सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished261 पृष्ठ

सर्वतो हि निर्भया ब्राह्मणा | कारण है । ब्राह्मण लोग ( ब्रह्मनिष्ठ

अनु० ७ ] शाङ्करभाष्यार्थ १७९
न्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति । | न तो और कुछ देखता है, न और
| कुछ सुनता है और न और कुछ
अन्यस्य ह्यन्यतो भयं भवति | जानता ही है । अन्यको ही अन्यसे
| भय हुआ करता है, आत्मासे आत्मा-
नात्मन एवात्मनो भयं युक्तम् । | को भय होना सम्भव नहीं है ।
तस्मादात्मैवात्मनोऽभयकारणम् । | अतः आत्मा ही आत्माके अभयका
सर्वतो हि निर्भया ब्राह्मणा | कारण है । ब्राह्मण लोग ( ब्रह्मनिष्ठ
| पुरुष ) भयके कारणोंके रहते हुए
दृश्यन्ते सत्सु भयहेतुषु तच्चा- | भी सब ओरसे निर्भय दिखायी देते
युक्तमसति भयत्राणे ब्रह्मणि । | हैं । किन्तु भयसे रक्षा करनेवाले
| ब्रह्मके न होनेपर ऐसा होना
तस्मात्तेषामभयदर्शनादस्ति तद्- | असम्भव था । अतः उन्हें निर्भय
| देखनेसे यह सिद्ध होता है कि
भयकारणं ब्रह्मेति । | अभयका हेतुभूत ब्रह्म है ही ।
कदासावभयं गतो भवति | यह साधक कब अभयको प्राप्त
(भेददर्शनमेव भयहेतुः) साधको यदा ना- | होता है ? [ ऐसा प्रश्न होनेपर
न्यत्पश्यत्यात्मनि | कहते हैं-] जिस समय यह अन्य
चान्तरं भेदं न कुरुते तदाभयं | कुछ नहीं देखता और अपने आत्मामें
गतो भवतीत्यभिप्रायः । यदा | किसी प्रकारका अन्तर-भेद नहीं
पुनरविद्यावस्थायां हि यस्मा- | करता उस समय ही यह अभयको
देषोऽविद्यावानविद्यया प्रत्युप- | प्राप्त होता है-यह इसका तात्पर्य
स्थापितं वस्तु तैमिरिकद्वितीय- | है । किन्तु जिस समय अविद्यावस्था-
चन्द्रवत्पश्यत्यात्मनि चैतस्मिन् | में यह अविद्याग्रस्त जीव तिमिररोगी-
ब्रह्मणि उदपि, अरमल्पमप्यन्तरं | को दिखायी देनेवाले दूसरे चन्द्रमाके
छिद्रं भेददर्शनं कुरुते। भेददर्शन- | समान अविद्याद्वारा प्रस्तुत किये हुए
| पदार्थोंको देखता है तथा इस आत्मा
| यानी ब्रह्ममें थोड़ा-सा भी अन्तर-
| छिद्र अर्थात् भेददर्शन करता है-

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

१८० तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २

मेव हि भयकारणमल्पमपि भेदं | भेददर्शन ही भयका कारण है, अतः
पश्यतीत्यर्थः । अथ तस्माद्भेद्दर्श- | तात्पर्य यह है कि यदि यह थोड़ा-सा
नाद्धेतोरस्य भेददर्शिन आत्मनो | भी भेद देखता है—तो उस आत्माके
भयं भवति । तस्मादात्मैवात्मनो | भेददर्शनरूप कारणसे उसे भय होता
भयकारणमविदुषः । | है । अतः अज्ञानीके लिये आत्मा ही
| आत्माके भयका कारण है ।
तदेतदाह । तद्ब्रह्म त्वेव भयं | यहाँ श्रुति इसी बातको कहती
भेददर्शिनो विदुष ईश्वरोऽन्यो | है—भेददर्शी विद्वान्‌के लिये वह ब्रह्म
| ही भयरूप है । मुझसे भिन्न ईश्वर
मत्तोऽहमन्यः संसारी इत्येवं | और है तथा मैं संसारी जीव और
| हूँ इस प्रकार उसमें थोड़ा-सा भी
| अन्तर करनेवाले उसे एकरूपसे
विदुषो भेददृष्टमीश्वराख्यं तदेव | न माननेवाले विद्वान् ( भेदज्ञानी )
| के लिये वह भेदरूपसे देखा गया
ब्रह्माल्पमप्यन्तरं कुर्वतो भयं | ईश्वरसंज्ञक ब्रह्म ही भयरूप हो
भवत्येकत्वेनामन्वानस्य । तस्मा- | जाता है । अतः जो पुरुष एक
| अभिन्न आत्मतत्त्वको नहीं देखता
द्विद्वानप्यविद्वानेवासौ योऽयमे- | वह विद्वान् होनेपर भी अविद्वान्
कमभिन्नमात्मतत्त्वं न पश्यति । | ही है ।
उच्छेदहेतुदर्शनाद्धयुच्छेद्या- | अपनेको उच्छेद्य (नाशवान्)
| माननेवालेको ही उच्छेदका कारण
भिमतस्य भयं भवति । अनु- | देखनेसे भय हुआ करता है ।
| उच्छेदका कारण तो अनुच्छेद्य
च्छेद्यो ह्युच्छेदहेतुस्तत्रासत्युच्छेद- | ( अविनाशी ) ही होता है । अतः
| यदि कोई उच्छेदका कारण न होता
हेतावुच्छेद्ये न तद्दर्शनकार्यं भयं | तो उच्छेद्य पदार्थोंमें उसके देखनेसे

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० ७ ] शाङ्करभाष्यार्थ १८१
युक्तम् । सर्वं च जगद्भयवद् | होनेवाला भय सम्भव नहीं था ।
| किन्तु सारा ही संसार भययुक्त
दृश्यते । तस्माज्जगतो भयदर्श- | देखा जाता है । अतः जगत्को
| भय होता देखनेसे जाना जाता है
नाद्गम्यते नूनं तदस्ति भयकारण- | कि उसके भयका कारण उच्छेदका
मुच्छेदहेतुरनुच्छेद्यात्मकं यतो | हेतुभूत किन्तु स्वयं अनुच्छेद्यरूप
| ब्रह्म है, जिससे कि जगत् भय
जगद्विभेतीति । तदेतस्मिन्नप्यर्थ | मानता है । इसी अर्थमें यह श्लोक
एष श्लोको भवति ॥ १ ॥ | भी है ॥ १ ॥
इति ब्रह्मानन्दवल्ल्यां सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

अष्टम अनुवाक
ब्रह्मानन्दके निरतिशयत्वकी मीमांसा
भीषास्माद्वा॒तः पवते । भीषोदे॒ति सूर्यः॑ । भीषास्मा॒-
द॒ग्निश्चेन्द्र॑श्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषानन्दस्य
मीमाꣳसा भवति । युवा स्यात्साधुयु॒वाध्या॑यक आशिष्ठो
द्रढिष्ठो बलिष्ठस्तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् ।
स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः ॥ १ ॥
स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य
चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः ।
स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामह-
तस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितॄणां
चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक
आजानजानां देवानामानन्दः ॥ २ ॥
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां
देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदे॒वानां॑ देवानामानन्दः ।
ये कर्म॑णा दे॒वानपि॒यन्ति॑ । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतं कर्मदे॒वानां॑ देवानामानन्दाः । स एको देवा-
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० ८ ] शाङ्करभाष्यार्थ १८३
<br/>
नामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं
देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्यानन्दः ॥ ३ ॥
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्या-
नन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाका-
महतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजा-
पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं
प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य
चाकामहतस्य ॥ ४ ॥
इसके भयसे वायु चलता है, इसीके भयसे सूर्य उदय होता है
तथा इसीके भयसे अग्नि, इन्द्र और पाँचवाँ मृत्यु दौड़ता है । अब यह
[ इस ब्रह्मके ] आनन्दकी मीमांसा है—साधु स्वभाववाला नवयुवक,
वेद पढ़ा हुआ, अत्यन्त आशावान् [ कभी निराश न होनेवाला ] तथा
अत्यन्त दृढ़ और बलिष्ठ हो एवं उसीकी यह धन-धान्यसे पूर्ण सम्पूर्ण
पृथिवी भी हो । [ उसका जो आनन्द है ] वह एक मानुष आनन्द है;
ऐसे जो सौ मानुष आनन्द हैं ॥ १ ॥ वही मनुष्य-गन्धर्वोंका एक
आनन्द है तथा वह अकामहत ( जो कामनासे पीड़ित नहीं है उस )
श्रोत्रियको भी प्राप्त है । मनुष्य-गन्धर्वोंके जो सौ आनन्द हैं वही
देवगन्धर्वका एक आनन्द है और वह अकामहत श्रोत्रियको भी प्राप्त है ।
देवगन्धर्वोंके जो सौ आनन्द हैं वही नित्यलोकमें रहनेवाले पितृगणका
एक आनन्द है और वह अकामहत श्रोत्रियको भी प्राप्त है । चिरलोक-
निवासी पितृगणके जो सौ आनन्द हैं वही आजानज देवताओंका एक
आनन्द है ॥ २ ॥ और वह अकामहत श्रोत्रियोंको भी प्राप्त है । आजानज
देवताओंके जो सौ आनन्द हैं वही कर्मदेव देवताओंका, जो कि
[ अग्निहोत्रादि ] कर्म करके देवत्वको प्राप्त होते हैं, एक आनन्द है और