सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Brihadaranyaka Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,402 पृष्ठ

| १३६६ | बृहदारण्यकोपनिषद् | [ अध्याय ६ |

१३६६बृहदारण्यकोपनिषद्[ अध्याय ६

संस्कृत-भाष्यहिन्दी-अनुवाद
भवतीति प्रस्तुतम् । अतः स्त्रीविशेषणेनैव पुत्रविशेषणादाचार्यपरम्परा कीर्त्यते । तानीमानि शुक्लानीत्यव्यामिश्राणि ब्राह्मणेन। अथवा यानीमानि यजूंषि तानि शुक्लानि शुद्धानीत्येतत् ।<br><br>प्रजापतिमारभ्य यावत्पौतिमाषीपुत्रस्तावदधोमुखो नियताचार्यपूर्वक्रमो वंशः समानमा साञ्जीवीपुत्रात् । ब्रह्मणः प्रवचनाख्यस्य; तच्चैतद् ब्रह्म प्रजापतिप्रबन्धपरम्परयागत्यास्मास्वनेकधा विप्रसृतम् । अनाद्यनन्तं स्वयंभु ब्रह्म नित्यं तस्मै ब्रह्मणे नमः; नमस्तदनुवर्त्तिभ्यो गुरुभ्यः ॥ १–४ ॥होता है—ऐसा प्रसङ्ग है । अतः स्त्रीविशेषणसे ही पुत्रका विशेषण देकर आचार्यपरम्पराका उल्लेख जाता है । वे ये यजुःश्रुतियाँ शुक्ल अर्थात् ब्राह्मणसे अव्यामिश्र (बिना मिली हुई) हैं ।¹ अथवा ये जो यजुःश्रुतियाँ हैं वे शुद्ध हैं—ऐसा इसका तात्पर्य है ।<br><br>प्रजापतिसे लेकर पौतिमाषीपुत्रतक तो यह अधोमुखवंश नियत आचार्यपरम्पराके अनुसार है, इसमें साञ्जीवीपुत्रतक सब आचार्य समान (एक वाजसनेयिशाखामें ही) हैं । ब्रह्म अर्थात् प्रवचनात्मक ब्रह्मके सम्बन्धसे । वह यह ब्रह्म प्रजापतिसे लेकर परम्परासे आकर हम सबमें अनेक प्रकारसे फैला हुआ है । वह अनादि अनन्त स्वयम्भू ब्रह्म नित्य है, उस ब्रह्मको नमस्कार है और उसके अनुवर्ती गुरुओंको भी नमस्कार है ॥ १-४॥
<div align="center">

इति बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये षष्ठाध्याये
पञ्चमं वंशब्राह्मणम् ॥ ५ ॥

❖

इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये
षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

•••

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम्

॥ ॐ तत्सत् ॥

❖

</div>

१. अर्थात् इनमें पौरुषेयत्वका दोष नहीं है ।

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं
पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय
पूर्णमेवावशिष्यते ॥

ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!


॥ श्रीहरिः ॥

मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
अग्नये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा ...६३३१३२४
अत्र पितापिता भवति ...४३२२६७६
अथ कर्मणामात्मेत्येतदेषा० ...१६३३६६
अथ चक्षुरत्यवहत्तद्यदा ...१३१४१३०
अथ त्रयो वाव लोका ...१५१६३६५
अथ प्राणमत्यवहत्स यदा ...१३१३१२६
अथ मनोऽत्यवहत्तद्यदा ...१३१६१३०
अथ य इच्छेत्पुत्रो मे कपिलः पिङ्गलो ...६४१५१३५१
अथ य इच्छेत्पुत्रो मे पण्डितो ...६४१८१३५२
अथ य इच्छेत्पुत्रो मे श्यामो ...६४१६१३५२
अथ य इच्छेद्दुहिता मे पण्डिता ...६४१७१३५२
अथ यदा सुषुप्तो भवति ...२११६४४८
अथ यद्युदक आत्मानं ...६४६१३४२
अथ यस्य जायामार्तवं ...६४१३१३४६
अथ यस्य जायायै ...६४१२१३४७
अथ यामिच्छेद्दधीतेति ...६४१११३४६
अथ यामिच्छेन्न गर्भं दधीतेति ...६४१०१३४५
अथ ये यज्ञेन दानेन ...६२१६१३११
अथ रूपाणां चक्षु० ...१६२३६५
अथ वं॒शः। पौतिमाषी० ...६५११३६३
अथ वं॒शः। पौतिमाष्यो ...२६१६१५
अथ वं॒शः पौतिमाष्यो ...४६१११५८
अथ श्रोत्रमत्यवहत्तद्यदा ...१३१५१३०
अथ ह चक्षुरूचुः ...१३४११२
अथ ह प्राणं उत्क्रमि० ...६११३१२६०
अथ ह प्राणमूचुस्त्वं न ...१३३१११
अथ ह मन ऊचुः ...१३६११३
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे ...४५१११२८
अथ ह वाचक्नव्युवाच ...३८१७५८

( १३६६ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
अथ ह श्रोत्रमूचुः१३५११२
अथ हेममासन्यं प्राण०१३७११५
अथ हैनमसुर्रा ऊचुः५२३११८३
अथ हैनमुद्दालक आ०३७१७४१
अथ हैनमुषस्तश्चाक्रा०३४१६६८
अथ हैनं कहोलः कौ०३५१७०६
अथ हैनं गार्गी वाच०३६१७३६
अथ हैनं जारत्कारव३२१६५२
अथ हैनं भुज्युर्लाह्या०३३१६६०
अथ हैनं मनुष्या ऊचुः५२२११८२
अथ हैनं विदग्धः शा०३९१७८५
अथ होवाच ब्राह्मणा३९२७८२३
अथातः पवमानानामे०१३२८१५५
अथातः सम्प्रत्तिर्यदा१५१७३६६
अथातो व्रतमीमाँसा१५२१३८१
अथात्मनेऽन्नाद्यमागा०१३१७१३१
अथाधिदैवतं ज्वलिष्या०१५२२३८६
अथाध्यात्ममिदमेवं मूर्तं२३४५२१
अथाभिप्रायरेव स्थाली०६४१६१३५५
अथामूर्तं प्राणश्च यश्चा०२३५५२३
अथामूर्तं वायुश्चान्तरिक्षं२३३५१७
अथास्य दक्षिणं कर्णम०६४२५१३६०
अथास्य नाम करोति६४२६१३६१
अथास्य मातरमभिम०६४२८१३६२
अथास्या ऊरू विहाय०६४२११३५७
अथेत्यभ्यमन्थत्स मुखाच्च१४६१८१
अथैतद्वामेऽक्षणि४२३८६१
अथैतस्य प्राणस्यापः१५१३३५५
अथैतस्य मनसो द्यौः१५१२३५३
अथैनमग्नये६२१४१३०१
अथैनमभिमृशति६३४१३२६
अथैनमाचामति६३६१३२७
अथैनमुद्यच्छत्यामँ ०६३५१३२७
अथैनं मात्रे प्रदाय६४२७१३६१

( १३७० )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
अथैनं वसत्योपमन्त्रया०६२३१२७६
अथैनामभिपद्यते६४२०१३५६
अथैष श्लोको भवति१५२३३८८
अथो अयं वा आत्मा१४१६३०५
अद्‌भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च१५२०३७७
अनन्दा नाम ते लोका४४१११०७८
अन्धं तमः प्रविशन्ति४४१०१०७७
अन्नं ब्रह्मेत्येक आहु०५१२११२१३
अयमग्निः सर्वेषां भूतानां२५३५८५
अयमग्निवैश्वानरो५९११२०७
अयमाकाशः सर्वेषां२५१०५८६
अयमात्मा सर्वेषां भूतानां२५१४५६३
अयमादित्यः सर्वेषां२५५५८६
अयं चन्द्रः सर्वेषां२५७५८८
अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां२५११५६०
अयं वायुः सर्वेषां२५४५८५
अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम६२१११२६६
अयँ स्तनयित्नुः सर्वेषां२५६५८६
असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम६२९१२८८
अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योति०४३३८७५
अस्तमित आदित्ये... चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवा०४३४८७५
अस्तमित आदित्ये शान्तेऽग्नौ४३५८७६
अस्तमित आदित्ये... शान्तायां वाचि४३६८७८
अहर्वा अश्वं पुरस्तात्११२४५
अहल्लिकेति होवाच३९२५८१६
आकाश एक यस्याय०३९१३७६६
आग्निवेश्यादाग्निवेश्य०२६२६१५
आग्निवेश्यादाग्निवेश्यो४६२११५६
आत्मानं चेद्विजानीयाद०४४१२१०७८
आत्मैवेदमग्र आसीत्पु०१४११६४
आत्मैवेदमग्र आसीदेक१४१७३११
आत्रेयीपुत्रादात्रेयीपुत्रो६५२१३६३
आप एव यस्यायतनँ३९१६८०२

( १३७१ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
आप एवेदमग्र आसु० ...५५१११६४
आपो वा अर्कस्तद्यदपाँ ...१२२६७
आराममस्य पश्यन्ति४३१४६३८
इदं मानुषँ सर्वेषां ...२५१३५६३
इदं वै तन्मधु...पश्यन्नवोचत् । आथर्व०२५१७६०७
इदं वै तन्मधु...पश्यन्नवोचत् । तद्वां२५१६६०३
इदं वै तन्मधु...पश्यन्नवोचत् । पुरश्चक्रे२५१८६१०
इदं वै तन्मधु...पश्यन्नवोचत् । रूपँ ...२५१९६१२
इदं सत्यँ सर्वेषां ...२५१२५६२
इन्धो ह वै नामैष ...४२२८६०
इमा आपः सर्वेषां ...२५२५८४
इमा दिशः सर्वेषां ...२५६५८७
इमावेव गौतमभरद्वाजा० ...२२४५१०
इयं पृथिवी सर्वेषां ...२५१५८२
इयं विद्युत्सर्वेषां भूतानां ...२५८५८८
इहैव सन्तोऽथ विद्म० ...४४१४१०८२
उक्थं प्राणो वा उक्थं ...५१३११२१८
उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य ...१११३६
ऋचो यजूंषि ...५१४२१२२४
एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्र० ...४४२०१०८८
एकीभवति न पश्यती० ...४४२१०२८
एतद्व वै तज्जनको ...५१४८१२३६
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानु० ...६४४१३३६
एतद्वै परमं तपो ...५११११२११
एतमु हैव चूलो ...६३१०१३३१
एतमु हैव जानकिराय० ...६३१११३३१
एतमु हैव मधुकः ...६३९१३३१
एतमु हैव वाजसनेयो ...६३८१३३०
एतमु हैव सत्यकामो ...६३१२१३३१
एतस्य वा अक्षरस्य ...३८८७६६
एष उ एव बृहस्पति० ...१३२०१४०
एष उ एव ब्रह्मणस्पति० ...१३२११४२
एष उ एव साम वाग्वै ...१३२२१४४
एष उ वा उद्गीथः ...१३२३१४७

( १३७२ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०सं०पृष्ठ
एष प्रजापतिर्यद्५३१११८८
एषां वै भूतानां पृथिवी६४११३३५
कतम आत्मेति योऽयं४३७८६१
कतम आदित्या इति३९५७६०
कतम इन्द्रः कतमः३९६७६०
कतमे ते त्रयो देवा३९८७६२
कतमे रुद्रा इति३९४७५८
कतमे वसव इत्यग्निश्च३९३७५८
कतमे षडित्यग्निश्च३९७७६१
कस्मिन्नु त्वं चात्मा३९२६८१७
काम एव यस्यायतनं३९११७६७
किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां३९२३८१३
किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां३९२१८०६
किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां३९२४८१५
किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां३९२२८११
किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां३९२०८०६
क्षत्रं प्राणो वै क्षत्रं प्राणो५१३४१२२१
खं ब्रह्म । खं पुराणं५११११७५
घृतकौशिकाद्घृतकौशिकः२६३६१६
घृतकौशिकाद्घृतकौशिकः४६३११५६
चक्षुर्वै ग्रहः३२५६५६
चक्षुर्होच्चक्राम६१८१२५७
चतुरौदुम्बरो भवत्यौदु०६३१३१३३३
जनको ह वैदेह आ०४११८४१
जनको ह वैदेहः कूर्चा०४२१८५७
जनको ह वैदेहो बहु०३११६२०
जनकं ह वैदेहं याज्ञ०४३१८७०
जात एव न जायते३९७-२८८२६
जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्क६४२४१३५६
जिह्वा वै ग्रहः३२४६५६
ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय६३२१३२४
तदभिमृशेदग्नु वा६४५१३४१
तदाहुर्यदयमेक इवैव३९६७६३
तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया१४९२४०

( १३७३ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ब्रा०मं०पृष्ठ
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो ...१४८२३६
तदेतदृचाभ्युक्तम् । एष ...४४२३१११७
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्० ...१४१५२६४
तदेतन्मूर्तं यदन्यत् ...२३२५१५
तदेतेश्लोकाभवन्ति।अणुःपन्था विततः४४८१०७०
तदेते···स्वप्नेन ...४३११६३५
तदेष श्लोको भवति । अर्वाग्बिलश्चमस२३३५०८
तदेष···तदेव सक्तः सह ...४४६१०४८
तदेष···यदा सर्वे ...४४७१०६५
तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकिता० ...१३२४१४८
तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ...१४७१६१
तद् यत्तत्सत्यमसौ ...५५२११६७
तद् यथा तृणजलायुका ...४४३१०३७
तद् यथानः सुसमाहित० ...४३३५१०१४
तद् यथा पेशस्कारी पेश० ...४४४१०३६
तद् यथा महामत्स्य उभे ...४३१८६५६
तद् यथा राजानमायान्त० ...४३३७१०२१
तद् यथा राजानं प्रयि० ...४३३८१०२३
तद् यथास्मिन्नाकाशे ...४३१९६५६
तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दा ...४३२१६६८
तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं ...३८११७७८
तद्वै तदेतदेव ...५४१११६१
तम एव यस्यायतनं ...३९१४८००
तमेताः समाक्षितय ...२२२५०६
तमेव धीरो विज्ञाय ...४४२११०६१
तस्मिञ्छुक्लमुत नीलमाहुः ...४४९१०७३
तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः ...४२४८६५
तस्य वा एतस्य पुरुषस्य ...४३९६२३
तस्य हैतस्य पुरुषस्य ...२३६५२४
तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद१३२७१५४
तस्य ॰॰सुवर्णं वेद . ...१३२६१५३
तस्य···स्वं वेद ...१३२५१५०
तस्या उपस्थानं गायत्र्य० ...५१४७१२३६
तस्या वेदिरुपस्थो ...६४३१३३८