सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished261 पृष्ठ

१०६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २

१०६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २


भावाद्धिज्ञानानुपपत्तिः । आत्म- | सम्भव ही नहीं है । आत्माका
| विज्ञेयत्व स्वीकार करनेपर तो ज्ञाताके
नश्च विज्ञेयत्वे ज्ञातृभावप्रसङ्गः; | अभावका प्रसङ्ग उपस्थित हो जाता
| है; क्योंकि वह तो विज्ञेयरूपसे ही
ज्ञेयत्वेनैव विनियुक्तत्वात् । | विनियुक्त ( प्रयुक्त ) हो चुका है ।
| [ अब उसे ज्ञाता कैसे माना जाय ? ]
एक एवात्मा ज्ञेयत्वेन ज्ञातृ- | शङ्का—एक ही आत्मा ज्ञेय और
| ज्ञाता दोनों प्रकारसे हो सकता है—
त्वेन चोभयथा भवतीति चेत् ? | ऐसा मानें तो ?
न युगपदनंशत्वात् । न हि | समाधान—नहीं, वह अंशरहित
| होनेके कारण एक साथ उभयरूप
निरवयवस्य युगपज्ज्ञेयज्ञातृत्वो- | नहीं हो सकता । निरवयव ब्रह्मका
| एक साथ ज्ञेय और ज्ञाता होना
पपत्तिः । आत्मनश्च घटादिवद्विज्ञे- | सम्भव नहीं है । इसके सिवा यदि
| आत्मा घटादिके समान विज्ञेय हो
यत्वे ज्ञानोपदेशानर्थक्यम् । न | तो ज्ञानके उपदेशकी व्यर्थता हो
| जायगी । जो वस्तु घटादिके समान
हि घटादिवत्प्रसिद्धस्य ज्ञानोप- | प्रसिद्ध है उसके ज्ञानका उपदेश
| सार्थक नहीं हो सकता । अतः
देशोऽर्थवान् । तस्माज्ज्ञातृत्वे | उसका ज्ञातृत्व माननेपर उसकी
| अनन्तता नहीं रह सकती । ज्ञान-
सति आनन्त्यानुपपत्तिः । | कर्तृत्वादि विशेषसे युक्त होनेपर
| उसका सन्मात्रत्व भी सम्भव नहीं
सन्मात्रत्वं चानुपपन्नं ज्ञान- | है । और “वह सत्य है” इस एक
| अन्य श्रुतिसे उसका सत्यरूप होना
कर्तृत्वादिविशेषवत्त्वे सति । स- | ही सन्मात्रत्व है । अतः 'सत्य' और
| 'अनन्त' शब्दोंके साथ विशेषण-
न्मात्रत्वं च सत्यत्वम्, "तत्स-
त्यम्” ( छा० उ० ६ । ८ । १६ )
इति श्रुत्यन्तरात् । तस्मा-
त्सत्यानन्तशब्दाभ्यां सह विशे-


CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० १ ] शाङ्करभाष्यार्थ १०७
षणत्वेन ज्ञानशब्दस्य प्रयोगा- | रूपसे 'ज्ञान' शब्दका प्रयोग किया
द्भावसाधनो ज्ञानशब्दः । ज्ञानं | जानेके कारण वह भाववाचक है ।
| अतः 'ज्ञानं ब्रह्म' इस विशेषणका उसके
ब्रह्मेति कर्तृत्वादिकारकनिवृत्त्यर्थं | कर्तृत्वादि कारकोंकी निवृत्तिके लिये
| तथा मृत्तिका आदिके समान उसकी
मृदादिवदचिद्रूपतानिवृत्त्यर्थं च | जडरूपताकी निवृत्तिके लिये प्रयोग
प्रयुज्यते । | किया जाता है ।
ज्ञानं ब्रह्मेतिवचनात्प्राप्तमन्त- | 'ज्ञानं ब्रह्म' ऐसा कहनेसे ब्रह्मका
अन्तवत्त्व प्राप्त होता है; क्योंकि
[अनन्तमित्यस्य निरुक्तिः] वत्त्वम् । लौकिकस्य | लौकिक ज्ञान अन्तवान् ही देखा
ज्ञानस्यान्तवत्त्वदर्श- | गया है । अतः उसकी निवृत्ति-
नात् । अतस्तन्निवृत्त्यर्थमाह— | के लिये 'अनन्तम्' ऐसा कहा
अनन्तमिति । | है ।
सत्यादीनामनृतादिधर्मनिवृत्ति- | शङ्का—सत्यादि शब्द तो
अनृतादि धर्मोंकी निवृत्तिके लिये हैं
[ब्रह्मणः शून्यार्थ- त्वमाशङ्क्यते] परत्वाद्विशेष्यस्य | और उनका विशेष्य ब्रह्म कमल
ब्रह्मण उत्पलादि- | आदिके समान प्रसिद्ध नहीं है; अतः
वदप्रसिद्धत्वात् "मृगतृष्णाम्भसि | "मृगतृष्णाके जलमें स्नान करके
स्नातः खपुष्पकृतशेखरः । | शिरपर आकाशकुसुमका मुकुट
| धारण किये तथा हाथमें शशशृङ्गका
एष वन्ध्यासुतो याति शशशृङ्ग- | धनुष लिये यह वन्ध्याका पुत्र जा
धनुर्धरः" इतिवच्छून्यार्थतैव | रहा है" इस उक्तिके समान इस
| 'सत्यं ज्ञानम्' इत्यादि वाक्यकी
प्राप्ता सत्यादिवाक्यस्येति चेत् ? | शून्यार्थता ही प्राप्त होती है ।
न; लक्षणार्थत्वात् । विशे- | समाधान—नहीं, क्योंकि वे
षणत्वेऽपि सत्यादीनां लक्षणार्थ- | [सत्यादि] लक्षण करनेके लिये हैं ।