आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयः खण्डः ] अनाविलेापेतम् । १४५

प्राचीनावीती सुमन्तुजैमिनिवैशम्पायनपैलसूत्र-
भाष्यमहाभारतधर्माचार्या जानन्तिबाहाविगार्ग्यगौतम-
शाकल्यवाभ्रव्यमाण्डव्यमाण्डूकेया गार्गीवाचक्नवी ब-
डबाप्रातिथेयी सुलभा मैत्रेयी कहोलं कौषीतकं महा-
कौषीतकं भरद्वाजं पैङ्ग्यं महापैङ्ग्यं सुयज्ञं शाङ्खाय-
नमैतरेयं महैतरेयं बाष्कलं शाकलं गार्ग्यं सुजातवक्त्रम्
औद्वाहिं सौजाभिं शौनकमाश्वलायनं ये चान्ये आ-
चार्यास्ते सर्वे$^१$ तृप्यन्तु ॥ ५ ॥

सुमन्तुप्रभृतीनामपि पितृष्वेवान्तर्भावः प्राचीनावीत-
दर्शनात् । कल्पान्तरेष्वपि वैशम्पायनप्रभृतीनामेव तर्पणं
विहितम् । गर्गवाचक्नवीति प्रसिद्धः पाठः । कहोलमित्यादिषु
द्वितीयानिर्दिष्टेषु तर्पयामीति भवति । कहोलं तर्पयामीति ।
ये चान्ये इत्यादिरेको मन्त्रः ॥ ५ ॥

प्रतिपुरुषं पितॄंस्तर्पयित्वा गृहानेत्य यद्ददाति सा
दक्षिणा ॥ ६ ॥

मातॄणां मातामहादीनां मातामह्यादीनां च तर्पणमि-
च्छन्ति । तत्र विप्रतिपत्तिः । केचित् पित्रादीनां नाम्ना त-
र्पणमिच्छन्ति देवदत्तं यज्ञदत्तं विष्णुमित्रमिति । एवं मा-
त्रादीनामपि। प्रसिद्धस्त्वाचारः पितरं तर्पयामीत्यादि, एवं पि-
तामहं प्रपितामहं मातरं पितामहीं प्रपितामहीम् इति । एवं
मातामहवर्गेऽपि । एतेषां पितृतीर्थेन तर्पणम् । अत्र याज्ञ-
वल्क्यः —

---

१. 'र्वे यु' ख. ग. घ. पाठः.

१४१ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [तृतीयोऽध्यायः

“कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलान्यग्रं करस्य तु ।
प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनु क्रमात् ॥”

इति । एवं तर्पयित्वा गृहानेत्य वैश्वदेवान्ते अतिथिभ्यो यद् ददाति सा दक्षिणा ॥ ६ ॥

ब्रह्मयज्ञस्य पूर्वोक्तनियमासम्भवेऽप्यवश्यं कर्तव्यो ब्रह्मयज्ञो यथाकथञ्चिदित्याह --

अथापि विज्ञायते स यदि तिष्ठन्नासीनः शयानो वा यं यं क्रतुमधीते तेन तेन हास्य क्रतुनेष्टं भवतीति¹ ॥ ७ ॥

यस्य यस्य क्रतोः सम्बन्धिनं ब्राह्मणभागं मन्त्रभागं वाधीते तिष्ठन्नासीनः शयानो वा भूत्वा तेन तेन क्रतुनास्येष्टं भवतीति² । ब्राह्मणं भवतीत्यर्थः³ ॥ ७ ॥

विज्ञायते तस्य द्वावनध्यायौ यदात्माशुचिर्यद्देशः ॥ ८ ॥

तस्य ब्रह्मयज्ञस्य द्वावेवानध्यायौ यदशुचिरात्मा शावाद्याशौचेन चण्डालादिस्पर्शेन वा देशो वाप्यशुचिः⁴ एतावानेव ब्रह्मयज्ञस्यानध्यायः नाष्टम्यादिरिति विज्ञायत इति ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ।

---

१. 'ति यं यं क्रतुं य',
२. 'त्येवं विज्ञायते ब्रा',
३. 'र्थः पुनश्च वि',
४. 'चिः अवस्करादिः ए' घ. पाठः.