सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished261 पृष्ठ

७६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

७६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १

किं च यत्किंचिद्देयं तच्छ्रद्ध- | इसके सिवा, तुझे जो कुछ दान
यैव दातव्यम् । अश्रद्धया अदेयं न | करना हो वह श्रद्धासे ही देना
| चाहिये, अश्रद्धासे नहीं । श्री
दातव्यम् । श्रिया विभूत्या देयं | अर्थात् विभूतिके अनुसार देना
| चाहिये, ह्री-लज्जापूर्वक देना
दातव्यम् । हिया लज्जया च | चाहिये, भी-भय मानते हुए
देयम् । भिया भीत्या च देयम् । | देना चाहिये तथा संविद् यानी
संविदा च मैत्र्यादिकार्येण | मैत्री आदि कार्यके निमित्तसे देना
| चाहिये ।
देयम् ।

अथैवं वर्तमानस्य यदि कदा- | फिर इस प्रकार बर्तते हुए तुझे
चित्ते तव श्रौते स्मार्ते वा कर्मणि | यदि किसी समय किसी श्रौत या
| स्मार्त कर्म अथवा आचरणरूप
वृत्ते वाचारलक्षणे विचिकित्सा | वृत्त ( व्यवहार ) में संशय उपस्थित
संशयः स्यात् ॥ ३ ॥ ये तत्र तस्मिन् | हो ॥ ३ ॥ तो वहाँ उस देश
देशे काले वा ब्राह्मणास्तत्र कर्मा- | या कालमें जो ब्राह्मण नियुक्त
| हों—इस प्रकार 'तत्र' इस पदका
दौ युक्ता इति व्यवहितेन संबन्धः | 'युक्ता' इस व्यवधानयुक्त पदसे
कर्तव्यः । संमर्शिनो विचार- | सम्बन्ध करना चाहिये—[और जो ]
| संमर्शी-विचारक्षम, युक्त-कर्म
क्षमाः । युक्ता अभियुक्ताः कर्मणि | अथवा आचरणमें पूर्णतया तत्पर,
वृत्ते वा । आयुक्ता अपरप्रयुक्ताः । | आयुक्त-किसी दूसरेसे प्रयुक्त न
| होनेवाले [ अर्थात् स्वेच्छासे प्रवृत्त ],
अल्रूक्षा अरूक्षा अक्रूरमतयः । | अलूक्ष-अरूक्ष अर्थात् अक्रूरमति
धर्मकामा अदृष्टार्थिनोऽकामहता | ( सरलचित्त ) और धर्मकामी-
| अदृष्टफलकी इच्छावाले अर्थात्
इत्येतत्, स्युर्भवेयुः । ते यथा येन | कामनावश विवेकशून्य न हों, वे
प्रकारेण ब्राह्मणास्तत्र तस्मिन्क- | ब्राह्मण उस कर्म या आचरणमें जिस

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० ११ ] शाङ्करभाष्यार्थ ७७


[संस्कृत-मूल/भाष्य]

र्मणि वृत्ते वा वर्तेरंस्तथा त्वमपि
वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु,
अभ्याख्याता अभ्युक्ता दोषेण
संदिह्यमानेन संयोजिताः केन-
चित्तेषु च यथोक्तं सर्वमुपन-
येद्ये तत्रेत्यादि ।
एष आदेशो विधिः । एष
उपदेशः पुत्रादिभ्यः पित्रादी-
नाम् । एषा वेदोपनिषद्वेदरहस्यं
वेदार्थ इत्येतत् । एतदेवानुशा-
सनमीश्वरवचनम् । आदेश-
वाक्यस्य विधेरुक्तत्वात्सर्वेषां वा
प्रमाणभूतानामनुशासनमेतत् ।
यस्मादेवं तस्मादेवं यथोक्तं सर्व-
मुपासितव्यं कर्तव्यम् । एवमु
चैतदुपास्यमुपास्यमेव चैतन्नानुपा-
स्यमित्यादरार्थं पुनर्वचनम् ॥४॥


[हिन्दी-अनुवाद]

प्रकार बर्ताव करें उसी प्रकार तुझे
भी बर्ताव करना चाहिये । इसी
प्रकार अभ्याख्यातोंके प्रति-
अभ्याख्यात-अभ्युक्त अर्थात् जिन-
पर कोई संशययुक्त दोष आरोपित
किया गया हो उनके प्रति जैसा
पहले 'ये तत्र' इत्यादिसे कहा गया
है उसी सब व्यवहारका प्रयोग
करना चाहिये ।
यह आदेश अर्थात् विधि है,
यह पुत्रादिको पिता आदिका उपदेश
है, यह वेदोपनिषद्-वेदका रहस्य
यानी वेदार्थ है । यही अनुशासन
यानी ईश्वरका वाक्य है । अथवा
आदेशवाक्य विधि है-ऐसा पहले
कहा जा चुका है इसलिये यह
सभी प्रमाणभूत [ उपदेशकों ] का
अनुशासन है । क्योंकि ऐसा
है इसलिये पहले जो कुछ
कहा गया है वह सब इसी
प्रकार उपासनीय-करने योग्य हैं ।
इस प्रकार ही इसकी उपासना
करनी चाहिये-यह उपासनीय ही
है, अनुपास्य नहीं है-इस प्रकार
यह पुनरुक्ति उपासनाके आदरके
लिये है ॥ ४ ॥