ठान किया है तो यमराज तुम सबको अपने घर उठा ले जायँ।' तदनन्तर अपने सामने ही उन्हें यमराजद्वारा घसीटा जाता हुआ देखकर उग्रायुधके हृदयमें अतिशय दया उत्पन्न हो गयी। तब उन्होंने जनमेजयसे कहा—'जनमेजय! तुम मेरे कहनेसे इन ले जाये गये हुए तथा ले जाये जाते हुए वीरोंकी रक्षा करो'॥ ६१—६५॥
जनमेजय उवाच<br>अरे पापा दुराचारा भवितारोऽस्य किंकराः।<br>तथेत्युक्तस्ततो राजा यमेन युयुधे चिरम्॥ ६६**जनमेजय बोले—**अरे पापी एवं दुराचारी यमदूतो! तुमलोग दण्डके भागी होओगे, अन्यथा उन्हें छोड़ दो। यमदूतोंद्वारा भी उसी प्रकारका उत्तर दिये जानेपर राजा जनमेजयने यमके साथ चिरकालतक युद्ध किया।

* इसने भल्लाटनगर (सुलेमानपर्वतके पासका एक शहर) बसाया, जहाँका राजा शशिध्वज (कल्किपुराण, अ० २१-२२) प्रसिद्ध था।

Page 210Permalink
२००* मत्स्यपुराण *

| व्याधिभिर्नारकैर्घोरैर्यमेन सह तान् बलात्।<br>विजित्य मुनये प्रादात् तदद्भुतमिवाभवत्॥ ६७<br><br>यमस्तुष्टस्ततस्तस्मै मुक्तिज्ञानं ददौ परम्।<br>सर्वे यथोचितं कृत्वा जग्मुस्ते कृष्णमव्ययम्॥ ६८<br><br>येषां तु चरितं गृह्य हन्यते नापमृत्युभिः।<br>इह लोके परे चैव सुखमक्षय्यमश्नुते॥ ६९<br><br>अजमीढस्य धूमिन्द्यां विद्वाञ्जज्ञे यवीनरः।<br>धृतिमांस्तस्य पुत्रस्तु तस्य सत्यधृतिः स्मृतः।<br>अथ सत्यधृतेः पुत्रो दृढनेमिः प्रतापवान्॥ ७०<br><br>दृढनेमिसुतश्चापि सुधर्मा नाम पार्थिवः।<br>आसीत् सुधर्मतनयः सार्वभौमः प्रतापवान्॥ ७१<br><br>सार्वभौमेति विख्यातः पृथिव्यामेकराड् बभौ।<br>तस्यान्ववाये महति महापौरवनन्दनः॥ ७२<br><br>महापौरवपुत्रस्तु राजा रुक्मरथः स्मृतः।<br>अथ रुक्मरथस्यासीत् सुपार्श्वो नाम पार्थिवः॥ ७३<br><br>सुपार्श्वतनयश्चापि सुमतिर्नाम धार्मिकः।<br>सुमतेरपि धर्मात्मा राजा संनतिमानपि॥ ७४<br><br>तस्यासीत् संनतिमतः कृतो नाम सुतो महान्।<br>हिरण्यनाभिनः शिष्यः कौसल्यस्य¹ महात्मनः॥ ७५<br><br>चतुर्विंशतिधा येन प्रोक्ता वै सामसंहिताः।<br>स्मृतास्ते प्राच्यसामानः कार्ता नामेह सामगाः॥ ७६<br><br>कार्तिकृद्रायुधोऽसौ वै महापौरववर्धनः।<br>बभूव येन विक्रम्य पृथुकस्य पिता हतः॥ ७७<br><br>नीलो नाम महाराजः पाञ्चालाधिपतिर्वशी।<br>उग्रायुधस्य दायादः क्षेमो नाम महायशाः॥ ७८<br><br>क्षेमात् सुनीथः सञ्जज्ञे सुनीथस्य नृपञ्जयः।<br>नृपञ्जयाच्च विरथ इत्येते पौरवाः स्मृताः॥ ७९ | अन्ततोगत्वा उन्होंने भयंकर नारकीय व्याधियोंके साथ उन सबको बलपूर्वक जीतकर यमराजसहित उन्हें उग्रायुध मुनिको समर्पित कर दिया। यह एक अद्भुत-सी बात हुई। इससे प्रसन्न हुए यमराजने राजा जनमेजयको मुक्तिका उत्तम ज्ञान प्रदान किया। तत्पश्चात् वे सभी यथोचित धर्मकार्य कर अविनाशी भगवान् श्रीकृष्णमें लीन हो गये। इन नरेशोंके जीवन-चरितको जान लेनेपर मनुष्य अपमृत्यु आदिका शिकार नहीं होता। उसे इस लोक और परलोकमें अक्षय सुखकी प्राप्ति होती है॥ ६६-६९॥<br><br>धूम्रिनीके गर्भसे अजमीढके पुत्ररूपमें विद्वान् यवीनरका जन्म हुआ। उसका पुत्र धृतिमान् हुआ और उसका पुत्र सत्यधृति कहा जाता है। सत्यधृतिका पुत्र प्रतापी दृढनेमि हुआ। दृढनेमिका पुत्र सुधर्मा नामक भूपाल हुआ। सुधर्माका पुत्र प्रतापी सार्वभौम था, जो भूतलपर एकच्छत्र चक्रवर्ती सम्राट्के रूपमें सुशोभित हुआ। उसके उस विशाल वंशमें एक महापौरव नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। राजा रुक्मरथ महापौरवके पुत्र कहे गये हैं। रुक्मरथका पुत्र सुपार्श्व नामका राजा हुआ। सुपार्श्वका पुत्र धर्मात्मा सुमति हुआ। सुमतिका पुत्र धर्मात्मा राजा संनतिमान् था। उस संनतिमान्का कृत नामक महान् प्रतापी पुत्र था, जो महात्मा हिरण्यनाभ कौसल्य (कौथुम²)—का शिष्य हुआ। इसी राजाने सामवेदकी संहिताओंको चौबीस भागोंमें विभक्त किया, जो प्राच्यसामके नामसे प्रसिद्ध हुई तथा उन साम-संहिताओंका गान करनेवाले कार्त नामसे कहे जाने लगे। ये उग्रायुध इसी कृतके पुत्र थे, जो पौरववंशकी विशेषरूपसे वृद्धि करनेवाले थे। इन्होंने ही पराक्रम प्रकट करके पृथुकके पिता पाञ्चाल-नरेश जितेन्द्रिय महाराज नीलका वध किया था। उग्रायुधका पुत्र महायशस्वी क्षेम हुआ। क्षेमसे सुनीथका और सुनीथसे नृपञ्जयका जन्म हुआ। नृपञ्जयसे विरथकी उत्पत्ति हुई। ये सभी नरेश पौरवनामसे विख्यात हुए॥ ७०-७९॥ |

इति श्रीमात्स्ये महापुराणे सोमवंशे पौरववंशकीर्तनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ ४९॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सोमवंश-वर्णन-प्रसङ्गमें पौरव-वंश-कीर्तन नामक उनचासवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ ४९॥


१. वायुपुराण ९९। १०० में यहाँ 'कौथुम' पाठ है। सामवेदियोंकी कौथुमी संहिता प्रसिद्ध है।
२. यहाँ सामवेद-संहिताके इतिहासकी एकसे चौबीस (तथा पुनः एक हजार शाखा होनेकी) बड़ी रहस्यात्मक बात कही गयी है। कार्त शाखाका उल्लेख सभी चरणव्यूहोंमें भी है। इसी प्रकार वायु ५९-६१ तथा ब्रह्माण्ड २। ३८-४१ में भी वेदोंका सच्चा एवं विस्तृत इतिहास है। २४ सामशाखाएँ चरणव्यूह आदिमें यों निर्दिष्ट हैं—१-वार्त्तान्तरेय, २-राणायनीय, ३-शाट्यायनीय, ४-आसुरायणीय, ५-वासुरायणीय, ६-प्राचीनयोग, ७-प्राञ्जल ऋग्, ८-साध्यमुद्गल, ९-खल्वल, १०-महाखल्वल, ११-माङ्गल, १२-कौथुम, १३-गौतम, १४-जैमिनीय, १५-सुपर्ण, १६-बालखिल्य, १७-सान्त्यमुग्र, १८-कालेय, १९-महाकालेय, २०-लाङ्गलायन, २१-शार्दूल, २२-तातायन, २३-नैगमीय और २४-पावमान।

Page 211Permalink
* अध्याय ५० *२०१

पचासवाँ अध्याय

पूरुवंशी नरेशोंका विस्तृत इतिहास

| सूत उवाच | **सूतजी कहते हैं—**ऋषियो! अजमीढकी नीलिनी नामकी पत्नीके गर्भसे राजा नीलका$^१$ जन्म हुआ। नीलकी उग्र तपस्याके परिणामस्वरूप सुशान्तिकी उत्पत्ति हुई। सुशान्तिसे पुरुजानुका और पुरुजानुसे पृथुका जन्म हुआ। पृथुका पुत्र भद्राश्व हुआ। अब भद्राश्वके पुत्रोंके विषयमें सुनिये—मुद्गल, जय, राजा बृहदिषु, पराक्रमी जवीनर और पाँचवाँ कपिल—ये पाँचों भद्राश्वके पुत्र थे। इन पाँचोंके द्वारा शासित जनपद पञ्चाल$^२$ नामसे प्रसिद्ध हुए। ये सभी पञ्चाल देशोंके रक्षक थे—ऐसा हमलोगोंने सुना है। मुद्गलके पुत्रगण, जो क्षत्रियांशसे युक्त द्विजाति थे, मौद्गल्य नामसे प्रसिद्ध हुए। ये कण्व और मुद्गलके गोत्रमें उत्पन्न होनेवाले द्विजाति अङ्गिराके पक्षमें सम्मिलित हो गये। महायशस्वी ब्रह्मिष्ठने मुद्गलके पुत्ररूपमें जन्म लिया। उसका पुत्र इन्द्रसेन और उसका पुत्र विन्ध्याश्व हुआ। विन्ध्याश्वके संयोगसे मेनकाके गर्भसे जुड़वीं संतान उत्पन्न हुई थी—ऐसा सुना जाता है। उनमें एक तो राजर्षि दिवोदास थे और दूसरी यशस्विनी अहल्या थी। अहल्याने शरद्वान् गौतमके पुत्र ऋषिश्रेष्ठ शतानन्दको उत्पन्न किया था। शतानन्दका पुत्र महातपस्वी एवं धनुर्वेदका पारंगत विद्वान् सत्यधृति हुआ। धर्मात्मा सत्यधृतिका वीर्य अमोघ था। एक बार एक अप्सराको देखकर सत्यधृतिका वीर्य (सरोवरमें स्नान करते समय) जलमें स्खलित हो गया। उस वीर्यसे उस सरोवरमें जुड़वीं संतान उत्पन्न हो गयी। वे उसी सरोवरमें पल रहे थे। एक बार महाराज शांतनु शिकारके लिये निकले हुए थे। वे उस सरोवरमें घूमते हुए उन बच्चोंको देखकर कृपा-परवश हो उन्हें उठा लाये। इस प्रकार मैंने शरद्वान्‌के उन पुत्रोंका जो गौतम (गोत्र) नामसे विख्यात हैं, वर्णन कर दिया। अब इसके आगे दिवोदासकी संततिका वर्णन कर रहा हूँ, उसे सुनिये॥ १—१२॥ |
| अजमीढस्य नीलिन्यां नीलः समभवन्नृपः।<br>नीलस्य तपसोग्रेण सुशान्तिरुदपद्यत॥ १<br>पुरुजानुः सुशान्तेस्तु पृथुस्तु पुरुजानुतः।<br>भद्राश्वः पृथुदायादो भद्राश्वतनयाञ्छृणु॥ २<br>मुद्गलश्च जयश्चैव राजा बृहदिषुस्तथा।<br>जवीनरश्च विक्रान्तः कपिलश्चैव पञ्चमः॥ ३<br>पञ्चानां चैव पञ्चालानेताञ्जनपदान् विदुः।<br>पञ्चालरक्षिणो ह्येते देशानामिति नः श्रुतम्॥ ४<br>मुद्गलस्यापि मौद्गल्याः क्षत्रोपेता द्विजातयः।<br>एते ह्यङ्गिरसः पक्षं संश्रिताः काण्वमुद्गलाः॥ ५<br>मुद्गलस्य सुतो जज्ञे ब्रह्मिष्ठः सुमहाद्यशाः।<br>इन्द्रसेनः सुतस्तस्य विन्ध्याश्वस्तस्य चात्मजः॥ ६<br>विन्ध्याश्वान्मिथुनं जज्ञे मेनकायामिति श्रुतिः।<br>दिवोदासश्च राजर्षिरहल्या च यशस्विनी॥ ७<br>शरद्वतस्तु दायादमहल्या सम्प्रसूयत।<br>शतानन्दमृषिश्रेष्ठं तस्यापि सुमहातपाः॥ ८<br>सुतः सत्यधृतिर्नाम धनुर्वेदस्य पारगः।<br>आसीत् सत्यधृतेः शुक्रममोघं धार्मिकस्य तु॥ ९<br>स्कन्नं रेतः सत्यधृतेर्दृष्ट्वा चाप्सरसं जले।<br>मिथुनं तत्र सम्भूतं तस्मिन् सरसि सम्भृतम्॥ १०<br>ततः सरसि तस्मिंस्तु क्रममाणं महीपतिः।<br>दृष्ट्वा जग्राह कृपया शान्तनुर्मृगयां गतः॥ ११<br>एते शरदतः पुत्रा आख्याता गौतमा वराः।<br>अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दिवोदासस्य वै प्रजाः॥ १२ | |


१. यह नील राजाकी चर्चा गत अध्यायके अन्तमें ७८ वें श्लोकमें भी है। ये उनसे भिन्न हैं।
२. यह रुहेलखण्ड है, जो दिल्लीसे पूर्व गङ्गाके उत्तर तथा दक्षिणमें चम्बल नदीके तटतक फैला है। ये दक्षिण और उत्तर पञ्चालके नामसे प्रसिद्ध हैं। उत्तर पञ्चालकी राजधानी अहिच्छत्र (रामनगर) तथा दक्षिण पञ्चालकी राजधानी कम्पिल और माकंद थी। (द्रष्टव्य- महाभारत आदि० १४०, उद्योग० १९३, गर्गसंहिता १३९ आदि) गौतमबुद्धके समय उत्तर पञ्चालकी राजधानी कन्नौज भी रहा। राइस् डेविड्स। 'Buddhist India'.

Page 212Permalink

२०२ * मत्स्यपुराण *

संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
दिवोदासस्य दायादो धर्मिष्ठो मित्रयुर्नृपः।<br>मैत्रायणावरः सोऽथ मैत्रेयस्तु ततः स्मृतः॥ १३<br>एते वंश्य यतेः पक्षाः क्षत्रोपेतास्तु भार्गवाः।<br>राजा चैद्यवरो नाम मैत्रेयस्य सुतः स्मृतः॥ १४<br>अथ चैद्यवराद् विद्वान् सुदासस्तस्य चात्मजः।<br>अजमीढः पुनर्जातः क्षीणे वंशे तु सोमकः॥ १५<br>सोमकस्य सुतो जन्तुर्हते तस्मिञ्शतं बभौ।<br>पुत्राणामजमीढस्य सोमकस्य महात्मनः॥ १६<br>महिषी त्वजमीढस्य धूमिनी पुत्रवर्धिनी।<br>पुत्राभावे तपस्तेपे शतं वर्षाणि दुश्चरम्॥ १७<br>हुत्वाग्निं विधिवत् सम्यक् पवित्रीकृतभोजना।<br>अग्निहोत्रक्रमेणैव सा सुष्वाप महाव्रता॥ १८<br>तस्यां वै धूम्रवर्णायामजमीढः समीयिवान्।<br>ऋक्षं सा जनयामास धूमवर्णं शताग्रजम्॥ १९<br>ऋक्षात् संवरणो जज्ञे कुरुः संवरणात् ततः।<br>यः प्रयागमतिक्रम्य कुरुक्षेत्रमकल्पयत्॥ २०<br>कृषतस्तु महाराजो वर्षाणि सुबहून्यथ।<br>कृष्यमाणस्ततः शक्रो भयात् तस्मै वरं ददौ॥ २१<br>पुण्यं च रमणीयं च कुरुक्षेत्रं तु तत् स्मृतम्।<br>तस्यान्ववायः सुमहान् यस्य नाम्ना तु कौरवाः॥ २२दिवोदासका ज्येष्ठ पुत्र धर्मिष्ठ राजा मित्रयु हुआ। तत्पश्चात् उससे छोटे मैत्रायण और उसके बाद मैत्रेयकी उत्पत्ति हुई। ये सभी पुत्र (ययातिके भाई) यतिके पक्षके थे और क्षत्रियांशसे युक्त भार्गव (भृगुवंशी) कहलाते थे। राजा चैद्यवर मैत्रेयके पुत्र कहे जाते हैं। चैद्यवरसे विद्वान् सुदासका जन्म हुआ। वंशके नष्ट हो जानेपर पुनः अजमीढ सुदासके पुत्र-रूपमें उत्पन्न हुए। इन्हींका दूसरा नाम सोमक भी है। सोमकका पुत्र जन्तु हुआ। उसके मारे जानेपर महात्मा अजमीढ सोमकके सौ पुत्र हुए। अजमीढकी धूमिनी नामकी पत्नी थी, जो पुत्रोंकी वृद्धि करनेवाली थी। जन्तुके मारे जानेसे पुत्रका अभाव हो जानेपर वह सौ वर्षोंतक दुष्कर तपस्यामें संलग्न हो गयी। एक समय भलीभाँति पवित्र किये हुए पदार्थोंको ही भोजन करनेवाली महान् व्रतपरायणा धूमिनी अग्निहोत्रके क्रमसे विधिपूर्वक अग्निमें हवन करके नींदके वशीभूत हो गयी। निरन्तर अग्निहोत्र करनेके कारण उसके शरीरका रंग धूमिल पड़ गया था। उसी समय अजमीढने उसमें गर्भाधान किया। उस गर्भसे धूमिनीने ऋक्ष नामक पुत्रको जन्म दिया, जो अपने सौ भाइयोंमें ज्येष्ठ था तथा जिसके शरीरका रंग धूम-वर्णका था। ऋक्षसे संवरणकी और संवरणसे कुरुकी उत्पत्ति हुई, जिन्होंने प्रयागका अतिक्रमण कर कुरुक्षेत्रकी तीर्थरूपमें कल्पना की थी। महाराज कुरु अनेकों वर्षोंतक इस कुरुक्षेत्रको अपने हाथों जोतते रहे। उन्हें इस प्रकार जोतते देखकर इन्द्रने भयभीत हो उन्हें वर प्रदान किया। इसी कारण कुरुक्षेत्र पुण्यप्रद और रमणीय क्षेत्र कहा जाता है। उन महाराज कुरुका वंश अत्यन्त विशाल था, जो उन्हींके नामसे (आगे चलकर) कौरव कहलाया॥ १३—२२॥
कुरोस्तु दयिताः पुत्राः सुधन्वा जहुरेव च।<br>परीक्षिच्च महातेजाः प्रजनश्चारिमर्दनः॥ २३<br>सुधन्वनस्तु दायादः पुत्रो मतिमतां वरः।<br>च्यवनस्तस्य पुत्रस्तु राजा धर्मार्थतत्त्ववित्॥ २४<br>च्यवनस्य कृमिः पुत्र ऋक्षाज्जज्ञे महातपाः।<br>कृमेः पुत्रो महावीर्यः ख्यातस्त्विन्द्रसमो विभुः॥ २५<br>चैद्योपरिचरो वीरो वसुर्नामान्तरिक्षगः।<br>चैद्योपरिचराज्जज्ञे गिरिका सप्त वै सुतान्॥ २६कुरुके सुधन्वा, जह्नु, महातेजस्वी परीक्षित् और शत्रुविनाशक प्रजन—ये चार परम प्रिय पुत्र हुए। सुधन्वाका पुत्र राजा च्यवन हुआ, जो बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ एवं धर्म और अर्थके तत्त्वका ज्ञाता था। च्यवनका पुत्र कृमि हुआ, जो ऋक्षसे उत्पन्न हुआ था। (इन्हीं) कृमिके पुत्र महापराक्रमी चैद्योपरिचर वसु हुए। वे प्रभावशाली, शूरवीर, इन्द्रके समान विख्यात और (सदा विमानद्वारा) आकाशमें गमन करनेवाले थे। चैद्योपरिचरके संयोगसे गिरिकाने सात

५२ कर्मयोगकी महत्ता

Page 213Permalink
* अध्याय ५० *२०३

| महारथो मगधराड् विश्रुतो यो बृहद्रथः ।<br>प्रत्यश्रवाः कुशश्चैव चतुर्थो हरिवाहनः ॥ २७<br>पञ्चमश्च यजुश्चैव मत्स्यः काली च सप्तमी ।<br>बृहद्रथस्य दायादः कुशाग्रो नाम विश्रुतः ॥ २८<br>कुशाग्रस्यात्मजश्चैव वृषभो नाम वीर्यवान् ।<br>वृषभस्य तु दायादः पुण्यवान् नाम पार्थिवः ॥ २९<br>पुण्यः पुण्यवतश्चैव राजा सत्यधृतिस्ततः ।<br>दायादस्तस्य धनुषस्तस्मात् सर्वश्व जज्ञिवान् ॥ ३०<br>सर्वस्य सम्भवः पुत्रस्तस्माद् राजा बृहद्रथः ।<br>द्वे तस्य शकले जाते जरया संधितश्च सः ॥ ३१<br>जरया संधितो यस्माज्जरासंधस्ततः स्मृतः ।<br>जेता सर्वस्य क्षत्रस्य जरासंधो महाबलः ॥ ३२<br>जरासंधस्य पुत्रस्तु सहदेवः प्रतापवान् ।<br>सहदेवात्मजः श्रीमान् सोमवित् स महातपाः ॥ ३३<br>श्रुतश्रवास्तु सोमाद् वै मागधाः परिकीर्तिताः ।<br>जह्नुस्त्वजनयत् पुत्रं सुरथं नाम भूमिपम् ॥ ३४ | संतानोंको जन्म दिया। इनमें पहला महारथी मगधराज था, जो बृहद्रथ नामसे विख्यात हुआ। उसके बाद दूसरा प्रत्यश्रवा, तीसरा कुश, चौथा हरिवाहन, पाँचवाँ यजुष् और छठा मत्स्य नामसे प्रसिद्ध हुआ। सातवीं संतान काली नामकी कन्या थी। बृहद्रथका पुत्र कुशाग्र नामसे विख्यात हुआ। कुशाग्रका पुत्र पराक्रमी वृषभ हुआ। वृषभका पुत्र राजा पुण्यवान् था। पुण्यवान्‌से पुण्य और उससे राजा सत्यधृतिका जन्म हुआ। उसका पुत्र धनुष हुआ और उससे सर्वकी उत्पत्ति हुई। सर्वका पुत्र सम्भव हुआ और उससे राजा बृहद्रथका जन्म हुआ। बृहद्रथका पुत्र दो टुकड़ेके रूपमें उत्पन्न हुआ, जिन्हें जरानामकी राक्षसीने जोड़ दिया था। जराद्वारा जोड़ दिये जानेके कारण वह जरासंध नामसे विख्यात हुआ। महाबली जरासंध अपने समयके समस्त क्षत्रियोंका विजेता था। जरासंधका पुत्र प्रतापी सहदेव हुआ। सहदेवका पुत्र लक्ष्मीवान् एवं महातपस्वी सोमवित् हुआ। सोमवित्‌से श्रुतश्रवाकी उत्पत्ति हुई। (मगधपर शासन करनेके कारण) ये सभी नरेश मागध नामसे विख्यात हुए॥ २३—३३ १/२ ॥<br><br>जह्नुने सुरथ नामक भूपालको पुत्ररूपमें जन्म दिया। |
| सुरथस्य तु दायादो वीरो राजा विदूरथः ।<br>विदूरथसुतश्चापि सार्वभौम इति स्मृतः ॥ ३५<br>सार्वभौमाज्जयत्सेनो रुचिरस्तस्य चात्मजः ।<br>रुचिरस्य सुतो भौमस्त्वरितायुस्ततोऽभवत् ॥ ३६<br>अक्रोधनस्त्वायुसुतस्तस्माद् देवातिथिः स्मृतः ।<br>देवातिथेस्तु दायादो दक्ष एव बभूव ह ॥ ३७<br>भीमसेनस्ततो दक्षाद् दिलीपस्तस्य चात्मजः ।<br>दिलीपस्य प्रतीपस्तु तस्य पुत्रास्त्रयः स्मृताः ॥ ३८<br>देवापिः शांतनुश्चैव बाह्लीकश्चैव ते त्रयः ।<br>बाह्लीकस्य तु दायादाः सप्त बाह्लीश्वरा नृपाः ।<br>देवापिस्तु ह्यपध्यातः प्रजाभिरभवन्मुनिः ॥ ३९ | सुरथका पुत्र वीरवर राजा विदूरथ हुआ। विदूरथका पुत्र सार्वभौम कहा गया है। सार्वभौमसे जयत्सेन उत्पन्न हुआ और उसका पुत्र रुचिर हुआ। रुचिरसे भौमका और उससे त्वरितायुका जन्म हुआ। त्वरितायुका पुत्र अक्रोधन और उससे देवातिथिकी उत्पत्ति बतलायी जाती है। देवातिथिका एकमात्र पुत्र दक्ष ही था। दक्षसे भीमसेनका जन्म हुआ और उसका पुत्र (पुरुवंशी) दिलीप तथा दिलीपका पुत्र प्रतीप हुआ। प्रतीपके तीन पुत्र कहे जाते हैं, ये तीनों देवापि, शांतनु और बाह्लीक हैं। बाह्लीकके सात पुत्र थे, जो सभी राजा थे और बाह्लीक (बल्ख) देशके अधीश्वर थे। देवापिको प्रजाओंने दोषी ठहरा दिया था; इसलिये वह राजपाट छोड़कर मुनि हो गया॥ ३४—३९॥ |
| ऋषय ऊचुः<br>प्रजाभिस्तु किमर्थं वै ह्यपध्यातो जनेश्वरः ।<br>को दोषो राजपुत्रस्य प्रजाभिः समुदाहृतः ॥ ४० | ऋषियोंने पूछा— सूतजी! प्रजाओंने राजा देवापिको किस कारण दोषी ठहराया था? तथा प्रजाओंने उस राजकुमारका कौन-सा दोष प्रकट किया था ? ॥ ४० ॥ |
| सूत उवाच<br>किलासीद् राजपुत्रस्तु कुष्ठी तं नाभ्यपूजयन् ।<br>भविष्यं कीर्तयिष्यामि शांतनोस्तु निबोधत ॥ ४१ | सूतजी कहते हैं— ऋषियो! राजकुमार देवापि कुष्ठ-रोगी था, इसीलिये प्रजाओंने उसका आदर-सत्कार नहीं किया। अब मैं शांतनुके भविष्यका वर्णन कर रहा हूँ, उसे सुनिये। |

Page 214Permalink
२०४* मत्स्यपुराण *

| शांतनुस्त्वभवद् राजा विद्वान् स वै महाभिषक्।<br>इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं प्रति महाभिषम्॥ ४२<br>यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं रोगिणमेव च।<br>पुनर्युवा स भवति तस्मात् तं शांतनुं विदुः॥ ४३<br>तत् तस्य शांतनुत्वं हि प्रजाभिरिह कीर्त्यते।<br>ततोऽवृणुत भार्यार्थं शांतनुर्जाह्नवीं नृपः॥ ४४<br>तस्यां देवव्रतं नाम कुमारं जनयद् विभुः।<br>काली विचित्रवीर्यं तु दाशेयी जनयत् सुतम्॥ ४५<br>शांतनोर्दयितं पुत्रं शान्तात्मानमकल्मषम्।<br>कृष्णद्वैपायनो नाम क्षेत्रे वैचित्रवीर्यके॥ ४६<br>धृतराष्ट्रं च पाण्डुं च विदुरं चाप्यजीजनत्।<br>धृतराष्ट्रस्तु गान्धार्यां पुत्रानजनयच्छतम्॥ ४७<br>तेषां दुर्योधनः श्रेष्ठः सर्वक्षत्रस्य वै प्रभुः।<br>माद्री कुन्ती तथा चैव पाण्डोर्भार्ये बभूवतुः॥ ४८<br>देवदत्ताः सुताः पञ्च पाण्डोरर्थेऽभिजज्ञिरे।<br>धर्माद् युधिष्ठिरो जज्ञे मारुताच्च वृकोदरः॥ ४९<br>इन्द्राद् धनञ्जयश्चैव इन्द्रतुल्यपराक्रमः।<br>नकुलं सहदेवं च माद्र्यश्विभ्यामजीजनत्॥ ५०<br>पञ्चैते पाण्डवेभ्यस्तु द्रौपद्यां जज्ञिरे सुताः।<br>द्रौपद्यजनयच्छ्रेष्ठं प्रतिविन्ध्यं युधिष्ठिरात्॥ ५१<br>श्रुतसेनं भीमसेनाच्छ्रुतकीर्तिं धनञ्जयात्।<br>चतुर्थं श्रुतकर्मार्णं सहदेवादजायत॥ ५२<br>नकुलाच्च शतानीकं द्रौपदेयाः प्रकीर्तिताः।<br>तेभ्योऽपरे पाण्डवेयाः षडेवान्ये महारथाः॥ ५३<br>हैडम्बो भीमसेनात् तु पुत्रो जज्ञे घटोत्कचः।<br>काशी बलधराद् भीमाज्जज्ञे वै सर्वगं सुतम्॥ ५४<br>सुहोत्रं तनयं माद्री सहदेवादसूत।<br>करेणुमत्यां चैद्यायां निरमित्रस्तु नाकुलिः॥ ५५ | (देवापिके वन चले जानेपर) शांतनु राजा हुए। ये विद्वान् तो थे ही, साथ ही महान् वैद्य भी थे। इनकी महावैद्यताके प्रति लोग एक श्लोक कहा करते हैं, जिसका आशय यह है कि 'महाराज शांतनु जिस-जिस रोगी अथवा वृद्धको अपने हाथोंसे स्पर्श कर लेते थे, वह पुनः नौजवान हो जाता था। इसी कारण लोग उन्हें शांतनु कहते थे।' उस समय प्रजागण उनके इस शांतनुत्व (रोगी और वृद्धको युवा बना देनेवाले) गुणका ही वर्णन करते थे। तदनन्तर प्रभावशाली राजा शांतनुने जह्नु-नन्दिनी गङ्गाको अपनी पत्नीके रूपमें वरण किया और उनके गर्भसे देवव्रत (भीष्म) नामक कुमारको पैदा किया। दाश-कन्या काली सत्यवतीने शांतनुके संयोगसे विचित्रवीर्य नामक पुत्रको जन्म दिया, जो पिताके लिये परम प्रिय, शान्तात्मा और निष्पाप था। महर्षि कृष्णद्वैपायन व्यासने विचित्रवीर्यके क्षेत्रमें धृतराष्ट्र और पाण्डुको तथा (दासीसे) विदुरको उत्पन्न किया था। धृतराष्ट्रने गान्धारीके गर्भसे सौ पुत्रोंको उत्पन्न किया, उनमें दुर्योधन सबसे श्रेष्ठ था और वह सम्पूर्ण क्षत्रिय-वंशका स्वामी था। इसी प्रकार पाण्डुकी कुन्ती और माद्री नामकी दो पत्नियाँ हुईं। इन्हीं दोनोंके गर्भसे महाराज पाण्डुकी वंश-वृद्धिके लिये देवताओंद्वारा प्रदान किये गये पाँच पुत्र उत्पन्न हुए। कुन्तीने धर्मके संयोगसे युधिष्ठिरको, वायुके संयोगसे वृकोदर (भीमसेन)-को और इन्द्रके संयोगसे इन्द्रसरीखे पराक्रमी धनञ्जय (अर्जुन)-को जन्म दिया। इसी प्रकार माद्रीने अश्विनीकुमारोंके संयोगसे नकुल और सहदेवको पैदा किया॥ ४१-५०॥<br><br>इन पाँचों पाण्डवोंके संयोगसे द्रौपदीके गर्भसे पाँच पुत्र उत्पन्न हुए। उनमें द्रौपदीने युधिष्ठिरके संयोगसे ज्येष्ठ पुत्र प्रतिविन्ध्यको, भीमसेनके संयोगसे श्रुतसेनको और अर्जुनके संयोगसे श्रुतकीर्तिको जन्म दिया था। चौथा पुत्र श्रुतकर्मार् सहदेवसे और शतानीक नकुलसे उत्पन्न किया था। ये पाँचों द्रौपदेय अर्थात् द्रौपदीके पुत्र कहलाये। इनके अतिरिक्त पाण्डवोंके छः अन्य महारथी पुत्र भी थे। (उनका विवरण इस प्रकार है—) भीमसेनके संयोगसे हिडिम्बा नामकी राक्षसीके गर्भसे घटोत्कच नामक पुत्रका जन्म हुआ था। उनकी दूसरी पत्नी काशीने बलवान् भीमसेनके संयोगसे सर्वग नामक पुत्रको जन्म दिया था। मद्रराज-कुमारी सहदेव-पत्नीने सहदेवके संयोगसे सुहोत्र नामक पुत्रको पैदा किया था। नकुल-पुत्र निरमित्र चेदिराज-कुमारी करेणुमतीके गर्भसे उत्पन्न हुआ था। |

Page 215Permalink

* अध्याय ५० *
२०५

| सुभद्रायां रथी पार्थादभिमन्युरजायत।<br>यौधेयं देवकी चैव पुत्रं जज्ञे युधिष्ठिरात्॥ ५६<br>अभिमन्योः परीक्षित् तु पुत्रः परपुरञ्जयः।<br>जनमेजयः परीक्षितः पुत्रः परमधार्मिकः॥ ५७ | पृथा-पुत्र अर्जुनके संयोगसे सुभद्राके गर्भसे महारथी अभिमन्यु पैदा हुआ था। युधिष्ठिर-पत्नी देवकीने युधिष्ठिरके संयोगसे यौधेय नामक पुत्रको जन्म दिया था। अभिमन्युके पुत्र शत्रुओंकी नगरीको जीतनेवाले परीक्षित् हुए। परीक्षित्के पुत्र परम धर्मात्मा जनमेजय (तृतीय) हुए॥ ५१—५७॥ |
| ब्रह्माणं कल्पयामास स वै वाजसनेयकम्।<br>स वैशम्पायनेनैव शप्तः किल महर्षिणा॥ ५८<br>न स्थास्यतीह दुर्बुद्धे तवैतद् वचनं भुवि।<br>यावत् स्थास्यसि त्वं लोके तावदेव प्रपत्स्यति॥ ५९<br>क्षत्रस्य विजयं ज्ञात्वा ततः प्रभृति सर्वशः।<br>अभिगम्य स्थिताश्चैव नृपं च जनमेजयम्॥ ६०<br>ततः प्रभृति शापेन क्षत्रियस्य तु याजिनः।<br>उत्सन्ना याजिनो यज्ञे ततः प्रभृति सर्वशः॥ ६१<br>क्षत्रस्य याजिनः केचिच्छापात् तस्य महात्मनः।<br>पौर्णमासेन हविषा इष्ट्वा तस्मिन् प्रजापतिम्।<br>स वैशम्पायनेनैव प्रविशन् वारितस्ततः॥ ६२<br>परीक्षितः सुतोऽसौ वै पौरवो जनमेजयः।<br>द्विरश्वमेधमाहृत्य महावाजसनेयकः॥ ६३<br>प्रवर्तयित्वा तं सर्वमृषिं वाजसनेयकम्।<br>विवादे ब्राह्मणैः सार्धमभिशप्तो वनं ययौ॥ ६४<br>जनमेजयाच्छतानीकस्तस्माज्जज्ञे स वीर्यवान्।<br>जनमेजयः शतानीकं पुत्रं राज्येऽभिषिक्तवान्॥ ६५<br>अथाश्वमेधेन ततः शतानीकस्य वीर्यवान्।<br>जज्ञेऽधिसीमकृष्णाख्यः साम्प्रतं यो महायशाः॥ ६६<br>तस्मिञ्शासति राष्ट्रं तु युष्माभिरिदमाहृतम्।<br>दुरापं दीर्घसत्रं वै त्रीणि वर्षाणि पुष्करे।<br>वर्षद्वयं कुरुक्षेत्रे दृषद्वत्यां द्विजोत्तमाः॥ ६७ | जनमेजयने अपने यज्ञमें वाजसनेय (शुक्लयजुर्वेदके आचार्य) ऋषिको ब्रह्माके पदपर नियुक्त किया। यह देखकर वैशम्पायन (कृष्णयजुर्वेदके आचार्य)-ने उन्हें शाप देते हुए कहा—‘दुर्बुद्धे! तुम्हारा यह (नवीन) वचन अर्थात् (संहिता-ग्रन्थ) भूतलपर स्थायी नहीं हो सकेगा। जबतक तुम लोकमें जीवित रहोगे, तभीतक यह भी ठहर सकेगा।' तभीसे क्षत्रियजातिकी विजय जानकर बहुत-से लोग चारों ओरसे (शुक्लयजुर्वेदके प्रवर्धक) राजा जनमेजयके पास आकर रहने लगे। परंतु महात्मा वैशम्पायनके शापके कारण उस यज्ञमें बहुत-से यज्ञानुष्ठान करनेवाले क्षत्रिय तथा कुछ याजक भी नष्ट हो गये। तब उस यज्ञमें जब जनमेजय पौर्णमास हविद्वारा ब्रह्माका यजन कर यज्ञशालामें प्रवेश करनेके लिये प्रयत्नशील हुए, उसी समय महर्षि वैशम्पायनने उन्हें भीतर जानेसे रोक दिया। तदनन्तर परीक्षित्पुत्र पूरुवंशी जनमेजयने दो अश्वमेध-यज्ञोंका अनुष्ठान किया। उनमें उन्होंने अपने द्वारा प्रवर्तित महावाजसनेय (शौक्लयजुष) विधिको ही प्रयोग किया। वह सारा कार्य वाजसनेय ऋषिकी अध्यक्षतामें ही सम्पन्न हो रहा था। उसी समय ब्राह्मणोंके साथ विवाद हो जानेपर ब्राह्मणोंने उन्हें शाप दे दिया, जिससे वे वनमें चले गये।* उन जनमेजयसे पराक्रमी शतानीकका जन्म हुआ। जनमेजयने (वन-गमन करते समय) अपने पुत्र शतानीकको राज्यपर अभिषिक्त कर दिया था। शतानीकद्वारा अश्वमेध-यज्ञका अनुष्ठान किये जानेपर उसके फलस्वरूप शतानीकके एक महायशस्वी एवं पराक्रमी अधिसीमकृष्ण नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो इस (पुराणप्रवचनके) समय सिंहासनासीन है। द्विजवरो! उसीके राज्यशासन करते समय आपलोगोंने अभी-अभी पुष्करक्षेत्रमें तीन वर्षोंतक तथा कुरुक्षेत्रमें दृषद्वतीके तटपर दो वर्षोंतक इस दुर्लभ दीर्घ सत्रका अनुष्ठान सम्पन्न किया है॥ ५८—६७॥ |
| ऋषय ऊचुः<br>भविष्यं श्रोतुमिच्छामः प्रजानां लोमहर्षणे।<br>पुरा किल यदेतद् वै व्यतीतं कीर्तितं त्वया॥ ६८ | **ऋषियोंने पूछा—**लोमहर्षणके पुत्र सूतजी! पूर्वकालमें जो बातें बीत चुकी हैं, उनका वर्णन तो आपने कर दिया। अब हमलोग प्रजाओंके भविष्यके विषयमें सुनना चाहते हैं। |


* द्रष्टव्य-हरिवंशपु०, भविष्यपु०, अ० ५ ।

५३ पुराणोंकी नामावलि और उनका संक्षिप्त परिचय

Page 216Permalink

२०६ * मत्स्यपुराण *

संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
येषु वै स्थास्यते क्षत्रमुत्पत्स्यन्ते नृपाश्च ये।<br>तेषामायुःप्रमाणं च नामतश्चैव तान् नृपान्॥ ६९<br>कृतयुगप्रमाणं च त्रेताद्वापरयोस्तथा।<br>कलियुगप्रमाणं च युगदोषं युगक्षयम्॥ ७०<br>सुखदुःखप्रमाणं च प्रजादोषं युगस्य तु।<br>एतत् सर्वं प्रसंख्याय पृच्छतां ब्रूहि नः प्रभो॥ ७१यह क्षत्रिय-जाति जिन-जिन वंशोंमें स्थित रहेगी और उनमें जो-जो नरेश उत्पन्न होंगे, उनके क्या नाम होंगे तथा उनकी आयुका प्रमाण कितना होगा? कृतयुग, त्रेता, द्वापर तथा कलियुग—इन चारों युगोंकी कितनी-कितनी अवधि होगी? प्रत्येक युगमें क्या-क्या दोष होंगे? तथा उन युगोंका विनाश कैसे होगा? सुख और दुःखका प्रमाण क्या होगा? तथा प्रत्येक युगकी प्रजाओंमें क्या-क्या दोष उत्पन्न होंगे? प्रभो! यह सब क्रमशः हमें बतलाइये; क्योंकि हमलोग इसे जानना चाहते हैं॥ ६८-७१॥
सूत उवाच<br>यथा मे कीर्तितं पूर्वं व्यासेनाक्लिष्टकर्मणा।<br>भाव्यं कलियुगं चैव तथा मन्वन्तराणि च॥ ७२<br>अनागतानि सर्वाणि ब्रुवतो मे निबोधत।<br>अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि भविष्या ये नृपास्तथा॥ ७३<br>ऐडैक्ष्वाकान्वये चैव पौरवे चान्वये तथा।<br>येषु संस्थास्यते तच्च ऐडैक्ष्वाकुकुलं शुभम्।<br>तान् सर्वान् कीर्तयिष्यामि भविष्ये कथितान् नृपान्॥ ७४<br>तेभ्योऽपरेऽपि ये त्वन्ये ह्युत्पत्स्यन्ते नृपाः पुनः।<br>क्षत्राः पारशवाः शूद्रास्तथान्ये ये बहिश्चराः॥ ७५<br>अन्धाः शकाः पुलिन्दाश्च चूलिका यवनास्तथा।<br>कैवर्ताभीरशबरा ये चान्ये म्लेच्छसम्भवाः।<br>पर्यायतः प्रवक्ष्यामि नामतश्चैव तान् नृपान्॥ ७६<br>अधिसीमकृष्णश्चैतेषां प्रथमं वर्तते नृपः।<br>तस्यान्यवाये वक्ष्यामि भविष्ये कथितान् नृपान्॥ ७७<br>अधिसीमकृष्णपुत्रस्तु विवक्षुर्भविता नृपः।<br>गङ्गाया तु हृते तस्मिन् नगरे नागसाह्वये॥ ७८<br>त्यक्त्वा विवक्षुर्नगरं कौशाम्ब्यां तु निवत्स्यति।<br>भविष्याष्टौ सुतास्तस्य महाबलपराक्रमाः॥ ७९<br>भूरिज्येष्ठः सुतस्तस्य तस्य चित्ररथः स्मृतः।<br>शुचिद्रवश्चित्ररथाद् वृष्णिमांश्च शुचिद्रवात्॥ ८०<br>वृष्णिमतः सुषेणश्च भविष्यति शुचिर्नृपः।<br>तस्मात् सुषेणाद् भविता सुनीथो नाम पार्थिवः॥ ८१<br>नृपात् सुनीथाद् भविता नृचक्षुः सुमहाद्यशाः।<br>नृचक्षुषस्तु दायादो भविता वै सुखीबलः॥ ८२<br>सुखीबलसुतश्चापि भावी राजा परिष्णवः।<br>परिष्णवसुतश्चापि भविता सुतपा नृपः॥ ८३<br>मेधावी तस्य दायादो भविष्यति न संशयः।<br>मेधाविनः सुतश्चापि भविष्यति पुरञ्जयः॥ ८४सूतजी कहते हैं—ऋषियो! पूर्वकालमें अक्लिष्टकर्मा व्यासजीने मुझसे भावी कलियुग तथा आनेवाले सभी मन्वन्तरोंके विषयमें जैसा वर्णन किया था, वही मैं आपलोगोंको बतला रहा हूँ; सुनिये। इसके बाद अब मैं उन्हीं राजाओंका वर्णन करने जा रहा हूँ, जो भविष्यमें ऐड (ऐल) और इक्ष्वाकुके वंशमें तथा पौरववंशमें उत्पन्न होनेवाले हैं। जिन राजाओंमें ये मङ्गलमय ऐड और इक्ष्वाकुवंश स्थित रहेंगे, भविष्यमें होनेवाले उन सभी तथाकथित नरेशोंका मैं वर्णन करूँगा। इनके अतिरिक्त भी जो अन्य नृपतिगण क्षत्रिय, पारशव, शूद्र, बहिश्चर, अंध, शक, पुलिन्द, चूलिक, यवन, कैवर्त, आभीर और शबर जातियोंमें उत्पन्न होंगे तथा दूसरे जो म्लेच्छ-जातियोंमें पैदा होंगे, उन सभी नरेशोंका पर्याय क्रमसे नामनिर्देशानुसार वर्णन कर रहा हूँ। इन सबमें सर्वप्रथम राजा अधिसोमकृष्ण हैं, जो सम्प्रति वर्तमान हैं। इनके वंशमें भविष्यमें उत्पन्न होनेवाले राजाओंका वर्णन कर रहा हूँ। अधिसीमकृष्णका पुत्र राजा विवक्षु होगा। गङ्गाद्वारा हस्तिनापुर नगरके डुबो (बहा) दिये जानेपर विवक्षु उस नगरका परित्याग कर कौशाम्बी नगरीमें निवास करेगा। उसके महान् बलपराक्रमसे सम्पन्न आठ पुत्र होंगे। उसका ज्येष्ठ पुत्र भूरि होगा और उसका पुत्र चित्ररथ नामसे विख्यात होगा। चित्ररथसे शुचिद्रव, शुचिद्रवसे वृष्णिमान् और वृष्णिमान्‌से परम पवित्र राजा सुषेण उत्पन्न होगा। उस सुषेणसे सुनीथ नामका राजा होगा। राजा सुनीथसे महायशस्वी नृचक्षुकी उत्पत्ति होगी। नृचक्षुका पुत्र सुखीबल होगा। सुखीबलका पुत्र भावी राजा परिष्णव और परिष्णवका पुत्र राजा सुतपा होगा। उसका पुत्र निस्संदेह मेधावी होगा। मेधावीका पुत्र पुरञ्जय होगा।
Page 217Permalink
* अध्याय ५१ *२०७

| उर्वो भाव्यः सुतस्तस्य तिग्मात्मा तस्य चात्मजः ।<br>तिग्माद् बृहद्रथो भाव्यो वसुदामा बृहद्रथात् ॥ ८५<br>वसुदाम्न्नः शतानीको भविष्योदयनस्ततः ।<br>भविष्यते चोदयनाद् वीरो राजा वहीनरः ॥ ८६<br>वहीनरात्मजश्चैव दण्डपाणिर्भविष्यति ।<br>दण्डपाणेर्निरमित्रो निरमित्रात्तु क्षेमकः ॥ ८७<br>अत्रानुवंशश्लोकोऽयं गीतो विप्रैः पुरातनैः ।<br>ब्रह्मक्षत्रस्य यो योनिर्वंशो देवर्षिसत्कृतः ।<br>क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्थास्यति कलौ युगे ॥ ८८<br>इत्येष पौरवो वंशो यथावदिह कीर्तितः ।<br>धीमतः पाण्डुपुत्रस्य चार्जुनस्य महात्मनः ॥ ८९ | उसका भावी पुत्र उर्व और उसका पुत्र तिग्मात्मा होगा। तिग्मात्मासे बृहद्रथ और बृहद्रथसे वसुदामाका जन्म होगा। वसुदामासे शतानीक और उससे उदयनकी उत्पत्ति होगी। उदयनसे वीरवर राजा वहीनर उत्पन्न होगा। वहीनरका पुत्र दण्डपाणि होगा। दण्डपाणिसे निरमित्र और निरमित्रसे क्षेमकका जन्म होगा। इस वंशपरम्पराके विषयमें प्राचीनकालिक विप्रोंद्वारा एक श्लोक गाया गया है, जिसका आशय यह है कि 'ब्राह्मण और क्षत्रियोंकी योनिस্বরূপ यह वंश, जो देवर्षियोंद्वारा सत्कृत है, कलियुगमें राजा क्षेमकको प्राप्त कर समाप्त हो जायगा।' इस प्रकार पुरु-वंशका तथा पाण्डुपुत्र परम बुद्धिमान् महात्मा अर्जुनके वंशका वर्णन मैंने यथार्थरूपसे कर दिया॥ ७२—८९॥ |

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सोमवंशे पुरुवंशानुकीर्तनं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५०
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सोमवंश-वर्णन-प्रसङ्गमें पुरुवंशानुकीर्तन नामक पचासवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ ५० ॥


इक्यावनवाँ अध्याय

अग्नि-वंशका वर्णन तथा उनके भेदोपभेदका कथन

| ऋषय ऊचुः<br>ये पूज्याः स्युर्द्विजातीनामग्नयः सूत सर्वदा ।<br>तानिदानीं समाचक्ष्व तद्वंशं चानुपूर्वशः ॥ १<br><br>सूत उवाच<br>योऽसावग्निरभिमानी स्मृतः स्वायम्भुवेऽन्तरे ।<br>ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात् स्वाहा व्यजायत ॥ २<br>पावकं पवमानं च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः ।<br>निर्मथ्यः पवमानोऽग्निर्वैद्युतः पावकात्मजः ॥* ३<br>शुचिरग्निः स्मृतः सौरः स्थावराश्चैव ते स्मृताः ।<br>पवमानात्मजो ह्यग्निः कव्यवाहन उच्यते ॥ ४<br>पावकिः सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः ।<br>देवानां हव्यवाहोऽग्निः पितॄणां कव्यवाहनः ॥ ५<br>सहरक्षोऽसुराणां तु त्रयाणां ते त्रयोऽग्नयः ।<br>एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव च ॥ ६ | ऋषियोंने पूछा—सूतजी ! जो अग्नि द्विजातियोंके लिये सदा परम पूज्य माने गये हैं, अब उनका तथा उनके वंशका आनुपूर्वी वर्णन कीजिये॥ १॥<br><br>सूतजी कहते हैं—ऋषियो ! स्वायम्भुव-मन्वन्तरमें जो ये अग्निके अभिमानी देवता कहे गये हैं, वे ब्रह्माके मानस पुत्र हैं। स्वाहाने उनके संयोगसे पावक (दक्षिणाग्नि), पवमान (गार्हपत्य) और शुचि (आहवनीय) नामक तीन पुत्रोंको जन्म दिया, जो अग्नि भी कहलाते हैं। उनमेंसे पावकको वैद्युत (जलबिजलीसे उत्पन्न), पवमानको निर्मथ्य (निर्मन्थन करनेपर उत्पन्न) और शुचिको सौर (सूर्यके सम्बन्धसे उत्पन्न) अग्नि कहा जाता है। ये सभी अग्नि स्थावर (स्थिर स्वभाववाले) माने गये हैं। पवमानके पुत्र जो अग्नि हुए, उन्हें कव्यवाहन कहा जाता है। पावकके पुत्र सहरक्ष और शुचिके पुत्र हव्यवाहन हुए। देवताओंके अग्नि हव्यवाह हैं, जो ब्रह्माके प्रथम पुत्र हैं। सहरक्ष असुरोंके अग्नि हैं तथा पितरोंके अग्नि कव्यवाहन हैं। इस प्रकार ये तीनों देव-असुर-पितर—इन तीनोंके पृथक्-पृथक् अग्नि हैं। इनके पुत्र-पौत्रोंकी संख्या उनचास हैं। |


* 'अव्योनिर्वैद्युतः स्मृतः' इति पाठान्तरम् ।

Page 218Permalink

२०८ * मत्स्यपुराण *


संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
प्रवक्ष्ये नामतस्तान् वै प्रविभागेन तान् पृथक्।<br>पावनो लौकिको ह्यग्निः प्रथमो ब्रह्मणश्च यः॥ ७<br>ब्रह्मौदनाग्निस्तत्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः।<br>वैश्वानरः सुतस्तस्य वहन् हव्यं समाः शतम्॥ ८<br>सम्भृतोऽथर्वणः पुत्रो मथितः पुष्करादधि।<br>सोऽथर्वा लौकिको ह्यग्निर्दध्यङ्ङाथर्वणःसुतः॥ ९<br>भृगोः प्रजायताथर्वा दध्यङ्ङाथर्वणः स्मृतः।<br>तस्य ह्याल्लौकिको ह्यग्निर्दाक्षिणाग्निः स वै स्मृतः॥ १०उनको मैं विभागपूर्वक पृथक्-पृथक् नामनिर्देशानुसार बतला रहा हूँ। सर्वप्रथम पावन नामक लौकिक अग्निदेव हुए, जो ब्रह्माके पुत्र हैं। उनके पुत्र ब्रह्मौदनाग्नि हुए, जो भरत नामसे भी विख्यात हैं। वैश्वानर नामक अग्नि सौ वर्षोंतक हव्यको वहन करते रहे। पुष्कर (या आकाश)-का मन्थन करनेपर अथर्वाके पुत्ररूपमें जो अग्नि उत्पन्न हुए, वे दध्यङ्ङाथर्वणके नामसे प्रसिद्ध हुए। उन्हींको दक्षिणाग्नि भी कहा जाता है। भृगुसे अथर्वाकी और अथर्वासे अङ्गिराकी उत्पत्ति बतलायी जाती है। उनसे अलौकिक अग्निकी उत्पत्ति हुई, जिसे दक्षिणाग्नि भी कहते हैं॥ २—१०॥
अथ यः पवमानस्तु निर्मथ्योऽग्निः स उच्यते।<br>स च वै गार्हपत्योऽग्निः प्रथमो ब्रह्मणः स्मृतः॥ ११<br>ततः सभ्यावसथ्यौ च संशत्यास्तौ सुतावुभौ।<br>ततः षोडश नद्यस्तु चकमे हव्यवाहनः।<br>यः खल्वाहवनीयोऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः॥ १२<br>कावेरीं कृष्णवेणां च नर्मदां यमुनां तथा।<br>गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम्॥ १३<br>विपाशां कौशिकीं चैव शतद्रुं सरयूं तथा।<br>सीतां मनस्विनीं चैव ह्लादिनीं पावनां तथा॥ १४<br>तासु षोडशधाऽऽत्मानं प्रविभज्य पृथक् पृथक्।<br>तदा तु विहरंस्तासु धिष्ण्येच्छः स बभूव ह॥ १५<br>स्वाभिधानस्थिता धिष्ण्यास्तासूतपन्नाश्च धिष्णवः।<br>धिष्ण्येषु जज्ञिरे यस्मात् ततस्ते धिष्णवः स्मृताः॥ १६<br>इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्ण्येषु प्रतिपेदिरे।<br>तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च ताञ्शृणु।<br>विभुः प्रवाहणोऽग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णावोऽपरे॥ १७<br>विहरन्ति यथास्थानं पुण्याहे समुपक्रमे।<br>अनिर्देश्यानिवार्याणामग्नीनां शृणुत क्रमम्॥ १८<br>वासवोऽग्निः कृशानुर्यो द्वितीयोत्तरवेदिकः।<br>सम्राडग्निसुतो ह्यष्टावुपतिष्ठन्ति तान् द्विजाः॥ १९हम पहले कह चुके हैं कि जो पवमान अग्नि हैं, वे ही निर्मथ्य नामसे भी कहे जाते हैं। वे ही ब्रह्माके प्रथम पुत्र गार्हपत्य* अग्नि हैं। फिर संशतिसे सभ्य और आवसथ्य—इन दो पुत्रोंकी उत्पत्ति हुई। तदनन्तर आहवनीय नामक अग्निने जिन्हें ब्राह्मणोंने अग्निके अभिमानी देवता नामसे अभिहित किया है, अपनेको सोलह भागोंमें विभक्त कर कावेरी, कृष्णवेणा, नर्मदा, यमुना, गोदावरी, वितस्ता (झेलम), चन्द्रभागा, इरावती, विपाशा, कौशिकी (कोसी), शतद्रु (सतलज), सरयू, सीता, मनस्विनी, ह्लादिनी तथा पावना—इन सोलह नदियोंके साथ पृथक्-पृथक् विहार किया। उनके साथ विहार करते समय अग्निको स्थान-प्राप्तिकी इच्छा उत्पन्न हो गयी थी, इसलिये उन नदियोंके गर्भसे उत्पन्न हुए पुत्र उस इच्छाके अनुसार धिष्णु (या धिष्ण्य) कहलाये। चूँकि वे यज्ञिय अग्निके स्थापनयोग्य स्थानपर पैदा हुए थे, इसलिये धिष्णु नामसे कहे जाने लगे। इस प्रकार ये सभी नदीपुत्र धिष्ण्य (यज्ञिय अग्निके स्थापनयोग्य स्थान)-में उत्पन्न हुए थे। अब इनके विहार एवं उपासनायोग्य स्थानका वर्णन कर रहा हूँ, उन्हें सुनिये। यज्ञादि पुण्य अवसरके उपस्थित होनेपर विभु, प्रवाहण, अग्नीध्र आदि अन्यान्य धिष्णु वहाँ उपस्थित होकर यथास्थान विचरते रहते हैं। अब अनिर्देश्य और अनिवार्य अग्नियोंके क्रमको सुनिये। वासव नामक अग्नि, जिसे कृशानु भी कहते हैं, यज्ञकी दूसरी वेदीके उत्तर भागमें स्थित होते हैं। उन्हीं अग्निका एक नाम सम्राट् भी है। इन अग्निके आठ पुत्र हैं, जिनकी विप्रगण उपासना करते हैं।

* इन अग्नियोंकी वैदिक २१ यज्ञसंस्थाओंमें बड़ी प्रतिष्ठा है। इनका विस्तृत विवरण आश्वलायनादि (२।१-२) श्रौतसूत्रों, कौशिकसूत्र, महाभारत, ब्रह्माण्डपुराणादिमें हैं। वासुदेवशरण अग्रवालने 'Matsya Puran A Study' में, अनेक कर्मोंमें अग्निनाम संग्रहमें विधानपारिजातकारने तथा 'यज्ञमीमांसा' ग्रन्थमें वेणीराम शर्माने बहुत श्रम किया है।

Page 219Permalink
* अध्याय ५१ *२०९

| पर्जन्यः पवमानस्तु द्वितीयः सोऽनुदृश्यते।<br>पावकोष्णाः समूह्यास्तु वोत्तरे सोऽग्निरुच्यते॥ २०<br>हव्यसूदो ह्यसम्मूज्यः शामित्रः स विभाव्यते।<br>शतधामा सुधाज्योती रौद्रैश्वर्यः स उच्यते॥ २१<br>ब्रह्मज्योतिर्वसुधामा ब्रह्मस्थानीय उच्यते।<br>अजैकपादुपस्थेयः स वै शालामुखो यतः॥ २२<br>अनिर्देश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो बहिरन्ते तु दक्षिणे।<br>पुत्रा ह्येते वासवस्य उपस्थेया द्विजैः स्मृताः॥ २३ | पवमान नामक जो द्वितीय अग्नि हैं, वे पर्जन्यके रूपमें देखे जाते हैं और उत्तर दिशामें स्थित पावक नामक अग्निको समूह्या अग्नि कहा जाता है। असम्मृज्य हव्यसूद अग्निको शामित्र कहा जाता है। शतधामा अग्नि सुधाज्योति हैं, इन्हें रौद्रैश्वर्य नामसे अभिहित किया जाता है। ब्रह्मज्योति अग्निको वसुधाम और ब्रह्मस्थानीय भी कहते हैं। अजैकपाद् उपासनीय अग्नि हैं, इन्हें शालामुख भी कहा जाता है। अहिर्बुध्न्य अनिर्देश्य अग्नि हैं, ये वेदीकी दक्षिण दिशामें परिधिके अन्तमें स्थित होते हैं। वासव नामक अग्निके ये आठों पुत्र ब्राह्मणोंद्वारा उपासनीय बतलाये गये हैं॥ ११-२३॥ |
| ततो विहरणीयांस्तु वक्ष्याम्यष्टौ तु तान् सुतान्।<br>होत्रियस्य सुतो ह्यग्निर्बर्हिषो हव्यवाहनः॥ २४<br>प्रशंस्योऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयः संसहायकः।<br>सुतो ह्यग्नेर्विश्ववेदा ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते॥ २५<br>अपां योनिः स्मृतः स्वाम्भः सेतुर्नाम विभाव्यते।<br>धिष्ण्य आहरणा ह्येते सोमेनेज्यन्त वै द्विजैः॥ २६<br>ततो यः पावको नाम्ना यः सद्भिर्योग उच्यते।<br>अग्निः सोऽवभृथो ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते॥ २७ | अब मैं उन आठ विहरणीय अग्निपुत्रोंका वर्णन कर रहा हूँ। बर्हिष् नामक होत्रिय अग्निके पुत्र हव्यवाहन अग्नि हैं। इसके पश्चात् प्रचेता नामक प्रशंसनीय अग्निकी उत्पत्ति हुई, जिनका दूसरा नाम संसहायक है। पुनः अग्निपुत्र विश्ववेदा हुए, जिन्हें ब्राह्मणाच्छंसी¹ भी कहा जाता है। जलसे उत्पन्न होनेवाले प्रसिद्ध स्वाम्भ अग्नि सेतु नामसे भी अभिहित होते हैं। इन धिष्ण्यसंज्ञक अग्नियोंका यज्ञमें यथास्थान आवाहन होता है और ब्राह्मणलोग सोम-रसद्वारा इनकी पूजा करते हैं। तत्पश्चात् जो पावक नामक अग्नि हैं, जिन्हें सत्पुरुषगण योग नामसे पुकारते हैं, उन्हींको अवभृथ अग्नि² समझना चाहिये। उनकी वरुणके साथ पूजा होती है। |
| हृदयस्य सुतो ह्यग्नेर्जठरेऽसौ नृणां पचन्।<br>मन्युमाञ्जठरश्चाग्निर्विद्वाग्निः सततं स्मृतः॥ २८<br>परस्परोत्थितो ह्यग्निर्भूतानीह विभुर्दहन्।<br>अग्नेर्मन्युमतः पुत्रो घोरः संवर्तकः स्मृतः॥ २९<br>पिबन्नपः स वसति समुद्रे वडवामुखे।<br>समुद्रवासिनः पुत्रः सहरक्षो विभाव्यते॥ ३०<br>सहरक्षस्तु वै कामान् गृहे स वसते नृणाम्।<br>क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषान् योऽत्ति वै मृतान्॥ ३१<br>इत्येते पावकस्याग्नेर्द्विजैः पुत्राः प्रकीर्तिताः।<br>ततः सुतास्तु सौवीर्याद् गन्धर्वैरसुरैर्हताः॥ ३२<br>मथितो यस्त्वरण्यां तु सोऽग्निराप समिन्धनम्।<br>आयुर्नाम्ना तु भगवान् पश्चौ यस्तु प्रणीयते॥ ३३<br>आयुषो महिमान् पुत्रो दहनस्तु ततः सुतः।<br>पाकयज्ञेष्वभीमानी हुतं हव्यं भुनक्ति यः॥ ३४ | हृदय नामक अग्निके पुत्र मन्युमान् हैं, जिन्हें जठराग्नि भी कहते हैं। ये मनुष्योंके उदरमें स्थित रहकर भक्षित पदार्थोंको पचाते हैं। परस्परके संघर्षसे उत्पन्न हुए प्रभावशाली अग्निको, जो जगत्में निरन्तर प्राणियोंको जलाते रहते हैं, विद्वाग्नि कहते हैं। मन्युमान् अग्निके पुत्र संवर्तक हैं जो अत्यन्त भयंकर बताये जाते हैं। वे समुद्रमें बडवामुखद्वारा निरन्तर जलपान करते हुए निवास करते हैं। समुद्रवासी संवर्तक अग्निके पुत्र सहरक्ष बतलाये जाते हैं। सहरक्ष मनुष्योंके घरोंमें निवास करते हैं और उनकी सभी कामनाओंको सम्पन्न करते रहते हैं। सहरक्षके पुत्र क्रव्यादग्नि हैं, जो मरे हुए पुरुषोंका भक्षण करते हैं। इस प्रकार ये सभी ब्राह्मणोंद्वारा पावक नामक अग्निके पुत्र बतलाये गये हैं। इनके अतिरिक्त जो अन्य पुत्र हैं, उन्हें सौवीर्यसे गन्धर्वों और असुरोंने हरण कर लिया था। अरणीमें मन्थन करनेसे जो अग्नि उत्पन्न होता है, वह तो इन्धनके आश्रित रहता है। पृथु-योनिके लिये जिन अग्निकी नियुक्ति हुई है, उन ऐश्वर्यशाली अग्निका नाम आयु है। आयुके पुत्र महिमान् और उनके पुत्र दहन हैं, जो पाकयज्ञोंके अभिमानी देवता हैं। वे ही उन यज्ञोंमें हवन किये गये हविको खाते हैं। |


१. यह अग्निष्टोमके १६ ऋत्विजोंमेंसे भी एक होता है, जिसका इस अग्निपरिचर्यासे विशेष सम्बन्ध होता है।
२. यज्ञान्तहवन एवं अवभृथ स्नानके समय इसका उपयोग होता है।

Page 220Permalink
२१०* मत्स्यपुराण *
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
सर्वस्माद् देवलोकाच्च हव्यं कव्यं भुनक्ति यः।<br>पुत्रोऽस्य स हितो ह्यग्निरद्भुतः स महायशाः॥ ३५<br>प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हुतं हव्यं भुनक्ति यः।<br>अद्भुतस्य सुतो वीरो देवांशस्तु महान् स्मृतः॥ ३६<br>विविधाग्निस्ततस्तस्य तस्य पुत्रो महाकविः।<br>विविधाग्निसुतादर्कादग्नयोऽष्टौ सुताः स्मृताः॥ ३७दहनके पुत्र अद्भुत नामक अग्नि हैं, जो समस्त देवलोकोंमें दिये गये हव्य एवं कव्यका भक्षण करते हैं। वे महान् यशस्वी और जनताके हितकारी हैं। ये प्रायश्चित्तनिमित्तक यज्ञोंके अभिमानी देवता हैं, इसी कारण उन यज्ञोंमें हवन किये गये हव्यको खाते हैं। अद्भुतके पुत्र वीर नामक अग्नि हैं, जो देवांशसे उद्भूत और महान् कहे जाते हैं। उनके पुत्र विविधाग्नि हैं और विविधाग्निके पुत्र महाकवि हैं। विविधाग्निके दूसरे पुत्र अर्कसे आठ अग्नि-पुत्रोंकी उत्पत्ति बतलायी जाती है॥ २४—३७॥
काम्यास्विष्टिष्वभीमानी रक्षोहा यतिकृच्च यः।<br>सुरभिर्वसुमान् नादो हर्यश्वश्चैव रुक्मवान्॥ ३८<br>प्रवर्ग्यः क्षेमवांश्चैव इत्यष्टौ च प्रकीर्तिताः।<br>शुच्यग्रेस्तु प्रजा ह्येषा अग्नयश्च चतुर्दश॥ ३९<br>इत्येते ह्यग्नयः प्रोक्ताः प्रणीता ये हि चाध्वरे।<br>समतीते तु सर्गे ये यामैः सह सुरोत्तमैः॥ ४०<br>स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वमग्नयस्तेऽभिमानिनः।<br>एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेष्विह॥ ४१<br>स्थानाभिमानिनोऽग्नीध्राः प्रागासन् हव्यवाहनाः।<br>काम्यनैमित्तिकाद्यास्ते ये ते कर्मस्ववस्थिताः॥ ४२<br>पूर्वे मन्वन्तरेऽतीते शुक्लैर्यामैश्च तैः सह।<br>एते देवगणैः सार्धं प्रथमस्यान्तरे मनोः॥ ४३<br>इत्येता योनयो ह्युक्ताः स्थानाख्या जातवेदसाम्।<br>स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सवर्णान्तेषु सप्तसु॥ ४४<br>तैरेवं तु प्रसंख्यातं साम्प्रतानागतेष्विह।<br>मन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्॥ ४५<br>मन्वन्तरेषु सर्वेषु नानारूपप्रयोजनैः।<br>वर्तन्ते वर्तमानैश्च यामैर्देवैः सहाग्नयः॥ ४६<br>अनागतैः सुरैः सार्धं वत्स्यन्तोऽनागतास्त्वथ।<br>इत्येष प्रचयोऽग्नीनां मया प्रोक्तो यथाक्रमम्।<br>विस्तरेणानुपूर्व्या च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ॥ ४७कामना-पूर्तिके निमित्त किये जानेवाले यज्ञोंके जो अभिमानी देवता हैं, उनका नाम रक्षोहा अग्नि है। उनका दूसरा नाम यतिकृत् भी है। इनके अतिरिक्त सुरभि, वसुरत्न, नाद, हर्यश्व, रुक्मवान्, प्रवर्ग्य और क्षेमवान्—ये आठ अग्नि कहे गये हैं। ये सभी शुचि नामक अग्निकी संतान हैं। इन सबकी संख्या चौदह है। इस प्रकार मैंने उन सभी अग्नियोंका वर्णन कर दिया, जिनका यज्ञ-कार्यमें प्रयोग किया जाता है। प्रलयकालमें ये सभी अग्निपुत्र याम नामक श्रेष्ठ देवताओंके साथ स्वायम्भुव मन्वन्तरमें सभी चेतन एवं अचेतन विहरणीय पदार्थोंके अभिमानी देवता थे। इस पूर्व मन्वन्तरके समाप्त हो जानेपर पुनः प्रथम मन्वन्तरमें ये सभी अग्निगण शुक्र एवं याम नामक देवगणोंके साथ स्थानाभिमानी देवता बनकर अग्नीध्र नामक अग्निके साथ हव्य-वहनका कार्य करते थे और काम्य एवं नैमित्तिक आदि जो यज्ञ किये जाते थे, उन कर्मोंमें अवस्थित रहते थे। इस प्रकार मैंने अग्नियोंकी स्थानाम्नी योनियोंका वर्णन कर दिया। उन्हें स्वारोचिष् मन्वन्तरसे लेकर सावर्णि मन्वन्तरतकके सातों लोकोंमें वर्तमान जानना चाहिये। ऋषियोंने वर्तमान एवं भविष्यमें आनेवाली सभी मन्वन्तरोंमें इसी प्रकार अग्नियोंके लक्षणका वर्णन किया है। ये सभी अग्नि समस्त मन्वन्तरोंमें नाना प्रकारके रूप और प्रयोजनोंसे समन्वित हो वर्तमानकालीन याम नामक देवताओंके साथ वर्तमान थे और इस समय भी हैं तथा भविष्यमें भी उत्पन्न होकर इन नये उत्पन्न होनेवाले देवगणोंके साथ निवास करेंगे। इस प्रकार मैं अग्नियोंके वंश-समूहका क्रमशः विस्तारपूर्वक आनुपूर्वी वर्णन कर चुका। अब आपलोग और क्या सुनना चाहते हैं?॥ ३८—४७॥

इति श्रीमात्स्ये महापुराणेऽग्निवंशो नामैकपञ्चाशोऽध्यायः॥ ५१॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें अग्निवंश-वर्णन नामक इक्यावनवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ ५१॥

Page 221Permalink
* अध्याय ५२ *२११

बावनवाँ अध्याय

कर्मयोगकी महत्ता

संस्कृत (मूल श्लोक)हिन्दी अनुवाद
ऋषय ऊचुः<br>इदानीं प्राह यद् विष्णुः पृष्टः परममुत्तमम्।<br>तमिदानीं समाचक्ष्व धर्माधर्मस्य विस्तरम्॥ १**ऋषियोंने पूछा—**सूतजी! सूर्यपुत्र मनुद्वारा पूछे जानेपर भगवान् विष्णुने उनसे धर्म और अधर्मके जिस परम उत्तम प्रसङ्गको विस्तारपूर्वक कहा था, वह इस समय आप हमलोगोंको बतलाइये॥ १॥
सूत उवाच<br>एवमेकार्णवे तस्मिन् मत्स्यरूपी जनार्दनः।<br>विस्तारमादिसर्गस्य प्रतिसर्गस्य चाखिलम्॥ २<br>कथयामास विश्वात्मा मनवे सूर्यसूनवे।<br>कर्मयोगं च सांख्यं च यथावद् विस्तारान्वितम्॥ ३**सूतजी कहते हैं—**ऋषियो! प्रलयकालके उस एकार्णवके जलमें मत्स्यरूपधारी विश्वात्मा भगवान् विष्णुने सूर्यपुत्र मनुके प्रति सर्गके विस्तारका पूर्णरूपसे वर्णन किया था। साथ ही कर्मयोग और सांख्ययोगको भी उन्हें विस्तारपूर्वक यथार्थरूपसे बतलाया था (उसे ही मैं आपलोगोंको सुनाना चाहता हूँ)॥ २-३॥
ऋषय ऊचुः<br>श्रोतुमिच्छामहे सूत कर्मयोगस्य लक्षणम्।<br>यस्मादविदितं लोके न किंचित् तव सुव्रत॥ ४**ऋषियोंने पूछा—**उत्तम व्रतका पालन करनेवाले सूतजी! आपके लिये लोकमें कोई वस्तु अज्ञात तो है नहीं, अतः हमलोग आपसे कर्मयोगका लक्षण सुनना चाहते हैं॥ ४॥
सूत उवाच<br>कर्मयोगं च वक्ष्यामि यथा विष्णुविभाषितम्।<br>ज्ञानयोगसहस्राद्धि कर्मयोगः प्रशस्यते॥ ५<br>कर्मयोगोद्भवं ज्ञानं तस्मात् तत्परमं पदम्।<br>कर्मज्ञानोद्भवं ब्रह्म न च ज्ञानमकर्मणः॥ ६<br>तस्मात् कर्मणि युक्तात्मा तत्त्वमाप्नोति शाश्वतम्।<br>वेदोऽखिलो धर्ममूलमाचारश्चैव तद्विदाम्॥ ७<br>अष्टावात्मगुणास्तस्मिन् प्रधानत्वेन संस्थिताः।<br>दया सर्वेषु भूतेषु क्षान्ती रक्षाऽऽतुरस्य तु॥ ८<br>अनसूया तथा लोके शौचमन्तर्बहिर्द्विजाः।<br>अनायासेषु कार्येषु माङ्गल्याचारसेवनम्॥ ९<br>न च द्रव्येषु कार्पण्यमार्तेषूपार्जितेषु च।<br>तथास्पृहा परद्रव्ये परस्त्रीषु च सर्वदा॥ १०**सूतजी कहते हैं—**ऋषियो! विष्णुभगवान्‌ने जिस प्रकार कर्मयोगकी व्याख्या की थी, उसे मैं बतला रहा हूँ। कर्मयोग ज्ञानयोगसे हजारोंगुना अधिक प्रशस्त है; क्योंकि ज्ञान कर्मयोगसे ही प्रादुर्भूत होता है; अतः वह परमपद है। ब्रह्म भी कर्मज्ञानसे उद्भूत होता है। कर्मके बिना तो ज्ञानकी सत्ता ही नहीं है। इसीलिये कर्मयोगके अभ्यासमें संलग्न मनुष्य अविनाशी तत्त्वको प्राप्त कर लेता है। सम्पूर्ण वेद और वेदज्ञोंके आचार-विचार धर्मके मूल हैं। उनमें आठ प्रकारके आत्मगुण प्रधानरूपसे विद्यमान रहते हैं; जैसे समस्त प्राणियोंपर दया, क्षमा, दुःखसे पीडित प्राणीको आश्वासन प्रदान करना और उसकी रक्षा करना, जगत्में किसीसे ईर्ष्या-द्वेष न करना, बाह्य एवं आन्तरिक पवित्रता, परिश्रमरहित अथवा अनायास प्राप्त हुए कार्योंके अवसरपर उन्हें माङ्गलिक आचार-व्यवहारके द्वारा सम्पन्न करना, अपने द्वारा उपार्जित द्रव्योंसे दीन-दुखियोंकी सहायता करते समय कृपणता न करना तथा पराये धन और परायी स्त्रीके प्रति सदा निःस्पृह
Page 222Permalink
२१२* मत्स्यपुराण *
संस्कृतहिन्दी अनुवाद
अष्टावात्मगुणाः प्रोक्ताः पुराणस्य तु कोविदैः ।<br>अयमेव क्रियायोगो ज्ञानयोगस्य साधकः ॥ ११<br><br>कर्मयोगं विना ज्ञानं कस्यचिन्नेह दृश्यते ।<br>श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममुपतिष्ठेत् प्रयत्नतः ॥ १२<br><br>देवतानां पितॄणां च मनुष्याणां च सर्वदा ।<br>कुर्यादहरहर्यज्ञैर्भूतर्षिगणतर्पणम् ॥ १३<br><br>स्वाध्यायैरर्चयेच्चर्षीन् होमैर्विद्वान् यथाविधि ।<br>पितॄञ्छ्राद्धैरन्नदानैर्भूतानि बलिकर्मभिः ॥ १४<br><br>पञ्चैते विहिता यज्ञाः पञ्चसूनापनुत्तये ।<br>कण्डनी पेषणी चुल्ली जलकुम्भी प्रमार्जनी ॥ १५<br><br>पञ्च सूना गृहस्थस्य तेन स्वर्गं न गच्छति ।<br>तत्पापनाशनायामी पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः * ॥ १६रहना—पुराणोंके ज्ञाता विद्वानोंद्वारा ये आठ आत्मगुण बतलाये गये हैं। यही कर्मयोग ज्ञानयोगका साधक है। जगत्‌में कर्मयोगके बिना किसीको ज्ञानकी प्राप्ति हुई हो, ऐसा नहीं देखा गया है; इसलिये श्रुतियों एवं स्मृतियोंद्वारा कहे गये धर्मका प्रयत्नपूर्वक पालन करना चाहिये। प्रतिदिन सर्वदा देवताओं, पितरों और मनुष्योंको यज्ञोंद्वारा तृप्त करना चाहिये। साथ ही पितरों और ऋषियोंके तर्पणका कार्य भी कर्तव्य है। विद्वान् पुरुषको चाहिये कि वह स्वाध्यायद्वारा देवताओंकी, हवनद्वारा ऋषियोंकी, श्राद्धद्वारा पितरोंकी, अन्नद्वारा अतिथियोंकी तथा बलिकर्मद्वारा मृत प्राणियोंकी विधिपूर्वक अर्चना करे। गृहस्थोंके घरमें जीवहिंसाके पाँच प्रकारके स्थानोंपर घटित हुए पापकी निवृत्तिके लिये इन पाँच प्रकारके यज्ञोंका विधान बतलाया गया है। गृहस्थके घरमें जीवहिंसाके पाँच स्थान ये हैं—कण्डनी (वस्तुओंके कूटनेका पात्र ओखली, खरल आदि), पेषणी (पीसनेका उपकरण चक्की, सिलवट आदि), चुल्ली (चूल्हा), जलकुम्भी (पानी रखे जानेवाले घड़े) और प्रमार्जनी (झाडू आदि)। इन स्थानोंपर उत्पन्न हुए पापके कारण गृहस्थ पुरुष स्वर्ग नहीं जा सकता, अतः उन पापोंके विनाशके लिये ये पाँचों यज्ञ बतलाये गये हैं॥ ५—१६॥
द्वात्रिंशच्च तथाष्टौ च ये संस्काराः प्रकीर्तिताः ।<br>तद्युक्तोऽपि न मोक्षाय यस्त्वात्मगुणवर्जितः ॥ १७<br><br>तस्मादात्मगुणोपेतः श्रुतिकर्म समाचरेत् ।<br>गोब्राह्मणानां वित्तेन सर्वदा भद्रमाचरेत् ॥ १८द्विजातियोंके लिये जो चालीस प्रकारके संस्कार बतलाये गये हैं, उनसे संस्कृत होनेपर भी जो मनुष्य (उपर्युक्त आठ) आत्मगुणोंसे रहित है, वह मोक्षका भागी नहीं हो सकता। इसलिये आत्मगुणोंसे सम्पन्न होकर ही वैदिक कर्मका अनुष्ठान करना चाहिये। गृहस्थको सदा उपार्जित धनद्वारा गौओं और ब्राह्मणोंका कल्याण करना चाहिये।
गोभूहिरण्यवासोभिर्गन्धमाल्योदकेन च ।<br>पूजयेद् ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्रवस्वात्मकं शिवम् ॥ १९<br><br>व्रतोपवासैर्विधिवच्छ्रद्धया च विमत्सरः ।<br><br>योऽसावतीन्द्रियः शान्तः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः ।<br>वासुदेवो जगन्मूर्तिस्तस्य सम्भूतयो ह्यमी ॥ २०उसका कर्तव्य है कि वह व्रत एवं उपवास आदि करके गौ, पृथ्वी, सुवर्ण, वस्त्र, गन्ध, माला और जल आदिसे ब्रह्मा, विष्णु, सूर्य, रुद्र और वसुस्वरूप शिवकी श्रद्धापूर्वक विधिसहित पूजा करे; इसमें कृपणता न करे। जो ये इन्द्रियोंके अगोचर, परम शान्त, सूक्ष्मसे भी सूक्ष्म, अव्यक्त, अविनाशी एवं विश्वस्वरूप भगवान् वासुदेव हैं,

* ये १३—१६ तकके ४ श्लोक मनुस्मृति ३। ६८—७१ में भी प्राप्त होते हैं। और आठ गुणोंके निर्देशक श्लोक गौतमधर्मसूत्र ८। २४—२५, शङ्ख स्मृ० १। १७, चाणक्य० १२। १५ आदिमें उपलब्ध भी हैं।

५४ नक्षत्र-पुरुष-व्रतकी विधि और उसका माहात्म्य

Page 223Permalink
* अध्याय ५२ *२१३

| ब्रह्मा विष्णुश्च भगवान् मार्तण्डो वृषवाहनः।<br>अष्टौ च वसवस्तद्वदेकादश गणाधिपाः।<br>लोकपालाधिपाश्चैव पितरो मातरस्तथा॥ २१ | उन्हींकी ये विभूतियाँ हैं। उन विभूतियोंके नाम ये हैं—ब्रह्मा, भगवान् विष्णु, सूर्य, शिव, आठ वसु, ग्यारह गणाधिप, लोकपालाधीश्वर, पितर और मातृकाएँ। चराचर जगत्सहित |
| इमा विभूतयः प्रोक्ताश्चराचरसमन्विताः।<br>ब्रह्माद्याश्चतुरो मूलमव्यक्ताधिपतिः स्मृतः॥ २२ | ये सभी विभूतियाँ बतलायी गयी हैं। ब्रह्मा आदि चार (ब्रह्मा, विष्णु, सूर्य, शिव) देवता मूलरूपसे इस जगत्के अव्यक्त अधिपति कहे जाते हैं। इसलिये ब्रह्मा, सूर्य, विष्णु अथवा |
| ब्रह्मणा चाथ सूर्येण विष्णुनाथ शिवेन वा।<br>अभेदात् पूजितेन स्यात् पूजितं सचराचरम्॥ २३ | शिवकी अभेदभावसे पूजा करनेपर चराचर जगत्की पूजा सम्पन्न हो जाती है। सूर्य ब्रह्मा आदि तीनों देवताओंके परम |
| ब्रह्मादीनां परं धाम त्रयाणामपि संस्थितिः।<br>वेदमूर्तावतः पूषा पूजनीयः प्रयत्नतः॥ २४ | धाम हैं, जिनमें वे निवास करते हैं। सूर्यदेव वेदोंके मूर्तस्वरूप हैं, अतः इनकी प्रयत्नपूर्वक पूजा करनी चाहिये। इसलिये |
| तस्मादग्निद्विजमुखान् कृत्वा सम्पूजयेदिमान्।<br>दानैर्व्रतोपवासैश्च जपहोमादिना नरः॥ २५ | मनुष्यको चाहिये कि वह अग्नि अथवा ब्राह्मणोंके मुखोंमें इनका आवाहन करके दान, व्रत, उपवास, जप, हवन आदि-द्वारा इनकी पूजा करे। इस प्रकार जो मनुष्य कर्मयोगनिष्ठ, |
| इति क्रियायोगपरायणस्य<br>वेदान्तशास्त्रस्मृतिवत्सलस्य ।<br>विकर्मभीतस्य सदा न किंचित्<br>प्राप्तव्यमस्तीह परे च लोके॥ २६ | वेदान्तशास्त्र और स्मृतियोंका प्रेमी तथा अधर्मसे सदा भयभीत रहता है, उसके लिये इस लोक अथवा परलोकमें कुछ भी प्राप्तव्य नहीं रह जाता, अर्थात् सभी पदार्थ उसके हस्तगत हो जाते हैं॥ १७—२६॥ |

इति श्रीमात्स्ये महापुराणे कर्मयोगमाहात्म्यं नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः॥ ५२॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें कर्मयोगमाहात्म्यनामक बावनवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ ५२॥

Page 224Permalink
२१४* मत्स्यपुराण *

तिरपनवाँ अध्याय

पुराणोंकी नामावलि और उनका संक्षिप्त परिचय

संस्कृत मूलहिन्दी अनुवाद
ऋषय ऊचुः<br>पुराणसंख्यामाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात्।<br>दानधर्ममशेषं तु यथावदनुपूर्वशः॥ १ऋषियोंने पूछा—सूतजी! अब आप हमलोगोंसे क्रमशः पुराणोंकी संख्याका विस्तारपूर्वक वर्णन कीजिये। साथ ही उनके दान और धर्मकी सम्पूर्ण आनुपूर्वी विधि भी यथार्थरूपसे बतलाइये॥ १॥
सूत उवाच<br>इदमेव पुराणेषु पुराणपुरुषस्तदा।<br>यदुक्तवान् स विश्वात्मा मनवे तन्निबोधत॥ २सूतजी कहते हैं—ऋषियो! ऐसे ही प्रश्नके उत्तरमें उस समय पुराणपुरुष विश्वात्मा मत्स्यभगवान्‌ने मनुके प्रति पुराणोंके विषयमें जो कुछ कहा था, उसे सुनिये॥ २॥
मत्स्य उवाच<br>पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम्।<br>अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः॥ ३<br><br>पुराणमेकमेवासीत् तदा कल्पान्तरेऽनघ।<br>त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्॥ ४<br><br>निर्दग्धेषु च लोकेषु वाजिरूपेण वै मया।<br>अङ्गानि चतुरो वेदान् पुराणं न्यायविस्तरम्॥ ५<br><br>मीमांसां धर्मशास्त्रं च परिगृह्य मया कृतम्।<br>मत्स्यरूपेण च पुनः कल्पादावुदकार्णवे॥ ६<br><br>अशेषमेतत् कथितमुदकान्तर्गतेन च।<br>श्रुत्वा जगाद च मुनीन् प्रति देवांश्चतुर्मुखः॥ ७<br><br>प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत् ततः।<br>कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य ततो नृप॥ ८<br><br>व्यासरूपमहं कृत्वा संहरामि युगे युगे।<br>चतुर्लक्षप्रमाणेन द्वापरे द्वापरे सदा॥ ९<br><br>तथाष्टादशधा कृत्वा भूर्लोकेऽस्मिन् प्रकाश्यते।<br>अद्यापि देवलोकेऽस्मिञ्शतकोटिप्रविस्तरम्॥ १०मत्स्यभगवान्‌ने कहा—राजर्षे! ब्रह्माजीने (सृष्टिनिर्माणके समय) समस्त शास्त्रोंमें सर्वप्रथम पुराणका ही स्मरण किया था। उसके बाद उनके मुखोंसे वेद प्रादुर्भूत हुए हैं। अनघ! उस कल्पान्तरमें सौ करोड़ श्लोकोंमें विस्तृत, पुण्यप्रद और त्रिवर्ग—तीन पुरुषार्थके समुदाय (धर्म, अर्थ, काम)-का साधनस्वरूप पुराण एक ही था। सभी लोकोंके जलकर नष्ट हो जानेपर मैंने ही अश्व (हयग्रीव)-रूपसे व्याकरणादि छहों अङ्गोंसहित चारों वेद, पुराण, न्यायशास्त्र, मीमांसा और धर्मशास्त्रको ग्रहण करके उनका संकलन किया था। पुनः मैंने ही कल्पके आदिमें एकार्णवके समय मत्स्यरूपसे जलके भीतर स्थित रहकर इस (विषय)-का पूर्णरूपसे वर्णन किया था। उसे सुनकर ब्रह्माने देवताओं और मुनियोंसे कहा था। राजन्! तभीसे संसारमें समस्त शास्त्रों और पुराणोंका प्रचार हुआ। काल-प्रभावसे पुराणकी ओरसे लोगोंकी उदासीनता देखकर प्रत्येक द्वापरयुगमें मैं सदा व्यासरूपसे प्रकट होता हूँ* और उस (पुराण)-का संक्षेप कर चार लाख श्लोकोंमें बना देता हूँ। वही अठारह भागोंमें विभक्त होकर इस भूलोकमें प्रकाशित होता है। आज भी यह पुराण इस देवलोकमें सौ करोड़ श्लोकोंमें ही है।

* व्यासजीके विष्णुरूप होनेकी बात महाभारत, विष्णुपुराण (३। ४। ५) आदिमें भी कही गयी है, यथा—‘कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम्। को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्॥’ इत्यादि।