तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

२४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १
धीनत्वात्त्वामेव वदिष्यामि । | तुम्हारे ही अधीन है । वाक् और
सत्यमिति स एव वाक्कायाभ्यां | शरीरसे सम्पादन किया जानेवाला
संपाद्यमानः, सोऽपि त्वदधीन | वह अर्थ ही सत्य कहलाता है, वह
एव संपाद्य इति त्वामेव सत्यं | भी तुम्हारे ही अधीन सम्पादन किया
वदिष्यामि । | जाता है; अतः तुम्हींको मैं सत्य
| कहूँगा ।
तत्सर्वात्मकं वाय्वाख्यं ब्रह्म | वह वायुसंज्ञक सर्वात्मक ब्रह्म
मयैवं स्तुतं सन्मां विद्यार्थिनम- | मेरेद्वारा इस प्रकार स्तुति किये
वतु विद्यासंयोजनेन । तदेव | जानेपर मुझ विद्यार्थीको विद्यासे
ब्रह्म वक्तारमाचार्यं वक्तृत्व- | युक्त करके रक्षा करे । वही ब्रह्म
सामर्थ्यसंयोजनेनावतु । अवतु | वक्ता आचार्यको वक्तृत्वसामर्थ्यसे
मामवतु वक्तारमिति पुनर्वचन- | युक्त करके उसकी रक्षा करे । मेरी
| रक्षा करे और वक्ताकी रक्षा करे-इस
मादरार्थम् । ॐ शान्तिः शान्तिः | प्रकार दो बार कहना आदरके लिये
शान्तिरिति त्रिवचनमाध्यात्म- | है । 'ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः'—
काधिभौतिकाधिदैविकानां विद्या- | ऐसा तीन बार कहना विद्याप्राप्तिके
| आध्यात्मिक, आधिभौतिक और
प्राप्त्युपसर्गाणां प्रशमार्थम् ॥१॥ | आधिदैविक विघ्नोंकी शान्तिके
| लिये है ॥ १ ॥
इति शीक्षावल्ल्यां प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

द्वितीय अनुवाक
शीक्षाकी व्याख्या
अर्थज्ञानप्रधानत्वादुपनिषदो | उपनिषद् अर्थज्ञानप्रधान है
[ अर्थात् अर्थज्ञान ही इसमें मुख्य
है ], अतः इस ग्रन्थके अध्ययनका
ग्रन्थपाठे यत्नोपरमो मा भूदिति
प्रयत्न शिथिल न हो जाय— इसलिये
पहले शीक्षाध्याय आरम्भ किया
शीक्षाध्याय आरभ्यते— | जाता है—
शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् ।
साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ १ ॥
हम शीक्षाकी व्याख्या करते हैं । [ अकारादि ] वर्ण, [ उदात्तादि ]
स्वर, [ ह्रस्वादि ] मात्रा, [ शब्दोच्चारणमें प्राणका प्रयत्नरूप ] बल, [ एक
ही नियमसे उच्चारण करनारूप ] साम तथा सन्तान ( संहिता ) [ ये ही
विषय इस अध्यायसे सीखे जाने योग्य हैं ] । इस प्रकार शीक्षाध्याय
कहा गया ॥ १ ॥
शिक्षा शिक्ष्यतेऽनयेति वर्णा- | जिससे वर्णादिका उच्चारण सीखा
जाय उसे ‘शिक्षा’ कहते हैं अथवा
द्युच्चारणलक्षणम् । शिक्ष्यन्त | जो सीखे जायें वे वर्ण आदि ही
शिक्षा हैं । शिक्षाको ही ‘शीक्षा’
इति वा शिक्षा वर्णादयः ।
कहा गया है । [ शीक्षाशब्दमें
शिक्षैव शीक्षा । दैर्घ्यं छान्दसम् । | ईकारका ] दीर्घत्व वैदिक प्रक्रियाके
अनुसार है । उस शीक्षाकी हम
तां शीक्षां व्याख्यास्यामो विस्प-
व्याख्या करते हैं अर्थात् उसका
ष्टमा समन्तात्कथयिष्यामः । | सर्वतोभावसे स्पष्ट वर्णन करते हैं ।
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

२६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

[संस्कृत-भाष्यम्]
चक्षिङो वा ख्याञादिष्टस्य
व्याङ्पूर्वस्य व्यक्तवाक्कर्मण एत-
द्रूपम् ।
तत्र वर्णोऽकारादिः, स्वर
उदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वाद्याः, बलं
प्रयत्नविशेषः, साम वर्णानां मध्य-
मवृत्त्योच्चारणं समता, सन्तानः
सन्ततिः संहितेत्यर्थः । एष हि
शिक्षितव्योऽर्थः । शिक्षा यस्मिन्न-
ध्याये सोऽयं शीक्षाध्याय इत्येव-
मुक्त उदितः । उक्त इत्युपसं-
हारार्थः ॥ १ ॥

[हिन्दी-अनुवाद]
'व्याख्यास्यामः' यह पद 'वि' और 'आङ्' उपसर्गपूर्वक 'चक्षिङ्' धातुके स्थानमें वैकल्पिक 'ख्याञ्' आदेश करनेसे निष्पन्न होता है । इसका अर्थ स्पष्ट उच्चारण है ।
तहाँ अकारादि वर्ण, उदात्तादि स्वर, ह्रस्वादि मात्राएँ, [ वर्णोंके उच्चारणमें ] प्रयत्नविशेषरूप बल, वर्णोंको मध्यम वृत्तिसे उच्चारण करनारूप साम अर्थात् समता तथा सन्तान—सन्तति अर्थात् संहिता—यही शिक्षणीय विषय है । शिक्षा जिस अध्यायमें है उस इस शिक्षा-अध्यायका इस प्रकार कथन यानी प्रकाशन कर दिया गया । यहाँ 'उक्तः' पद उपसंहारके लिये है ॥ १ ॥

इति शीक्षावल्ल्यां द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

तृतीय अनुवाक
पाँच प्रकारकी संहितोपासना
अधुना संहितोपनिषदुच्यते— | अब संहितासम्बन्धिनी उपनिषत्
( उपासना ) कही जाती है—
सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः
सꣳहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु ।
अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता
महासꣳहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् । पृथिवी
पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः संधिः ॥ १ ॥
वायुः संधानम् । इत्यधिलोकम् । अथाधि-
ज्यौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् ।
आपः संधिः । वैद्युतः संधानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अथा-
धिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम् ॥ २ ॥
अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या संधिः । प्रवचनꣳ-
संधानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्व-
रूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा संधिः । प्रजननꣳसंधानम् ।
इत्यधिप्रजम् ॥ ३ ॥
अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा
हनुरुत्तररूपम् । वाक्संधिः । जिह्वा संधानम् । इत्य-
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri