तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
६० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १
६० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १
ओमित्येव ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन् | प्रवचन अर्थात् अध्ययन करनेवाला
प्रवचनं करिष्यन्नध्येष्यमाण | ब्राह्मण ‘ॐ’ ऐसा उच्चारण करता
ओमित्येवाह । ओमित्येव प्रति- | है; अर्थात् ‘ॐ’ ऐसा कहकर ही
पद्यतेऽध्येतुमित्यर्थः । ब्रह्मवेद- | वह अध्ययन करनेके लिये प्रवृत्त होता
मुपाप्नवानीति प्राप्नुयां ग्रही- | है । ‘मैं ब्रह्म यानी वेदको प्राप्त करूँ
ष्यामीत्युपाप्नोत्येव ब्रह्म । | अर्थात् उसे ग्रहण करूँ’ ऐसा कहकर
अथवा ब्रह्म परमात्मा तमु- | वह ब्रह्मको प्राप्त कर ही लेता है ।
पाप्नवानीत्यात्मानं प्रवक्ष्यन्प्राप- | अथवा [ यों समझो कि ] ‘मैं ब्रह्म-
यिष्यन्नोमित्येवाह । स च तेनो- | परमात्माको प्राप्त करूँ’ इस प्रकार
ङ्कारेण ब्रह्म प्राप्नोत्येव । ओङ्का- | आत्माको प्राप्त करनेकी इच्छासे वह
रपूर्वं प्रवृत्तानां क्रियाणां फलवत्त्वं | ‘ॐ’ ऐसा ही कहता है और
यस्मात्तस्मादोङ्कारं ब्रह्मेत्युपासी- | उस ॐकारके द्वारा वह ब्रह्मको
तेति वाक्यार्थः ॥ १ ॥ | प्राप्त कर ही लेता है । इस प्रकार
| क्योंकि ॐकारपूर्वक प्रवृत्त होनेवाली
| क्रियाएँ फलवती होती हैं इसलिये
| ‘ॐकार ब्रह्म है’ इस तरह उसकी
| उपासना करे—यह इस वाक्यका
| अर्थ है ॥ १ ॥
इति शीक्षावल्ल्यामष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
नवम अनुवाक
ऋतादि शुभकर्मोंकी अवश्यकर्तव्यताका विधान
विज्ञानादेवाप्नोति स्वाराज्य- | विज्ञानसे ही स्वाराज्य प्राप्त कर
| लेता है-ऐसा [छठे अनुवाकमें] कहे
मित्युक्तत्वाच्छ्रौतस्मार्तानां कर्म- | जानेके कारण श्रौत और स्मार्त कर्मों-
| की व्यर्थता प्राप्त होती है । वह
णामानर्थक्यं प्राप्तमित्यतस्तन्मा | प्राप्त न हो, इसलिये पुरुषार्थके प्रति
प्रापदिति कर्मणां पुरुषार्थं प्रति | कर्मोंका साधनत्व प्रदर्शित करनेके
| लिये यहाँ उनका उल्लेख किया
साधनत्वप्रदर्शनार्थमिहोपन्यासः- | जाता है—
ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्याय-
प्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्याय-
प्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्याय-
प्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च
स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च ।
प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचा
राथीतरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः स्वाध्यायप्रवचने
एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ १ ॥
ऋत (शास्त्रादिद्वारा बुद्धिमें निश्चय किया हुआ अर्थ) तथा
स्वाध्याय (शास्त्राध्ययन) और प्रवचन (अध्यापन अथवा वेदपाथरूप
ब्रह्मयज्ञ) [ये अनुष्ठान किये जाने योग्य हैं] । सत्य (सत्यभाषण)
तथा स्वाध्याय और प्रवचन [अनुष्ठान किये जाने चाहिये] । दम
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri