वामन पुराण
Vamana Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
५- दक्ष-यज्ञका विध्वंस, देवताओंका प्रताड़न, शंकरके कालरूप और रथ्यादि रूपोंमें स्वरूप-कथन
अध्याय ४ ] विजयाकी मौसी सतीसे दक्ष-यज्ञकी वार्ता एवं सतीका प्राण-त्याग २३
ततश्चतुर्भुजं दृष्ट्वा धर्मराजो गणेश्वरम्।
तस्थावष्टभुजो भूत्वा नानायुधधरोऽव्ययः ॥ २६
खड्गचर्मगदाप्रासपरश्वधवराङ्कुशैः ।
चापमार्गणभृत्तस्थौ हन्तुकामो गणेश्वरम्॥ २७
गणेश्वरोऽपि संक्रुद्धो हन्तुं धर्मं सनातनम्।
ववर्ष मार्गणांस्तीक्ष्णान् यथा प्रावृषि तोयदः ॥ २८
तावन्योन्यं महात्मानौ शरचापधरौ मुने।
रुधिरारुणसिक्ताङ्गौ किंशुकाविव रेजतुः ॥ २९
ततो वरास्त्रैर्गणनायकेन
जितः स धर्मः तरसा प्रसह्य।
पराङ्मुखोऽभूद्विमना मुनीन्द्र
स वीरभद्रः प्रविवेश यज्ञम् ॥ ३०
यज्ञवाटं प्रविष्टं तं वीरभद्रं गणेश्वरम्।
दृष्ट्वा तु सहसा देवा उत्तस्थुः सायुधा मुने॥ ३१
वसवोऽष्टौ महाभागा ग्रहा नव सुदारुणाः ।
इन्द्राद्या द्वादशादित्या रुद्रास्त्वेकादशैव हि ॥ ३२
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च सिद्धगन्धर्वपन्नगाः ।
यक्षाः किंपुरुषाश्चैव खगाश्चक्रधरास्तथा ॥ ३३
राजा वैवस्वताद् वंशाद् धर्मकीर्तिस्तु विश्रुतः।
सोमवंशोद्भवश्चोग्रो भोजकीर्तिर्महाभुजः ॥ ३४
दितिजा दानवाश्चान्ये येऽन्ये तत्र समागताः ।
ते सर्वेऽभ्यद्रवन् रौद्रं वीरभद्रमुदायुधाः ॥ ३५
तानापतत एवाशु चापबाणधरो गणः ।
अभिदुद्राव वेगेन सर्वानैव शरोत्करैः ॥ ३६
ते शस्त्रवर्षमतुलं गणेशाय समुत्सृजन्।
गणेशोऽपि वरास्त्रैस्तान् प्रचिच्छेद बिभेद च ॥ ३७
शरैः शस्त्रैश्च सततं वध्यमाना महात्मना।
वीरभद्रेण देवाद्या अवहारमकुर्वत ॥ ३८
ततो विवेश गणपो यज्ञमध्यं सुविस्तृतम्।
जुह्वाना ऋषयो यत्र हवींषि प्रवितन्वते ॥ ३९
इसके बाद धर्मराजने चतुर्भुज गणेश्वरको देख
और नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सज्जित हो तथा आठ
भुजाओंको धारणकर उनका सामना किया और गणोंके
स्वामी वीरभद्रपर प्रहार करनेकी इच्छासे वे अपने
हाथोंमें ढाल, तलवार, गदा, भाला, फरसा, अंकुश,
धनुष एवं बाण लेकर खड़े हो गये। गणेश्वर वीरभद्र
भी अत्यन्त क्रुद्ध होकर धर्मको मारनेके लिये वर्षाकालिक
मेघके सदृश उनके ऊपर तीक्ष्ण बाणोंकी वर्षा करने
लगे। मुने! धनुषको लिये रुधिरसे लथपथ (अतएव)
लाल शरीरवाले वे दोनों महात्मा पलाश-पुष्पके समान
दीखने लगे ॥ २६-२९ ॥
मुनिराज! इसके बाद श्रेष्ठ शस्त्रास्त्रोंके कारण
वीरभद्रसे पराजित होकर धर्मराज खिन्न होकर पीछे हट
गये। इधर वीरभद्र यज्ञशालामें घुस गये। मुने ! गणेश्वर
वीरभद्रको यज्ञमण्डपमें घुसते देखकर सहसा सभी
देवता अस्त्र-शस्त्र लेकर उठ खड़े हुए। महाभाग आठों
वसु, अत्यन्त दारुण नवों ग्रह, इन्द्र आदि दिक्पाल,
द्वादश आदित्य, एकादश रुद्र, विश्वेदेव, साध्यगण,
सिद्ध, गन्धर्व, पन्नग, यक्ष, किंपुरुष, महाबाहु, विहंगम,
चक्रधर, वैवस्वत-वंशीय प्रसिद्ध राजा धर्मकीर्ति, चन्द्रवंशीय
महाबाहु, उग्र बलशाली राजा भोजकीर्ति, दैत्य-दानव
तथा वहाँ आये हुए अन्य सभी लोग आयुध लेकर रौद्र
वीरभद्रकी ओर दौड़ पड़े ॥ ३०-३५ ॥
धनुष-बाण धारण किये गणोंने उन देवताओंके
आते ही उनपर वेगपूर्वक शस्त्रोंद्वारा आक्रमण कर
दिया। इधर देवताओंने भी वीरभद्रके ऊपर अतुलनीय
बाणोंकी वर्षा की। गणनायक वीरभद्रने देवताओंके
अस्त्रोंको छिन्न-भिन्न कर डाला। महात्मा वीरभद्रद्वारा
विविध बाणों और अस्त्रोंसे आहत होकर देवता आदि
रणभूमिसे भाग चले। तब गणपति वीरभद्र सुविस्तृत
यज्ञके मध्यमें प्रविष्ट हुए जहाँ मुनिगण यज्ञकुण्डमें
हविकी आहुति दे रहे थे ॥ ३६-३९ ॥
२४
श्रीवामनपुराण
[ अध्याय ४
ततो महर्षयो दृष्ट्वा मृगेन्द्रवदनं गणम्।
भीता होत्रं परित्यज्य जग्मुः शरणमच्युतम् ॥ ४०
तानातांश्चक्रभृद् दृष्ट्वा महर्षींस्त्रस्तमानसान्।
न भेतव्यमितीत्युक्त्वा समुत्तस्थौ वरायुधः ॥ ४१
समानम्य ततः शार्ङ्गं शरानग्निशिखोपमान्।
मुमोच वीरभद्राय कायावरणदारणान् ॥ ४२
ते तस्य कायमासाद्य अमोघा वै हरेः शराः।
निपेतुर्भुवि भग्नाशा नास्तिकादिव याचकाः ॥ ४३
शरांस्त्वमोघान्मोघत्वमापन्नान्वीक्ष्य केशवः।
दिव्यैरस्त्रैर्वीरभद्रं प्रच्छादयितुमुद्यतः ॥ ४४
तानस्त्रान् वासुदेवेन प्रक्षिप्तान् गणनायकः।
वारयामास शूलेन गदया मार्गणैस्तथा ॥ ४५
दृष्ट्वा विपन्नान्यस्त्राणि गदां चिक्षेप माधवः।
त्रिशूलेन समाहत्य पातयामास भूतले ॥ ४६
मुशलं वीरभद्राय प्रचिक्षेप हलायुधः।
लाङ्गलं च गणेशोऽपि गदया प्रत्यवारयत् ॥ ४७
मुशलं सगदं दृष्ट्वा लाङ्गलं च निवारितम्।
वीरभद्राय चिक्षेप चक्रं क्रोधात् खगध्वजः ॥ ४८
तमापतन्तं शतसूर्यकल्पं
सुदर्शनं वीक्ष्य गणेश्वरस्तु ।
शूलं परित्यज्य जग्राह चक्रं
यथा मधुं मीनवपुः सुरेन्द्रः ॥ ४९
चक्रे निगीर्णे गणनायकेन
क्रोधातिरक्तोऽसितचारुनेत्रः ।
मुरारिरभ्येत्य गणाधिपेन्द्र-
मुत्क्षिप्य वेगाद् भुवि निष्पिपेण ॥ ५०
हरिबाहूरुवेगेन विनिष्पिष्टस्य भूतले।
सहितं रुधिरोद्गारैर्मुखाच्चक्रं विनिर्गतम् ॥ ५१
ततो निःसृतमालोक्य चक्रं कैटभनाशनः।
समादाय हृषीकेशो वीरभद्रं मुमोच ह ॥ ५२
हृषीकेशेन मुक्तस्तु वीरभद्रो जटाधरम्।
गत्वा निवेदयामास वासुदेवात्पराजयम् ॥ ५३
ततो जटाधरो दृष्ट्वा गणेशं शोणिताप्लुतम्।
निःश्वसन्तं यथा नागं क्रोधं चक्रे तदाव्ययः ॥ ५४
तब वे महर्षि सिंहमुख वीरभद्रको देखकर भयसे
हवन छोड़कर विष्णुकी शरणमें चले गये। चक्रधारी
विष्णुने भयभीत महर्षियोंको दुःखी देखकर 'डरो मत'
ऐसा कहकर अपने श्रेष्ठ अस्त्र लेकर खड़े हो गये और
अपने शार्ङ्ग धनुषको चढ़ाकर वीरभद्रके ऊपर शरीरको
विदीर्ण करनेवाले अग्निशिखाके तुल्य बाणोंकी वर्षा
करने लगे। पर श्रीहरिके वे अमोघ (सफल) बाण
वीरभद्रके शरीरपर पहुँचकर भी पृथ्वीपर ऐसे (यों ही
व्यर्थ होकर) गिर पड़े, जैसे कि याचक नास्तिकके पाससे
विफल-निराश होकर लौट जाते हैं॥ ४०-४३॥
अपने (अव्यर्थ) बाणोंको व्यर्थ होते देखकर भगवान्
विष्णु पुनः वीरभद्रको दिव्य अस्त्रोंसे ढक देनेके लिये
तैयार हो गये। वासुदेवके द्वारा प्रयुक्त उन बाणोंको
गणश्रेष्ठ वीरभद्रने शूल, गदा और बाणोंसे रोककर विफल
कर दिया। भगवान् विष्णुने अपने अस्त्रोंको नष्ट होते
देखकर उसपर कौमोदकी गदा फेंकी। किंतु वीरभद्रने
उसे भी अपने त्रिशूलसे काटकर पृथ्वीपर गिरा दिया।
हलायुधने वीरभद्रकी ओर मूसल और हल फेंका जिसे
वीरभद्रने गदासे निवारित कर दिया। गदाके सहित मूसल
और हलको नष्ट हुआ देखकर गरुडध्वज विष्णुने क्रोधसे
वीरभद्रके ऊपर सुदर्शनचक्र चला दिया ॥ ४४-४८ ॥
गणेश्वर वीरभद्रने सैकड़ों सूर्यके सदृश सुदर्शन
चक्रको अपनी ओर आते देखा तो शूलको छोड़कर
चक्रको वह ऐसे निगल लिया जैसे मीनशरीरधारी विष्णु
मधुदैत्यको निगल गये थे। वीरभद्रद्वारा चक्रके निगल
लिये जानेपर विष्णुके सुन्दर काले नेत्र क्रोधसे लाल
हो गये। वे उसके निकट पहुँच गये और उसे वेगसे
उठा लिया तथा पृथ्वीपर पटककर उसे पीसने लगे।
भगवान् विष्णुकी भुजाओं और जाँघोंके प्रबल वेगसे
भूतलमें पटके गये वीरभद्रके मुखसे रुधिरके फौहारेके
साथ चक्र बाहर निकल आया। चक्रको मुखसे निकला
देखकर भगवान् विष्णुने उसे ले लिया और वीरभद्रको
छोड़ दिया ॥ ४९-५२ ॥
भगवान् विष्णुद्वारा छोड़ दिये जानेपर वीरभद्रने
जटाधारी शिवके निकट जाकर वासुदेवसे हुई अपनी
पराजयका वर्णन किया। फिर वीरभद्रको खूनसे लथ-
पथ तथा सर्पके सदृश निःश्वास लेते देख अव्यय
अध्याय ५ ] दक्ष-यज्ञका विध्वंस एवं देवताओंका प्रताड़न २५
ततः क्रोधाभिभूतेन वीरभद्रोऽथ शंभुना।
पूर्वोद्दिष्टे तदा स्थाने सायुधस्तु निवेशितः ॥ ५५
वीरभद्रमथादिश्य भद्रकालीं च शंकरः ।
विवेश क्रोधताम्राक्षो यज्ञवाटं त्रिशूलभृत् ॥ ५६
ततस्तु देवप्रवरे जटाधरे
त्रिशूलपाणौ त्रिपुरान्तकारिणि।
दक्षस्य यज्ञं विशति क्षयंकरे
जातो ऋषीणां प्रवरो हि साध्वसः ॥ ५७
जटाधर (शंकर) - ने क्रोध किया। इसके बाद क्रोधसे
तिलमिलाये शंकरने अस्त्रसहित वीरभद्रको पहले
बतलाये स्थानपर बैठा दिया। वे त्रिशूलधर शंकर
वीरभद्र तथा भद्रकालीको आदेश देकर क्रोधसे लाल
आँखें किये यज्ञमण्डपमें प्रविष्ट हुए। त्रिपुर नामक
राक्षसको मारनेवाले उन त्रिशूलपाणि त्रिपुरारि देवश्रेष्ठ
जटाधरके दक्ष-यज्ञमें प्रवेश करते ही ऋषियोंमें भारी
भय उत्पन्न हो गया ॥ ५३-५७ ॥
॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें चौथा अध्याय समाप्त हुआ ॥ ४॥
पाँचवाँ अध्याय
दक्ष-यज्ञका विध्वंस, देवताओंका प्रताड़न, शंकरके कालरूप और राश्यादि
रूपोंमें स्वरूप-कथन
पुलस्त्य उवाच
जटाधरं हरिर्दृष्ट्वा क्रोधादारक्तलोचनम् ।
तस्मात् स्थानादपाक्रम्य कुब्जाग्रेऽन्तर्हितः स्थितः ॥ १
वसवोऽष्टौ हरं दृष्ट्वा सुस्रुवुर्वेगतो मुने ।
सा तु जाता सरिच्छ्रेष्ठा सीता नाम सरस्वती ॥ २
एकादश तथा रुद्रास्त्रिनेत्रा वृषकेतनाः ।
कान्दिशीका लयं जग्मुः समभ्येत्यैव शंकरम् ॥ ३
विश्वेऽश्विनौ च साध्याश्च मरुतोऽनलभास्कराः ।
समासाद्य पुरोडाशं भक्षयन्तो महामुने ॥ ४
चन्द्रः सममृक्षगणैर्निशां समुपदर्शयन् ।
उत्पत्यारुह्य गगनं स्वमधिष्ठानमास्थितः ॥ ५
कश्यपाद्याश्च ऋषयो जपन्तः शतरुद्रियम् ।
पुष्पाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रणताः संस्थिता मुने ॥ ६
असकृद् दक्षदयिता दृष्ट्वा रुद्रं बलाधिकम् ।
शक्रादीनां सुरेशानां कृपणं विललाप ह ॥ ७
ततः क्रोधाभिभूतेन शंकरेण महात्मना ।
तलप्रहारैरमरा बहवो विनिपातिताः ॥ ८
पुलस्त्यजी बोले- जटाधारी भगवान् शिवको
क्रोधसे आँखें लाल किये देखकर भगवान् विष्णु उस
स्थानसे हटकर कुब्जाग्र (ऋषिकेश) - में छिप गये। मुने!
क्रुद्ध शिवको देखकर आठ वसु तेजीसे पिघलने लगे।
इस कारण वहाँ सीता नामकी श्रेष्ठ नदी प्रवाहित हुई।
वहाँ पूजाके लिये स्थित त्रिनेत्रधारी ग्यारहों रुद्र भयके
मारे इधर-उधर भागते हुए शंकरके निकट जाकर उनमें
ही लीन हो गये। महामुनि नारद ! शंकरको निकट आते
देख विश्वेदेवगण, अश्विनीकुमार, साध्यवृन्द, वायु, अग्नि
एवं सूर्य पुरोडाश खाते हुए भाग गये ॥ १-४ ॥
फिर तो ताराओंके साथ चन्द्रमा रात्रिको प्रकाशित
करते हुए आकाशमें ऊपर जाकर अपने स्थानपर स्थित
हो गये। इधर कश्यप आदि ऋषि शतरुद्रिय (मन्त्र)-
का जप करते हुए अञ्जलिमें पुष्प लेकर विनीतभावसे
खड़े हो गये। इन्द्रादि सभी देवताओंसे अधिक
बली रुद्रको देखकर दक्ष-पत्नी अत्यन्त दीन होकर
बार-बार करुण विलाप करने लगी। इधर क्रुद्ध भगवान्
शंकरने थप्पड़ोंके प्रहारसे अनेक देवताओंको मार
गिराया ॥ ५-८ ॥
२६ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ५
पादप्रहारैरपरे त्रिशूलेनापरे मुने।
दृष्ट्यग्निना तथैवान्ये देवाद्याः प्रलयीकृताः ॥ ९
ततः पूषा हरं वीक्ष्य विनिघ्नन्तं सुरासुरान्।
क्रोधाद् बाहू प्रसार्याथ प्रदुद्राव महेश्वरम् ॥ १०
तमापतन्तं भगवान् संनिरीक्ष्य त्रिलोचनः ।
बाहुभ्यां प्रतिजग्राह करेणैकेन शंकरः ॥ ११
कराभ्यां प्रगृहीतस्य शंभुनांशुमतोऽपि हि।
कराङ्गुलिभ्यो निश्चेरुरसृग्धाराः समन्ततः ॥ १२
ततो वेगेन महता अंशुमन्तं दिवाकरम्।
भ्रामयामास सततं सिंहो मृगशिशुं यथा ॥ १३
भ्रामितस्यातिवेगेन नारदांशुमतोऽपि हि।
भुजौ ह्रस्वत्वमापन्नौ त्रुटितस्नायुबन्धनौ ॥ १४
रुधिराप्लुतसर्वाङ्गमंशुमन्तं महेश्वरः ।
संनिरीक्ष्योत्ससर्जैनमन्यतोऽभिजगाम ह ॥ १५
ततस्तु पूषा विहसन् दशनानि विदर्शयन्।
प्रोवाचैह्येहि कापालिन् पुनः पुनरथेश्वरम् ॥ १६
ततः क्रोधाभिभूतेन पूष्णो वेगेन शंभुना।
मुष्टिनाहत्य दशनाः पातिता धरणीतले ॥ १७
भग्नदन्तस्तथा पूषा शोणिताभिप्लुताननः ।
पपात भुवि निःसंज्ञो वज्राहत इवाचलः ॥ १८
भगोऽभिवीक्ष्य पूषाणं पतितं रुधिरोक्षितम् ।
नेत्राभ्यां घोररूपाभ्यां वृषध्वजमवैक्षत ॥ १९
त्रिपुरघ्नस्ततः क्रुद्धस्तलेनाहत्य चक्षुषी ।
निपातयामास भुवि क्षोभयन् सर्वदेवताः ॥ २०
ततो दिवाकराः सर्वे पुरस्कृत्य शतक्रतुम्।
मरुद्भिश्च हुताशैश्च भयाज्जग्मुर्दिशो दश ॥ २१
प्रतियातेषु देवेषु प्रह्रादाद्या दितीश्वराः ।
नमस्कृत्य ततः सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयो मुने ॥ २२
ततस्तं यज्ञवाटं तु शंकरो घोरचक्षुषा ।
ददर्श दग्धुं कोपेन सर्वांश्चैव सुरासुरान् ॥ २३
ततो निलिल्यिरे वीराः प्रणेमुर्दुद्रुवुस्तथा ।
भयादन्ये हरं दृष्ट्वा गता वैवस्वतक्षयम् ॥ २४
मुने ! शंकरने इसी प्रकार कुछ देवताओंको पैरोंके
प्रहारसे, कुछको त्रिशूलसे और कुछको अपने तृतीय नेत्रकी
अग्निद्वारा नष्ट कर दिया। उसके बाद देवों एवं असुरोंका
संहार करते हुए शंकरको देखकर पूषादेवता (अन्यतम
सूर्य) क्रोधपूर्वक दोनों बाँहोंको फैलाकर शिवजीकी ओर
दौड़े। त्रिलोचन शिवने उन्हें अपनी ओर आते देख एक
ही हाथसे उनकी दोनों भुजाओंको पकड़ लिया। शिवद्वारा
सूर्यके पकड़ी गयी दोनों भुजाओंकी अङ्गुलियोंसे चारों
ओर रक्तकी धारा प्रवाहित होने लगी ॥ ९ - १२ ॥
फिर भगवान् शिव दिवाकर सूर्यदेवको अत्यन्त
वेगसे ऐसे घुमाने लगे जैसे सिंह हिरण-शावकको घुमाता
(दौड़ाता) है। नारदजी! अत्यन्त वेगसे घुमाये गये
सूर्यकी भुजाओंके स्नायुबन्ध टूट गये और वे (स्नायुएँ)
बहुत छोटी-नष्टप्राय हो गयीं। सूर्यके सभी अङ्गोंको
रक्तसे लथपथ देखकर उन्हें छोड़कर शंकरजी दूसरी
ओर चले गये। उसी समय हँसते एवं दाँत दिखलाते हुए
पूषा देवता (बारह आदित्योंमेंसे एक सूर्य) कहने लगे-
ओ कपालिन् ! आओ, इधर आओ ॥ १३-१६ ॥
इसपर क्रुद्ध रुद्रने वेगपूर्वक मुक्केसे मारकर पूषाके
दाँतोंको धरतीपर गिरा दिया। इस प्रकार दाँत टूटने एवं
रक्तसे लथपथ होकर पूषा देवता वज्रसे नष्ट हुए पर्वतके
समान बेहोश होकर पृथ्वीपर गिर पड़े। इस प्रकार गिरे
हुए पूषाको रुधिरसे लथपथ देखकर भग देवता (तृतीय
सूर्यभेद) भयंकर नेत्रोंसे शिवजीको देखने लगे। इससे
क्रुद्ध त्रिपुरान्तक शिवने सभी देवताओंको क्षुब्ध करते
हुए हथेलीसे पीटकर भगकी दोनों आँखें पृथ्वीपर
गिरा दीं ॥ १७-२० ॥
फिर क्या था ? सभी दसों सूर्य इन्द्रको आगे कर
मरुद्गणों तथा अग्नियोंके साथ भयसे दसों दिशाओंमें
भाग गये। मुने ! देवताओंके चले जानेपर प्रह्लाद आदि
दैत्य महेश्वरको प्रणामकर अञ्जलि बाँधकर खड़े हो गये।
इसके बाद शंकर उस यज्ञमण्डपको तथा सभी देवासुरोंको
दग्ध करनेके लिये क्रोधपूर्ण घोर दृष्टिसे देखने लगे। इधर
दूसरे वीर महादेवको देखकर भयसे जहाँ-तहाँ छिप
गये। कुछ लोग प्रणाम करने लगे, कुछ भाग गये और
कुछ तो भयसे ही सीधे यमपुरी पहुँच गये ॥ २१-२४ ॥